Ádebıet ne úshin kerek? Osy rette meniń oıyma kishkentaı inimniń: «Bizge osy án nege kerek?» degen sózi eske túsip otyr. Qalaı bolǵanda da kirshiksiz kóńildi, rııasyz bolmysty óskin úshin oryndy suraq bul. Tipti biz úshin de kóńilge solaı-dúr. О́ıtpese siz ben bizge dál búgin «Ádebıet ne úshin kerek?» degen osy bir saýaldyń qoıylmaýy shart-ty.
Demek, bul saýaldyń jaýaby da belgili degen sóz. Án de – óner, sóz de – óner. Iаǵnı ony kim qalaı qabyldaıdy, qaı deńgeıde tarazylaıdy, tipten eki urttam estetıkasyz tilmen aıtqanda qalaı tutynady – jaýap sol adamdardyń aýzynda degen sóz. Eshkim buǵan naqty jaýap bere almasa kerek. Naqtylaı tússek, ol kúndelikti kúldi-kómesh tirshiliktiń bir mezettik qajettilik úlgisine salýǵa kelmeıtin, búgin bar, erteń joq qarynsaý «qundylyǵy» emes. О́mirsheń! Ony Ǵabıt Músirepovtiń: «Ádebıet pen óner uly bolmaǵan jerde – ult ta uly bola almaıdy» degen sózinen-aq ańǵarýǵa bolady. Munda Ǵabeń ulttyń uly bolýynyń ózi ádebıet pen ónerge baılanysty dep turǵan joq pa?!.
Ádebıettiń ázelgi muraty men búgingi muraty – bir, máńgi murat. Ol bir ǵana jazarmannyń emes, myńdaǵan oqyrmannyń muraty bolǵany durys. О́ıtkeni sonda ǵana ol shyn mánindegi, atqaratyn qyzmetimen eshteńe teńese almaıtyn (Saǵat Áshimbaev) qudiretke ıe bola alady. Máselen, osy turǵydan kelgende bizdiń qalamgerlerdiń aqsap jatqan tusy kóp. Bári de bir adamnyń deńgeıimen, ári ketse bir adamnyń keńistigimen shektelip júr. Qarapaıym bir mysal aıtalyq. Siz bir keıipkerdi sýyrylyp sýrettep otyrsyz delik. Onyń mineziniń sońǵy kezde tym ózgerip ketkeni sizdiń nazaryńyzǵa iline qalsa lázim. Sóıtip ony qyryq qubyltyp, qyryq qabat boıaýǵa tunshyqtyryp alyp, asqan «qatygezdikpen» ári qaraı súıkete berdińiz delik. Álde, onyń bireýdiń ámeńgeri ekenin, álde bireýdiń tastandy qyzy ekenin aıtarsyz, áıteýir, jattandy sıýjettiń jaýyryny tıgenshe óz yrqyńyzǵa jyǵasyz-aý kelip-kelip. Al oqyrman mundaı qasań qalyptan jalyqqaly qashan? Bálkı, osy tusta onyń basqa qalada minezi basqasha adammen júregi aýystyrylǵany esińizge túsken bolsa, bul shyǵarmany qalaı aıaqtaǵan bolar edińiz?! Álde, osy bir rýhızattyń almasýy úrdiske aınalsa, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas múldem keri baǵytqa ózgerer me edi, kim bilipti? Mine, bul bir ulttyń ǵana emes, tutas adamzattyń ıgiligine arnalǵan shyǵarma bolmaı ma?.. Árıne bul mysal. Biz eshkimge dáris oqýshy emespiz. Tek suraqqa jaýap izdegen oıdy túrtip shyǵarýshy eń adal oqyrman edik.
Aıtylǵan oı demekshi, osynda Belınskııden qaldy deıtin bir pikirdi sózimizge sól etip ústeı ketýdiń reti kelgendeı. Aıtalyq, orystyń uly synshysy onda ádebıet týraly oıyn: «Ádebıettiń mazmunyn onyń halqynyń ómiri beredi» dep tujyrymdaıdy. Mine, bul pikir de bizdiń joǵaryda atap ótken oqyrman muraty tóńiregindegi oıymyzdan alshaq túspese kerek. Tipti ony ejikteı túsindirip otyrýdyń ózi de artyq ekeni ras.
Endigi qazaq ádebıeti qalaı jazylýǵa tıis? Bul da sol patsha kóńildi árbir oqyrmanǵa tıesili sheshim dep bilemin. Budan shyǵatyn qorytyndy da – bireý. Kim oqyrmandy buryn túsinse, ádebıet sonyń jolyn ashady. Al bizdegi kemshiliktiń úlkeni sol, oqyrmannyń bári qalamgerdi túsinýi tıis kórinedi. Múbádá, túsinbeı qalsa ádebıettiń «tragedııasy» búgin bastaldy degen sóz. О́kinishke qaraı bizdegi tep-tegin tendensııa osy. Minbeshil, minshil «alyp» sóz bar, alyp oı joq. Budan soń «Qazaq ádebıeti qalaı jazylýy kerek?» degen suraqqa jaýap berip kórińiz?!
Qozybaı QURMAN, synshy
Taldyqorǵan