«IZDEU-2018». Pavlodarda izdeýshilerdiń birlesken forýmy ótti

Izdeýshilerdiń birlesken forýmy óńirdegi «Maıdan joly» izdestirý jasaǵynyń 10 jyldyǵyna, Stalıngrad shaıqasynyń 75 jyldyǵyna arnaldy. Forýmǵa Reseı, Belarýs, Ýkraına, Moldova, Estonııa elderinen delegasııalar keldi. Maqsat – 1941–1945 jyldardaǵy soǵysta habarsyz ketken jaýyngerlerdiń esimderin taýyp, jerlengen oryndaryn anyqtaý. 

О́ńirimizdegi «Maıdan joly» já­ne «Panfılovshylar» izdestirý jasaq­tarynyń negizin qalaýshy, qoǵam belsendisi Jumabek Qamzın­niń sózinshe, osydan 30 jyl buryn Kalýgada izdeýshiler forým ótipti. «Izdestirý jasaqtarynyń maqsaty – habarsyz ketken jaýyngerlerdiń jerlengen ornyn izdeý ǵana emes, soǵys zardabyn tartqan ár otba­synyń, búkil áýlettiń muń-zaryna úńilý. Ákesin, ulyn, balasyn, ata­syn izdeýshiler ár aýylda bar. Kúni búginge deıin úmitpen kútip júr­gender bar aramyzda. Bul taqy­ryp zerttep, zerdeleýdi qajet ete­d­i. Sondyqtan soǵysta qaza tap­­­qan, qaıtpaı qalǵan atalarymyz jaıly derekter izdep, jerlengen jer­lerin tabý úshin kórshiles el­der­degi áriptesterimizben bas qosýǵa sha­qyrdy»,– deıdi.  Jalpy, «Maıdan joly» izdes­tirý jasaǵynyń bastamasy boıynsha 234 belgisiz jaýyngerdiń múr­desi qaıta jerlenip, Reseı, Ýkraına, Belarýs jerlerinde qazaq soldattaryna arnalǵan 23 eskert­kish ornatylyp, qaıta qal­py­na keltirilgen. Izdeý áli jal­ǵa­sady.

Al, osy izdeý jasaǵynyń ko­man­­dıri A.Shıtovtiń aıtýyna qaraǵanda, bıyl Volgograd jerin­degi Mamaı qorǵanynda qazaq ja­ýyn­gerleriniń erligine arnalǵan taǵy bir eskertkish boı kótermek. 

Forýmǵa qatysqan oblys áki­miniń orynbasary Meıram Be­gen­­taevtyń aıtýynsha, Mamaı qorǵanǵa elimizden birinshi bolyp pavlodarlyqtar eskertkish ornatpaqshy. Sharaǵa ataqty Pan­fılovtyń nemereleri Alýa men Aıgúl Baıqadamovalar da­ qatysty.

Buǵan deıin 2012-2013 jyl­­dary reseılik izdeýshiler óńir­degi Qashyr aýdanynan soǵysqa at­tanǵan jaýyn­gerler – Jumabaı Bektursynov pen Jumabek Nurkenovtiń múrdelerin boıtu­mary arqyly taýyp, aýyldaryna jerleýge muryndyq bolǵan edi. Reseılik «Pamıat» izdeý jasaǵy da Kalýga oblysy, Lıýdova aýdanynan 1919 jyly Baıqonys aýylynda týǵan Petr Melnıkov soǵysta 1943 jyly 24 aqpanda Lıýdovo aýdany, Katovıchı aýylynda qaza tapqany jaıly málimet tapty. Izdeýshiler Omby oblysynyń ákimshiligimen kelisip, P.Melnıkovtiń múrdesin Qashyr aýdanyna jetkizý úshin kómek suraǵan. 

Oblysta «Bozdaqtar» kitaby­nyń 5-tomy jaryq kórdi. Jańa ki­tapta maıdanda qaza tapqan, habar­syz ketken, tutqynda bol­ǵan 1387 pavlodarlyq týraly bıografııalyq málimetter jı­­naq­­talǵan. Bul eńbek 1995, 1997, 2014, 2015 jyldary shyq­qan «Bozdaqtardyń» jalǵasy. Taǵ­zym máńgilik. «Bozdaqtardy» shyǵarýshylar bul maqsattaryn 1941-1945 jyldary maıdan dalasynan oralmaǵan jáne elge aman-esen oralǵan soǵys ardagerleri aldyndaǵy paryz dep sanaıdy. Kitapty qurastyrýǵa reseılik izdestirý otrıadtary , jergilikti ólke­tanýshylar, tarıhshylar, iz­deý­­shiler úlken úles qosty. Mu­raǵat qyzmetkerleri Reseı Qor­ǵanys mınıstrliginiń Ortalyq muraǵatynan, Belarýs, Fınlıandııa arhıvterinen pavlodarlyq jaýyn­gerler týraly málimetter tapty. Qujattardy, sondaı-aq Har­kov qoǵamdyq birlestigi, Shyǵys Prýs­sııada mert bolǵan keńes sarbazdary eskertkish qorynyń «Pamıat» – «Eskertkish» kommersııalyq emes uıymy, «Sakson memorıaldary» (Germanııa) birlestigi, reseılik jáne pavlodarlyq izdes­tirý ja­saq­tary usynypty. «Bozdaq­tardyń» jaryqqa shyǵýyna soǵys ardageri, osy kitaptardyń bas redaktory Bekbolat Hazyrovtyń, muraǵat qyzmetkeri Bekmuhamed Islámniń, ardager jýrnalıst Tóleýbek Qońyrdyń úlesi zor. Arhıvterde áli zerttelmegen qu­jattar jeterlik kórinedi. О́ńiri­miz­den soǵysqa 46 myń adam attansa, izdeý málimetteri árbir úsh jaýyngerdiń ekeýi qaza tapqanyn kórsetken.

