Ádebıet pıardyń isi me?

«Adamzattyń ómirinen áde­bıet­ti alyp tastasań qarý men syń­ǵyrlaǵan tıyndar ǵana qalady» degen Andreı Bıtovtyń sózi bar. Ádebıetshi qaýymǵa jattandy jáne eshkimge jańalyq bola almaıtyn sıtat. Biraq, buryn boljam, eskertý esebinde aıtylsa, búgin dá­leldengen, aqıqatqa aınalǵan. Bizdiń elde (múmkin búkil jer sharynda) ádebıet qadirsiz. Sosyn syqyrlaǵan qarý men syldyrlaǵan tıyn ústemdik quryp tur. Al mundaı qoǵamda «ádebıet – ardyń isi» deseń kim senedi? Qadirsiz dúnıe árkimge bir qoljaýlyq. Eki sózdiń basyn qu­raǵany aqyn bolǵysy keledi. Qa­tardaǵy jazarman ózin uly jazýshy sanaıdy. «Jarlysy men baıy teń» degendeı, búgingi kúnniń klassıgi men haltýrshıgi teń. Nege? Sebebi haltýranyń pıary kúshti. Kúshikteı kishik, mysyqtaı pysyq. Jyl saıyn bir kitap. Pálen elge tárjima, túgen elde tusaýkeser. Al klassık klassık qalpynda. Elde. Eleýsiz... Byltyr bir aıtqysh dosy­myz, «Ádebıet – pıardyń isi» dep kúldirgen. Etimiz ólip ketkendik qoı, áıtpese, jylaıtyn-aq dúnıe... 

Baıaǵyda Evneı Bóketovtiń Kana­daǵa barǵan jolsapar ocherkin oqy­ǵanym bar. Bul «Kanada sapary» jetpisinshi jyldardyń aıaǵy, sekseninshi jyldardyń basy bolsa kerek. Sol maqalada avtor kitap dúkeninde bolǵanyn jáne sol dúkende klassıkalyq áde­bıet sóreniń sońynda, shań basyp jatqanyn aıtady. Al só­re­niń betinde turǵan detektıv pen jyltyr muqabaly kitaptar ka­na­dalyqtardyń rýhanı azyǵyna aınalypty dep qynjylady. 20-30 jyldan keıin bizge de arzanqol, jyltyr muqabaly kitaptardyń kelerin Evneı kókemiz sezdi me eken? Sezse de senbegen shyǵar...  О́tkende belgili synshy Jansaıa Jarylǵap aǵammen jolyǵyp, jó­pel­demede ádebıet jaıly birer aýyz sóz almasyp úlgergen edik. «Biz qalalyq ádebıet jasaı alma­dyq. Sosyn jastarymyz sheteldiń týyndylaryn oqıdy» dep edi. Qalalyq ádebıet degen ne? Jalpy ózi qalada ádebıet degen bar ma? Bar bolsa ol qandaı ádebıet? Sol kezdesýden beri osy týraly oıla­nyp júrmin. Biraq, mıym jeter emes… Orystardyń alpysynshy jylǵy aqyndary jata ma qa­la­lyq ádebıetke? Joq, jatpaı ma? Me­nińshe qalalyq ádebıet báribir qalyptaspaıdy. Ol týýy múmkin. Baýyrjan Momyshuly aıtpaqshy, «batyrdy sıtýasııa jasaıdy». Ádebıetti de. 

Dúnıedegi ne jaqsynyń bári qansha ǵasyr ótse de, shań men saz balshyqta qansha jatsa da kezi kel­gende jarqyrap shyǵady. Quddy mıllıon jyl jer astynda jatqan almas sekildi. Quddy jer­tólede ondaǵan jyldar saqtalyp, baptalyp shyqqan sharap sekildi. Quddy ondaǵan ǵasyr eleýsiz jatyp, jaryqqa shyqqan Kúlteginniń bitiktasy sekildi. Mysyrdyń «Adam ýaqyttan qorqady. Ýaqyt pı­ra­­mıdalardan» degen maqa­lyn­daǵydaı ýaqyttyń ózi qorqatyn ádebıetke baǵa jete me?..

Bir-birine uqsamaıtyn aqyndar­dyń kóp bolǵany jaqsy, árıne. Biraq men eshkimge uqsamaýym kerek dep alaǵaılap adasý baryp turǵan aqymaqtyq, menińshe. Maq­sat­ty túrde basqa forma izdeý, te­ńeýge basqalaı telý, basqasha oılaý – poezııada jańalyq asha al­maıdy. О́ıtkeni muny seniń adam­dyq bolmysyń, sanań jasady. Poezııa – beısanaly, tylsym dúnıe. Mysalǵa, Júkel Hamaı aǵam «aqyn­nyń óleń jazyp otyrǵandaǵy býy­nan janynda turǵan áıel júkti bolyp qalýy múmkin» dep jazdy birde. Men osyǵan qulaı sendim. О́ıtkeni óleń jazyp otyrǵan sát­tegi býsanǵan haldi budan artyq áspettep, jetkize almas edim óz basym. Naǵyz óleń qalaǵan formańa túspeıdi. Tússe – túsik! 

