Tegin medısınalyq kómekti ońtaılandyrý ne beredi?

– Jalpy, qoǵamda tegin medı­sınalyq kómektiń kepilden­dirilgen kólemi (TMKKK) týraly túsinik azdaý. Bul paket kim­derge arnalǵan?

– Jalpaq tilmen aıtsaq, bul tegin kórsetiletin medısınalyq qyz­metter tizimi. Oǵan memleket tara­pynan kepildik berilgen jáne bul paketke jyl saıyn bıýd­­jetten belgili bir mólsherde qar­­jy bólinip otyrady. Buryn bul qyzmetterdi el azamattary men tarıhı otanyna oralǵan qan­das­tarymyz paıdalana alatyn bolsa, bıyl 1 qańtardan bastap yq­­tııa­r­haty bar shetel aza­mat­tary­­na da kepildendirilgen tegin qyz­met­terdi paıdalaný quqy berildi.

– Bul tizimge qandaı qyzmet túrleri kiredi?

– Jalpy, memleket tarapynan kórsetiletin tegin medısınalyq kómek­tiń negizgi túrleri «Halyq den­saý­lyǵy jáne densaýlyq saq­taý júıesi» kodeksinde kórse­til­gen. Oǵan jedel járdem, sanı­­tar­­lyq avıasııa, alǵashqy medıs­ına­lyq-sanıtarlyq kómek, konsýl­ta­tıvtik-dıagnostıkalyq kómek, kúndizgi stasıonar, stasıonarlyq kómek, joǵary tehnologııaly medısınalyq qyzmetter jatady. TMKKK tizimi Úkimettiń arnaıy qaýlysynda naqty berilgen.

– Elbasy Joldaýynda osy paketti ońtaılandyrý qajet­tigi aıtylǵan bolatyn. Onyń sebebi nede?

– Bul suraqqa jaýap bermes bu­ryn osy bastamaǵa negiz bol­ǵan birneshe jaıtty atap ótkim kele­di. Joldaýda medısınalyq kómek­tiń qurylymyn ózgertý, bıýd­jet úshin qymbatqa túsetin sta­sıo­narlyq medısınadan tıim­diligi áldeqaıda joǵary pro­fı­laktıkalyq medısınaǵa kóshý, sozylmaly syrqattardy dıs­pan­serlik baqylaýdyń ornyna aýrýlardy tıimdi basqarý tási­line kóshý jaıly aıtylǵan. Jal­py, bıylǵy Joldaýda Qazaq­stan­nyń densaýlyq saqtaý sala­syn­daǵy birqatar jobalarǵa qaty­sýy­na múmkindik beretin bir­neshe strategııalyq baǵyttar aıqyndalǵan.

– Tegin medısınalyq kómek paketin ońtaılandyrý máse­lesi­niń dál qazir kóteri­lýiniń sebebi nede?

– Memleket basshysy osy joly memlekettiń mindettemelerine revızııa jasaý máselesin kóterdi. Sonyń biri osy TMKKK paketi. Jalpy, tegin medısınalyq kómek­tiń qazirgi tizimi 2004-2005 jyl­dary jasaldy. Tizim degen aty ǵana. Onda kórsetiletin qyzmet túrleriniń naqty tizimi berilmegen. Másele osyda. 3 myńǵa jýyq medısınalyq qyzmetke kepildik berilgenimen, ókinishke qaraı, onyń tolyq tizimi joq. Qaǵaz júzinde kepildik berilgen qyzmetterdi alý úshin halyq shyn máninde aptalap kezekke turýǵa májbúr. Kvotany jyldap kútedi. Tıisti qondyrǵynyń joqtyǵy nemese maman tapshylyǵy týraly aıtpasa da túsinikti. Sebebi tizim jasalǵan 14 jyl buryn me­dı­sınanyń damý deńgeıi bas­qasha bolatyn. Osy ýaqyt ishin­de dári-dármektiń birneshe býy­ny aýysyp úlgerdi. Mıkrob ataý­ly bizge tanys antıbıotık­terge tózimdi bolyp aldy. Qazir zeńge qarsy burynǵydan bir­ne­she ese qymbat preparattardy paı­da­lanamyz. Búgingi ınsýlınder burynǵyǵa qaraǵanda edáýir «taza», demikpeni emdeýge ar­­nal­ǵan dáriler quramyndaǵy gor­­mon­dar azaıdy. Mysaly, on­ko­lo­gııa salasynda eń qymbat, soń­ǵy úlgidegi dári-dármekter paı­da­lanylady. Buryn túsimizge kirip te shyqpaǵan, qaterli isik jasý­sha­laryna tikeleı áser etetin «tar­get­tik» dáriler qoldanylyp júr. Zerthanalyq dıagnostıka ja­saý tásilderiniń ózi qanshama óz­gerdi? Buryn taldaýdyń bári qol­men jasalatyn bolsa, qazir zert­teýlerdiń basym bóligi arna­ıy qurylǵylardyń kómegimen ja­sa­lady. Biraq taldaý quny da bir­neshe ese qymbattady. Soń­ǵy jyl­dary elimizdegi bar­l­yq medı­sına uıymdary qymbat qon­dyr­ǵylar­men jabdyq­tal­dy. Biraq bári shet­elde shyǵarylǵandyqtan, qon­dyrǵyny tehnıkalyq jaǵynan sú­ıe­­meldeý quny da arzanǵa túspeıdi.