– Qurastyrýshylar úshin «Boz­daqtar» kitabyn shyǵarýda málimet jınaý, izdestirý jumystary ońaı bolǵan joq. Soǵysta 556 jaýynger qaza tapsa, 549-y habarsyz ketken. Nemis jáne fın tutqynynda qaza tapqan 22 pavlodarlyq, habarsyz ketken 128 ofıser men 1259 qatardaǵy jaýynger týraly aqparattardy qostyq,– deıdi kitap avtorlary. 

Konslagerlerde tutqynda bolǵan, partızan jasaǵy jáne pol­shalyq áskerı quramalar qa­ta­rynda soǵysqan pavlodarlyq jaýyn­gerler týraly málimetter kitapta jarııalandy. 

Forýmǵa kelgen Máskeý obly­sy izdeý jasaǵynyń komandıri Pa­vel Matveev:«20 jyldaı ýa­qyt «Maıdan joly» izdestirý ju­my­syn júrgizip kelemin. Izdeý jasaǵyn qurýyma soǵys zardabyn tartqandardyń muń-zary sebep boldy. Soǵys órtin kórgen qalalardy aralap, arhıvterdi qoparýǵa týra keldi», – deıdi. 

Ýnıversıtet rektory Gaý­har Ahmetova soǵysta habarsyz ketken jaýyngerlerdiń esimin jaryq­qa shyǵarý izdestirý jasaq­tarynyń ǵana emes, barshamyzdyń ortaq mindetimiz dep atap ótti. Ýnı­versıtette qurylǵan «Pan­fılov­shylar» patrıottyq izdes­tirý jasaǵy Máskeý túbindegi Dýbo­sekovo aýylynda, Mojaı aýdanyn­da, Kalýga oblysynda, Máskeý túbin­de izdestirý jumystarymen aına­lysýda. Bul kúnderi oqý or­nynyń oqytýshylary men stý­dentteri «Qazaqstan elektrolız zaýyty» AQ jáne G.Potanın atyn­daǵy oblystyq tarıhı-ól­ketaný mýzeıimen birlesip arnaıy jasaq qurǵan. Jasaqqa áskerı tarıh­shy, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eý­razııa ulttyq ýnıversıtetiniń pro­fessory, «Memorıaldy aımaq» izdeý jasaǵynyń komandıri Maıdan Qusaıynulynyń esimi berilgen. 

– Jalpy, izdestirý jasaqtary eli­mizdiń barlyq óńirlerinde bar. Muraǵattyq derektermen durys jumys isteýdi, qujattardy su­ryptaý máselelerin úırenýimiz kerek-aq, – deıdi Maıdan Kómekuly. 

Izdeýshiler jıynynda Omby aı­maq­tyq odaǵynyń tóraǵasy, «Poısk» qoǵamdyq uıymynyń dırek­tory G.Kýdrıa, Ýkraına eli­niń dele­gaty, arheolog T.Krýpa, Es­­to­­nııa­ elinen kelgen izdeýshi A.Glazýrın sóz sóıledi. Be­la­rýs jerinen kelgen, Brest qor­ǵa­nynda izdeý jumystarymen aı­nalysatyn P.Pısko jergilikti izdeý­shilerge Brest qorǵanynyń kir­pishin tabystap, birlese jumys isteýge shaqyrdy. 

Forýmnan soń, «IZDEÝ-2018» izdeý jasaqtary óńirdegi Lebıaji, Qashyr aýdandarynda bolyp qaıt­ty. Aýdan ortalyǵy Aqqýly aýylynda Nevel kóshesi bar. Nevel qalasynyń komendanty bolǵan Ábilqaıyr Baımoldınniń týǵan jeri. Al, «Dańq jolymen» halyqaralyq patrıottyq jobasy sheńberinde Nevel qala­synda polkovnık Ábilqaıyr Baımoldınniń esimimen atalǵan alań­da qola eskertkish ornatyldy. Bir kóshesine esimi berilgen. Ábil­qaıyr joǵary ofıserlik atty ásker mektebin, Máskeýdegi áskerı-saıası akademııany bitirgen. Máskeý túbindegi urystarǵa qatysty. 1944 jyl­dyń qańtarynda polkovnık Á.Baımoldın Nevel qalasyn jaý­dan qorǵap, erlikpen qaza tabady. Ol basqarǵan vzvod qatarynda batyr qyz Mánshúk Mámetova bol­ǵan. Aýdandyq mádenıet úıin­de «Estelik poıyzy» kórmesi uıymdastyrylyp, «Komendant Nevelıa» fılminiń avtory Qanat Esenamanǵa aýdannyń qurmetti azamaty ataǵy berildi. 

Bir ǵana Qashyr aýdany­nan A.Elgın, M.Kataev, V.Stepanen­ko,­ Q.Suraǵanov, I.Krıvenko, G.Krav­chen­ko sııaqty 6 birdeı Ke­ńes Odaǵynyń Batyry shyq­qan. Delegasııa músheleri aýdan ortalyǵyndaǵy batyrlar eskert­kishterine gúl shoqtaryn qoıdy.

Forým qorytyndysy boıynsha, Halyqaralyq biryńǵaı izdestirý qoǵamdyq uıymy qurylatyn boldy. Kelesi «Izdeý» forýmy 2019 jyly Ombyda ótedi.

Farıda BYQAI,      «Egemen Qazaqstan»

Pavlodar oblysy