Rýhanı qundylyqtarymyzdy saqtaý – basty amanat

Eskertkishterdiń mańyz­dy­lyǵy men qundylyǵyn joǵal­t­paı, qaıta qalpyna keltiretin ǵy­lym salasy  «restavrasııa» dep atalady. Elimizde osy salamen Mádenıet já­ne sport mı­nıstrligine qa­ras­ty «Qaz­qaı­­tajańartý» res­pýb­lı­kalyq mem­­lekettik kásiporny aına­ly­sady. Osy sátte tarıhı-má­denı eskertkishterge kúrdeli jón­deý, qaıta jańǵyrtý ju­mys­ta­ryn qarqyndy túrde júr­gizip otyr­ǵan atalmysh kásip­oryn­nyń bas dırektory Jandos Áýbákirdi sóz­ge tartyp, mekeme jumysymen qa­lyń kópshilikti habardar etýge nıettimiz. 

– Jandos Maǵazbekuly, áńgi­me­mizdi Qazaqstandaǵy res­tav­rasııa jaıly, ózińiz basqaryp otyr­ǵan mekemeniń aınalysatyn mindetteri týraly aqparat berý­den bastap, órbitsek. Sebebi by­laıǵy jurttyń birazy bul me­kemeniń qyzmetinen habarsyz ekeni ras...

– Rasynda da, byltyr osy qyz­­metke taǵaıyndalǵan kezde, rý­hanııat salasynan tys­qary jer­­de eńbek etetin keı­bir ta­nys­­tarymnyń: «Qandaı restav­ra­­sııalyq jumys jasaısyńdar, me­­kemeniń ereksheligi n­ede?» dep suraǵanynan ká­sip­or­ny­myz­dyń tynys-tirshi­li­ginen kóp­shiliktiń beıhabar ekenin baı­qadym. Álemge áıgili HIH ǵa­syr­dy­ń sońynda salynǵan, quras­ty­rýshysy Gýstav Eıfeldiń aty­men atalǵan munarasy bar, mádenıet jáne tarıh esker­tkish­terine baı el fransýzdar «res­tavrasııa» sózine «qundy jaǵ­daıǵa keltirý, baǵasyn qa­lyp­qa keltirý» dep anyqtama ber­gen eken. Qazaqstannyń bar­lyq óńirlerinde ǵana emes, ja­qyn jáne alys shetel­derde de rý­hanııatymyzǵa qatysty ta­­rı­hı eskertkishter men má­de­nı­et oshaqtaryn qaıta jańǵ­yr­tý isimen shuǵyldanyp kele ja­t­qan «Qazqaıtajańartý» kásip­or­nynyń tarıhy 1972 jyldan bas­talady. Jumysymyzdyń negizgi ba­ǵyttary: tarıh, mádenıet já­ne sáýlet eskertkishterin jón­deý, qaıta qalpyna keltirý, kon­ser­vasııa boıynsha jumystar ja­­saý, regenerasııalaý jáne mu­ra­jaılandyrý, ǵylymı-zert­teý jumystaryn júrgizý, e­s­ker­tkishterdiń jınaǵyn daıyndaý, Qazaqstan Respýblıkasy jáne shetelderde monýmentaldy eskertkishter ornatý bolyp tabylady. Kásiporyn qyzmetiniń basty maqsaty da – ǵylymı negizde mádenı murany saqtaý jáne damytý.

Eń alǵash jumysyn trest re­tinde bastaǵan kásiporynnyń bú­gingi tańda Qazaqstannyń Ta­raz, Túrkistan, Qyzylorda, Oral qala­larynda bólimsheleri já­ne Almaty qalasynda ǵyly­mı-zert­teý jáne jobalaý ınstıtýty bar. 

– «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­lamasynda tereńirek qoz­ǵal­ǵan «Qazaqstannyń kı­eli jerleriniń geografııa­sy» má­selesiniń bir qyry «Qazqaı­ta­­jańartý» mekemesine de ke­lip tireledi. Bul baǵyttaǵy ju­­mys­taryńyzdy qalaı úı­les­­tiresizder?