Biz qazir TMKKK paketi tolyq kórsetilmeıtin, qaǵaz júzindegi qyzmetter jıyntyǵyna aınaldy dep júrmiz. Biraq buǵan densaýlyq saqtaý salasy berilgen qarjyny ıge­re almaı otyrǵandyqtan emes, med­­ı­sınanyń toqtaýsyz alǵa ilge­ri­leýi, tehnologııalyq óz­geris­ter sebep bolyp otyr. Iаǵ­nı mem­leket óz múmkindikterin jıi-jıi qaıta tarazylap, shyqqan shy­ǵyn ózin-ózi aqtaı ma degen máse­­leni pysyqtap turýy tıis. Tıim­­diligi tómen tehnologııalarǵa shy­ǵ­yn­dalǵansha, tizimde qajetti qy­z­­met túrlerin ǵana qaldyrǵan jón.

– Endeshe TMKKK paketin qaıta qaraý barysynda qandaı máselelerge den qoıǵan jón?

– Memleket basshysy tegin medısınalyq kómek paketin qaıta qaraý týraly tapsyrma berdi. Jal­py, bul óte kúrdeli prosess. Medı­sına ǵylymynyń túr­li baǵyt­tary boıynsha tájirı­be­li sarap­shylar, ekonomıster, zań­ger­ler men jurtshylyq ókil­deri­nen quralǵan úlken jumys tobyn qurý qajet. TMKKK paketin qaı­ta qaraý barysynda negizgi degen eki máseleniń basyn ashyp alý qajet. Onyń birinshisi – etıka­ǵa qatys­ty másele. TMKKK pake­ti bári­mizge ortaq ıgilik. Sol sebep­ti tizimdegi qyzmetterdiń qaı­sy­syn alyp tastap, qaısysyn qal­dyrý kerek degen másele jurtshy­lyq­tyń talqysyna salynýy ­tıis.

Ekin­shisi – tehnıkalyq másele. Onyń bir ushy tizim qandaı bolýy kerek degen suraqqa kelip tire­ledi. Úkimettiń qaýlysymen beki­til­gen qazirgi TMKKK tizimi A4 for­matyndaǵy tórt paraqtan tura­dy. Qarapaıym azamatqa onyń ne ekenin túsiný úshin bul qujat azdyq etedi. Bul úshin densaýlyq saqtaý salasyndaǵy zańdardy bilip qana qoımaı, medısınalyq kómek kór­setý tártibi men sharttary j­a­zyl­ǵan kóptegen zań aktilerimen tanysyp shyǵý qajet. Sondyqtan mazmuny tolyq, naqty jazylǵan, kólemdi qujat ázirleý qajettigi týyndaıdy. Odan qorqýdyń qaje­ti joq. Bul álemniń damyǵan el­derinde burynnan qalyptasqan táji­rıbe. Tegin medısınalyq kómek tizimi qalyń kitap bolsa da kóp­tik etpeıdi. Sebebi tizimdegi qyz­met túrlerimen tanysý úshin qan­daı qujattardy qaraý kerek­tigin eldiń bári bile bermeıdi. Bul úshin zańger nemese medısına ma­man­dyǵynyń ıesi bolý kerek. Son­dyqtan kórsetiletin qyzmet­terdi jan-jaqty sıpattap beretin bir qujat jasaǵan abzal. Túptep kelgende, bul halyqpen ashyq ta ózara senimdi qarym-qatynas ornatýǵa kómektesedi.

