Qysy-jazy úı tirliginen qoly bosamaıtyn bir aıaýly jan bar bizdiń áýlette. Ol – jeńeshem. Shynymdy aıtsam, týǵan sheshem. Ájem jaryqtyq kózi tirisinde meniń o kisini osylaı ataǵanymdy qalap edi. Sodan beri súıegime sińip, tilim qalyptasyp ketipti. Endi sheshemdi basqasha ataı almaımyn.
Áli esimde...
Qystygúni tań bozynan oıanyp, bosaǵada turǵan etigin aıaǵyna tartqylap kıetin de, esik aldyndaǵy siresip jatqan qardy syqyr-syqyr basyp qoraǵa qaraı betteýshi edi. Ol jaqtan qara sıyrdyń «mó-ó» dep ándete sozǵan daýsy estiletin. Jas qıdyń ıisi tanaýyńdy qytyqtaıtyn jyly qoranyń bir túkpirinen tyqyrlap buzaý da oıana bastaıdy.
Jeńeshem malǵa shóp sýyryp ákep salady. Sol sátte tańsáridegi saqyldaǵan sary aıazdy qaq jaryp ystyq jazdaǵy dalanyń ıisi burqyraıdy. Jeńeshemniń sýyq sorǵan júzine qan júgirip, azdap kúlimsireıdi.
Keshe keshkilik qara sıyrdyń aldyna qoıǵan shelektegi sýdyń jartysy muz bop qatyp qalǵan eken, ony bylaı alyp, ashyq jerge shyǵaryp qoıady. Áltaman kúnniń kózi jylt etkende beti jipsip, erı bastaıdy degeni ǵoı. Iá, sol kezde álgi shelekti jerge dúńk etkizip bir soǵyp alsań, dóńgelenip bir tabaq muz túsedi.
Qara sıyr aldyndaǵy shópti tilimen ilip alyp, kúrt-kúrt shaınaıdy. Osy sátte qoranyń ekinshi bóligindegi on shaqty qoı da birdeńeniń ıisin sezip mańyraıdy. Jeńeshem sıyrdy saýyp alyp, buzaýdy bosatqan soń, endi qoılarǵa shóp sýyrýǵa kirisedi.
Shirkin, jadyraǵan jazdyń ıisi taǵy da keledi murnyna...
Biz úıde toǵyz balamyz. Úsh ul, alty qyz. Biraq jeńeshemniń ıyǵyna túsken aýyr júkti birjola jeńildetý eshqaısymyzdyń da qolymyzdan kelmedi. Nege?.. Osy saýal kúni búginge deıin janymyzdy jegideı jeıdi. Jaýap tappaı qınalamyz...
Bir kúni tańerteńgilik jeńeshemmen birgen oıanyp, mal jaıǵasýǵa shyqsaq, erteńine silemiz qatyp uıqtap qalýshy ek...
Bizge onyń jany ashıtyn. Erte oıatýǵa qımaı, taǵy da sol jalǵyz ózi tyrp-tyrp basyp, qoraǵa qaraı ketip bara jatatyn.
Bala kúnimizde biz kókemniń júzin sırek kóretinbiz. О́ıtkeni ol tańnyń atysy, kúnniń batysy demeı, únemi sapqozdyń jumysynda bolatyn.
«Kókeń ekeýmiz alǵash qosylǵan jyly esigimizdiń aldynda qoı turmaq, bir túıir taýyǵymyz da joq edi, deıtin jeńeshem keı kúnderi qoradan kelip, beline oraǵan bókebaıyn sheship, peshke arqasyn súıep otyrǵan shaqta. –Qudaı-aý, sonda eshteńeni oılamaıdy ekenbiz ǵoı. Bar bolsa iship-jep, joq bolsa bireý ákep aýzymyzǵa salatyndaı beımaral júre beretinbiz. Bir jyldan soń dúnıege sen keldiń. Ájeń aldyna alyp, erteli-kesh ýildep terbetip otyrýshy edi. Saǵan beretin sútimiz de joq. Qolyma eki lıtrlik qalaıy bıdondy alyp, Qozy aǵaıdyń úıine sút surap baram... Sóıtip júrip emshekten de shyǵardyq-aý, áıteýir. Araǵa bir jyl salyp Dına keldi dúnıege.
Endi shyndap oılana bastadyq.
Bir úıge bir sıyr kerek eken-aý dedik. Kókeń ekeýmizdiń alatyn arzymaıtyn ǵana aılyǵymyz bar. Áıtkenmen, qııal – kókte, al ózimiz – jerdemiz.