– Babalarymyzdyń naıza­nyń ushymen, bilektiń kúshi­men qorǵap, Altaı men Aty­raý­­dyń arasynda, Alataý men Ulytaýdyń, Qarataý men Shyń­ǵys­taýdyń, Esil men Er­tis­tiń boıynda amanatqa qa­l­dyr­ǵan ulan-baıtaq jerimiz ta­­rıh já­ne mádenıet, sáýlet es­­ker­t­kish­­terine baı. Osy baǵ­zy­nyń kó­zindeı asyl qundy­lyq­ta­ry­myzdy qorǵap, bolashaq ur­paq­qa qaz-qalpynda jetkizý biz­diń asyl boryshymyz. Qanshama ǵa­­s­yrlyq tarıhty boıyna jı­naq­­taǵan, arheologııalyq zert­­teý­ler arqyly qupııa sy­ry ashy­la bastaǵan kóne qal­a­lar qu­rylysyn búgingi bý­ynǵa meı­linshe synyn da buz­baı jań­ǵyr­ta otyryp, erek­she­lik­terin de saqtap kórsetý ká­sip­­orynnyń alǵa qoıǵan basty min­detteriniń biri. 

«Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda kásiporyn 150-ge tarta esker­tkishti qaıta jańartýdan ótkizdi. Búginde qyzmetin mını­str­liktiń strategııalyq jospary sheń­berinde jalǵastyryp kele jat­q­an osy izgi isterdiń jalǵasyn ta­býy, úrdisi úzilmegendigi kóne­niń kózi men ǵalymnyń sózi ól­meı­tindiginiń naǵyz aıǵaq-dá­leli bolsa kerek. Tarıh jáne má­de­nı­et eskertkishterine arnal­ǵan jumystar tek elimizde ǵa­na emes, Egıpet, Sırııa jáne Moń­ǵo­lııada da júrgizilgen. So­ny­men qatar qazaqtyń bas aqyny Abaı Qunanbaıulynyń kórshi Reseı eliniń astanasy Máskeý qalasynda ornalasqan eskertkishi de qaıta jańǵyrtyldy.

Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqa­la­sy búgingi tańda elimizdegi tarıh eskertkishteri men mádenı oshaq­taryn qaıta jańǵyrtýǵa aıryqsha yqpal etip otyr.

– Mekemeniń negizgi mindeti  –  esker­tkishterdi qaıta jań­ǵyr­tý. Ol tek restavrasııamen ǵana aınalysa ma? Osy bir jumysty atqaratyn mamandar biliktiligine tolyqtaı senim artýǵa bola ma?

 Qandaı da bir nysandy qaıta jańǵyrtý kezinde quı­ma­ly buıymdardy, tastan qa­shalǵan, aǵashtan jasalǵan, ke­ra­mıkalyq, zergerlik buıym­dardy, jıhazdardy  jáne taǵy basqa kóptegen dúnıelerdi qaıta jańǵyrtý qajettigi týyndaıdy. Qazirgi tańda osy atalǵan ju­mystardy iske asyrýǵa paıda­la­natyn Almaty qalasynda ózim­izdiń sheberhana sehymyz jáne plastık esik-tereze daıyndaıtyn qurylǵymyz bar.  Osyǵan qosa, Túrkistan qalasynda qysh quıatyn sehymyz bar. Tarıhtan biletinimizdeı, zamanynda Dúzen kesenesin turǵyzý úshin alǵash quıylǵan kirpish nashar shyǵyp, kirpish quıý jáne ony kúıdirý tásilderin kesene salýshy arnaıy Túrkistan qalasyna baryp úırenip kelgen. Bul HIH ǵasyrdyń aıaq sheninde bolǵan oqıǵa. Odan beri Túrkistanda kir­­pish quıý, kúıdirý isi damy­ma­sa, keri ketken joq. Sol Túr­kis­tan qalasynda ornalasqan seh­­tan Qazaqstannyń barlyq qala­­laryndaǵy qaıta jańǵyrtý ju­mystary júrgizilip jatqan ny­sandarǵa kirpish daıyndalady. 

Al nysanǵa qaıta jańǵyrtý jumysyn júrgizý úshin  joba av­tory barlyq málimetterdi jınap, jiktep, saralap, oı eleginen ót­kizedi. Eskertkishtiń salyný tarıhy, tozýyna áser etken fak­torlar barlyǵy da esepke aly­nady. 