Árıne óleńdi qoldan quraıtyn­dar bar. Hosh, qurasyn. Biraq, mýzykasyn qaıtesiń? Mýzykasy joq óleń kemtar dúnıe. Onyń ústine qazir óleń quraýǵa qabilettiler kóp. Sonyń bári aqyn ba? Mysaly ol, bir oqıǵany óleńdetip qurap berdi delik. Ol poezııa ma? О́z túsi­nigimde el sensiz de biletin dúnıeni óleńge salyp (aıtyskerler sekildi) aıtý poezııa emes. Kerisinshe, el sezbegendi sezip, el aıtpaǵan ushqyr oıdy qara sózben aıtýdyń ózi poezııa! Eshkimge uqsamaý degennen shy­ǵady. Qazir bizdiń qatarlastardyń deni aq óleńge áýes. Eshkimge uqsa­ǵysy kelmeıdi. «o, aǵash» dep qoıyp, ómirden baz keshkenin aǵashqa aıtady aq óleńmen. Muqaǵalıdyń «jas qaıyńynan» keıin oǵan qalaı súı­sinesiń? Onyń ústine ejigeıdeı ezil­gen, ekpinsiz, uzaqsonar bir yńyl. Osyndaı sátte aq óleńge ishki qarsylyq paıda bolady. Ashyp aıtaıyq, búgingi aq óleńge ishki qarsylyq. Áıtpese aq óleńniń túp atasy sanalatyn túrkiniń qýat­ty jyryn bir kisideı súıemiz. My­salǵa, «Kúndiz otyrmadym,tún uıyq­tamadym» degen Kúltegin jy­rynan bastap, jyraýlar poezııa­syn­daǵy aq óleńde min joq. Biraq bizdiń býyn jazyp júrgen aq óleń ekeýiniń arasy jer men kókteı. Ba­balarymyzdyń jyryn balta­lap buza almaısyń. Mysalǵa Qaztý­ǵan­nyń myna óleńin qarańyz:

Arǵymaqtyń balasy Aryǵan saıyn tyń jortar. Arqamnan qosym qalar dep, Aq darııa tolqyn kúsheıter. Quıryǵyn kún shalmaǵan balyǵym, Ortamnan oıran salar dep  Dospambetke qarańyz: Eki arystap jaý shapsa, Oq qylqandaı shanshylsa, Qan jýsandaı egilse, Aqqan sýdaı tógilse, Betegeli Saryarqanyń boıynda, Soǵysyp ólgen ókinbes.

О́leń be? О́leń! Poezııa ma? Poezııa! Aq óleń osyndaı bolsa ala­lap nemiz bar? 

«Alpysynshy jyldary da aq óleń jazǵandar kóp bolypty ǵoı, solar nege oqylmaıdy búgin? Qazir aq óleń jazyp júrgenderde keıin joq bolyp kete me?» degen aqyn inim alań kóńilmen. Dospambet, Qaztýǵandardaı bolsa máńgi oqy­la­dy ǵoı. Alpysynshy jyldardy qaıdam, bizdiń zamandastardyń aq óleńinde qýat joq. Kerisinshe bitpeıtin bir muń. 

Aq óleń ataýynyń ózi kelimsek, kirme eken. Buryn buny aq óleń dep alalamapty. О́leń dep qana ataǵan. (О́ıtkeni ol shynymen О́leń bolǵan). Aq óleń degen ataý aǵylshynnyń blank (uıqasty óshirý, joǵaltý) degen sózin fransýzdardyń blanch (aqtaý) dep aýdarýynan ketken jań­saqtyq eken. Osy qate tárjima fransýzdan orysqa, orystan qazaq­qa jetken. Jáne eýropasha aq óleń­detý paıda boldy bizde.

Ispan aqyny Horhe Padron aı­typty, biz uıqastan áldeqashan ótip ketkenbiz dep. Sóıtsek eýro­pa­lyq aqyn bitken aq óleń jazady eken de, TMD elderi ǵana uı­qas­qa uıyp otyr eken. Buǵan bola na­mys­tanaıyq pa? Joq. Japondar haı­kýin dáriptegendeı qara óleńdi saq­tap, aq óleńdi baptaý kerek. Eger óleńniń mýzykasyn, ekpinin saqtaı alsań uıqasty «óltirýge», «joıýǵa» bolady. Kúltegin, Dospam­bet, Shalkıiz, Qaztýǵan, Buqar… Ju­meken, Temirhan, Júkel aǵa­lary­myzsha. 

Bilgishsindi demeńiz, túısik tanymymyz osylaı sóılep turǵan soń aq qaǵazǵa aqtaryldyq. 

Janat JAŃQAShULY

Qaraǵandy