Qaryzdanyp-qaýǵalanyp júrip bir sıyrǵa qol jetkizdik-aý aqyry. Kúz aıaqtalyp qalǵan mezgil. Sıyrdy úıge jetektep ákep, esik aldyna baılap qoıǵan soń, erteńine tańerteńgisin jumysqa baraıyq dep syrtqa shyqsaq, jer-dúnıeniń bári appaq. Túnimen sebelep tizeden keletin qar jaýypty. Esik aldynda ústin qar kómip, mólıip turǵan sıyr bizge qarap: «Mó-ó!» deıdi. Sóıtse-e-ek, ol jazǵanǵa shóp kerek, jyly qora kerek eken ǵoı... Áne, sóıtip bastalǵan tirshilik edi bul!»
«Iá, solaı» degendeı, jeńeshemniń janyndaǵy aq samaýryn aqyryn ǵana yzyńdap qoıady.
«Eki jyldan soń Bátaıdy týdym, deıdi jeńeshem bir-eki pıalaı shaıdan keıin shekesi jipsip, aq sary júzi balbyraı túsip. –Osy qýanyshtyń ústine alystan, Syrdarııa jaqtan Bórtekeńder keldi. Bátaıdyń esimin sol kisi qoıdy. Qazynanyń aıadaı eki bólmesine syımaı, qonaqtardyń bir-ekeýin kórshilerdiń úıine qondyrdyq!
Olar Gúlistanǵa qaıtyp ketken soń: «Áı, bul bolmas!..» dedik basymyzdy shaıqap.
Jaz shyǵa úı salýǵa áreket jasadyq. Ol úshin biraz taǵy da qarjy kerek boldy. Ájeńniń aqylymen bazardan aryq-turyq mal alyp, bordaqylap, semirtip satýdy sol kezde úırendik. Áne, sodan beri jalǵasyp kele jatqan beınet qoı bul. Qudaıǵa shúkir, mine, qazir zeınetin kórip otyrmyz...»
Qaısybir jyldary kókem aýdan kólemindegi iri qyzmetterdiń biriniń tizginin ustady. Biraq, sonda da bizdiń jeńeshem sol baıaǵy úı men qoranyń arasyn jol qylyp, kúndelikti qybyr-qybyr tirligin jalǵastyra berdi.
Al biz bolsaq, oqý izdep, arman qýyp; birimiz ǵalym, birimiz jazýshy, birimiz ónerpaz bolamyz dep, týǵan úıden alystap kete bardyq.
Sondaǵy jetken bıigimiz qaısy?! Bilmeımin...
Jyldar jyljyp óte berdi. Baıaǵy júıe, baıaǵy zaman ózgerdi. Qyzdar qııaǵa, uldar uıaǵa qondy. Áıtse de, árqaısymyz óz arbamyzdy ózimiz súıretkenimizge máz bolyp júre bergen sekildimiz...
Al jeńeshemniń arqasynda gúldengen qoramyz ben baý-baqshamyz shyn máninde bizdiń áýletimizdiń nári, qaýaty, ózegi ekenin keıin, ózimiz áke-sheshe bolǵanda baryp bir-aq túsindik.
О́z ómiriniń qyzyq ta qymbat jyldaryn ókimet pen partııanyń tapsyrmalaryn oryndaýǵa jumsaǵan kókem de qazir: «Partııadan paıda kórgem joq, Tursynnyń osy jekemenshigi bolmasa...» dep rııasyz moıyndap, basyn shulǵyp otyrady.
Biraq ol óz eńbegin eshqashan, eshqaısymyzǵa buldap, mindetsinip kórgen emes. Baıaǵyda-a Almatydan úı alyp, máre-sáre bop qýanyshqa kenelip jatqanymda aýyldan bir qoıdyń etin alyp, asyǵyp jetken jeńeshem:
«Apyr-aı, esiginiń aldynda qorasy joq úıde qaıtip kún kóresińder?! О́zim kómektesip turmasam bolmas...» dep qatty ýaıymdady.
Qaıran, jeńeshem! Siz kórgen azap, siz kórgen beınet az ba edi?!.
Sol joly úsh kúnnen artyq qalada jata almadyńyz. Qorasy joq úıde eki qolyńyz aldyńyzǵa syımaı, aýyldaǵy maldyń ıesiz qalǵanyn aıtyp, Almatyny aralataıyq, Medeýge shyǵaıyq degenimizge qaramaı, qaıtyp kettińiz...
Nurǵalı ORAZ
ALMATY