– «Qaz­qaıtajańartý» ká­sip­or­nynyń jalpy  buryn­ǵy keńestik el­derdegi osy tek­­tes mekemelermen sa­lys­tyr­ǵandaǵy orny qandaı?

– E­limizde 25 000-nan astam ta­rıhı-mádenı eskertkish bar. T­a­rıh jáne mádenıet esker­tkish­­teriniń sany jaǵynan TMD elderi arasynda alǵashqy bes­tikke enemiz. Sol shepten qalmaý úshin, esker­t­kishterdiń tarıh shańynda, ne bolmasa tasada qalmaýy úshin búgingi kúni 25 ta­rıh jáne má­de­nıet  eskertkishterine qaı­ta jań­ǵyrtý ju­mystaryn júrgizýdi bas­taǵaly otyr­myz.  Byltyr 25 tarıh jáne mádenıet esker­kishterine jos­parlanǵan res­­tavrasııa jumys­ta­ry jasal­­ǵan bolatyn. Osy esk­er­­kish­te­rdiń qatarynda aty qa­zaq jur­tshylyǵyna ǵana emes, álem­­ge máshhúr Arystan bab ke­se­nesi, Qoja Ahmet Iаsaýı ke­se­nesi, Abaı Qunanbaıulynyń me­mo­rıaldyq kesheni de bar. Na­q­tylap aıtatyn bolsaq, 2017 jyly Almaty qalasynda ornalasqan «Mádenıetterdi jaqyndastyrý» ortalyǵynda, Ortalyq mýzeıde qaıta qalpyna keltirý ju­mys­tary júrgizildi. 

Ortalyq Qazaqstandaǵy Dú­zen kese­nesinde, Mań­ǵys­taý­da­ǵy Sısem ata qorymynda, Kóne Beı­neý qorymy jáne Beket ata meshitinde, Ońtústiktegi Otyrar, Túrkistan, Saýran, Kúltóbe qala­shyqtarynda, Appaq ıshan sáý­let kesheninde, Noǵaı ıshan me­shitinde, Qos­ta­naıdaǵy Ekidin nysandarynda, Qyzylordadaǵy Qazaly Ǵanı­baı úıinde, soltús­tik­te Qara­saı men Aǵyntaı ba­tyr­lardyń memorıaldyq ke­she­ninde,  Jambyl oblysynda Aqyrtas sáýlet-arheologııalyq ke­­sheninde, Shoqaı Datqa ke­se­nesinde, Qarahan men Aısha bı­bi kesenelerinde, Taraz, Aq­tóbe qa­lashyqtarynda, Atyraýda Saraı­­shyq qalashyǵynda qaı­ta jańǵyrtý jumystary júr­gi­zildi. 

– Tarıh jáne mádenıet es­ker­tkishterin qaıta jań­ǵyrtý kezinde qandaı ǵylymı, tarıhı derekterge súıenesizder?

 Mádenı eskertkishterdi, ǵıma­rat­tardy, tarıhı jádigerlerdi qaı­ta qalpyna keltirý jumys­ta­ryn júrgizý barysynda min­detti túrde arhıvterdegi ǵy­ly­mı qujattardy zerttep, osy salada qyzmet atqaryp júr­­gen zertteýshiler men ǵa­lym­dar­men birige otyryp jumys isteımiz. Ár jumysty jos­parlaý barysynda joba ja­saý­shylarymyz elimizdegi já­ne shet elderden tabylǵan de­rek­terge, maǵlumattarǵa súıe­nedi. Sáý­­letshiler men qury­lys­shy­la­ry­myz ǵylymı negizde jasaly­nyp usynylǵan joba negizin qatań túrde basshylyqqa  alady. Konservasııa jumystaryn júr­gi­zý barysy da júıeli kezeń­der­men órbip, iske asady. Zııaly qaý­ym ókilderiniń pikirleri, el aýzynda saqtalǵan ańyz-áń­gi­melerdi de nazardan tys qal­dyr­maımyz. Tarıhı mańyzy bar ny­sandar men eskertkishterdi qaı­ta qalpyna keltirý barysyn­da qajetti zańdylyqtar men bel­gilengen talaptar qatań saq­ta­lady. 

Áńgimelesken Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»