– Jalpy, ońtaılandyrý halyqqa ne beredi?

– Kepildendirilgen tegin medısınalyq kómek paketin ońtaılandyrý, naqtylaý barysynda meılinshe tıimdi medısınalyq qyzmetterge basymdyq berilýi tıis. Sonymen qatar aýrýdyń aldyn alýǵa bet burǵanymyz jón. Mysaly, keńestik zaman­da sozylma­ly aýrýlardy dıs­panser­lik baqylaý degen túsi­nik boldy. Ol kezde dıs­pan­ser­lik baqylaý júıesi densaýlyq saqtaý salasynda mańyzdy ról atqarǵany ras. Biraq qazir zaman ózgerdi. Soǵan qaramastan bul túsinik áli kúnge ózgere qoıǵan joq. Birneshe mıllıon adam dıspanserlik tirkeýde tu­ra­dy. Normatıvtik qujattar bo­ıyn­sha osy pasıentter jyl saıyn mindetti túrde tekserýden ótedi, keı jaǵdaıda olarǵa dári-dármek te tegin beriledi. Biraq qazir ólim-jitimge, múgedektikke soǵatyn syrqattar sany azaıǵany, zertteý tehnologııalary men ádisteri ózgergeni ras. Sol sebepti dıspanserleý baǵdarlamalaryn da qurylymdyq jaǵynan qaıta qaraý qajet.

Dıspanserlik baqylaýdy qajet etetin syrqattar tizimin de qaıta qaraǵan durys shyǵar. Ekinshiden, dıspanserleý qaı kezde de buljytpaı oryndaýdy talap etetin normatıvtik akt bolyp keldi. Onyń tıimdi-tıimsizdigi eshkimdi qyzyqtyrmaıdy. Áıteýir oryndalsa boldy. Saldarynan naýqas ta, dáriger de ýaqyt joǵal­tady. Máseleniń sheshimi syrqatty basqarý baǵdarlamalary bolýy kerek. Juqpaly emes sozylmaly aýrýlardy baqylaýdyń jańa tásili eki jaqtan da belsendilikti talap etetin prosess. Bylaısha aıtqanda, dáriger pasıentpen seriktestik ornata otyryp baqylaıdy. Iаǵnı densaýlyq saqtaý júıesi oǵan medısınalyq qyzmet kórsetedi, dári-dármek beredi. Al naýqas ony kózdi jumyp ishe bermeı, ómir saltyn da ózgertedi. Máselen, qan qysymy joǵary adamdar qaýip-qater faktorlaryn tómendetýge kúsh salýy tıis. Olar dıeta ustasa, kóbirek qımyldap, temekiden bas tartsa, eń bastysy, qan qysymyn turaq­ty túrde ólshep otyrsa dári­gerge de, ózine de jaqsy. Pa­sıent júrek qaǵysyn, qan qysy­myn únemi ólshep, qaǵazǵa nemese smartfonǵa túrtip júretin bol­­sa, dári-dármek dozasyn anyq­taý qıyndyq týdyrmaıdy. Se­bebi dáriniń mólsherin durys taǵ­aıyn­daý arqyly pasıenttiń ómiri uzarady, jaqsarady.

Pa­sıent dárini durys mólsherde ishse júrek-qan tamyry júıesine keri áseri de az bolady. Jalpy al­ǵan­da, naýqas óz ómirine ózi belsen­di túr­de atsa­lysady. О́z den­saý­ly­ǵy­na jaýap­kershiligi kú­she­ıip, me­dı­­sı­na­lyq bilimi artady, me­dı­sı­na­lyq qyzmettiń qan­daı túrin te­gin alý­ǵa bolatynyn ajy­rata bas­taı­dy. Aýrýlardy bas­qarý baǵ­dar­la­masynyń dıspanserleý jú­ıes­i­nen basty ereksheligi de osynda.

Áńgimelesken Dýman ANASh,

«Egemen Qazaqstan»