Dál osy kúnderi elge ınvestısııa salýda kóshbasshylyqtyń kúmis jolyn júrip ótken «Teńizshevroıl» JShS óziniń 25 jyldyǵyn atap ótedi. Aýqymdy sharalar kompanııa qyzmetine ǵana emes, aımaqtyń da ómirine úlken ózgerister ákeldi. Qazaqstanǵa osy salanyń halyqaralyq standarttary keldi. Munaı-gaz kásipshiliginiń myqty mamandary paıda boldy. О́ndiriske ozyq tehnologııalar ákelindi. Otandyq ekonomıkaǵa órkenıetti áleýmettik eńbek qatynastary endi. «Shevron» kompanııasy óziniń Qazaqstan Úkimetine bergen ýádeleriniń údesinen shyqty.
Al «Teńizshevroıl» BK shejiresi 1993 jyldyń 6 sáýirinen bastaý alady. Almaty qalasyndaǵy talaı tarıhı oqıǵalarǵa kýá bolyp kele jatqan Dostyq úıindegi dóńgelek ústel aınalasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen «Shevron» korporasııasy Dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Kennet Derr birlesken kásiporyn qurý týraly kelisimge qol qoıdy. Ol kezde bul qujattyń qudireti men ólkeniń damýyna úlesi ólsheýsiz ekendigin eshkim de anyq elestete almaǵany daýsyz.
Bul áli aıaǵynan turmaǵan jas táýelsiz memleketke salynǵan tuńǵysh iri ınvestısııa bolatyn. Álemdik saıası kartada Qazaqstan degen eldiń paıda bolǵanyna da 1,5 jyl ǵana ótken-di. Jáne amerıkalyq alpaýyt korporasııa osy qadamy arqyly álemdik qaýymdastyqqa ekiudaı emes belgi berdi: korporasııa jańa memleketpen jumys isteýge bolady degendi anyq meńzedi.
Ári Atyraýdaǵy ken orny keshegi Keńes Odaǵynyń munaı-gaz salasy tájiniń jaýhary bolatyn. Jáne munaı qory kólemi jaǵynan álemdegi ondyqtan oıyp oryn alatyn.
Kaspıı jaǵalaýynan tabylǵan Teńiz kenishi 1979 jyly ashylyp, aınalasy 2-3 jyldyń ishinde jylyna 3 mıllıon tonnadaı munaı alynsa da, onyń kólemin ósirýge, jańa tehnologııalar satyp alýǵa asa qomaqty qarajat kerek edi. Jáne ondaı iri ınvestısııa quıýǵa Keńes ókimetiniń qaýqary kelmedi. Al mundaı alyp jobany eńserýge «Shevronnyń» áleýeti jetetin.
Tarıh dóńgelegin keri aınaldyratyn bolsaq, 1988 jyly odaqtyń ortalyqtaǵy munaı-gazǵa qatysty mınıstrlikteri men «Shevron» korporasııasy arasynda «Sovshevroıl» BK qurýǵa qatysty hattamaǵa qol qoıylǵan. О́kinishke qaraı, Teńiz kenishi Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqandyǵyna qaramastan, Máskeýdegi mámilege Qazaqstan jaǵy qatystyrylmady... Tek Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń tegeýrindi talap etýimen ǵana kelissózder barysyna qazaqstandyq mamandar qosyla bastaıdy. KSRO kúıregennen keıin ǵana Qazaqstan kelissózderdiń tolyqqandy kelesi tarapyna aınaldy. Nátıjesinde keleshektik qujattyń ólshemderi, amerıkalyq munaı-gaz alpaýyty men jańa respýblıkaǵa birdeı tıimdi kelisimsharttarǵa qol jetkiziledi.
Kóp jyldar ótkennen keıin el Prezıdenti Nursultan Nazarbaev sol kelissózderdi eske ala otyryp, bylaı dedi: «Jıyrma bir jyl buryn men birinshi ret Qazaqstanǵa osy kompanııany shaqyra otyryp, «Shevronmen» kelissózder júrgizdim. Osy korporasııanyń sol kezdegi prezıdenti Kennet Derr myrzaǵa qarama-qarsy otyryp, salyqtarǵa qatysty jáne onyń qanshasy Qazaqstanǵa tıesili bolatyny jáne kenish aýmaǵy týraly saýal qoıdym». Ol maǵan: «Prezıdent myrza, sizderde zańdar da, mamandar da, tehnologııalar da joq. Biz nege úmit arta alamyz? Siz bizdi nege sendiresiz?». Men olardy jerge qaratqan joqpyn dep esepteımin. Olar osy jerde, osy Qazaqstanda tabysty jumys istep jatyr... ».
Daǵdarys: biraq bas tartýǵa bolmaıtyn jobaRasynda búginde Teńiz ben Korolev kenishterinen alynatyn shıki munaıdyń kólemi búkil elde óndirilip jatqan munaıdyń 34 paıyzyn quraıdy. О́tken jyldyń ortasynda kompanııa tarıhı mejesinen attap, 3 mıllıard barrel munaı óndirdi. Kompanııa óziniń alǵashqy mıllıardyna 13 jyldan keıin, ıaǵnı 2006 jyly-aq qol jetkizip qoıǵan-dy.
Ekinshi mıllıardtyq mejege jetýge eki ese az ýaqyt ketti. Bul 6 jyldan keıin, 2012 jyly ekinshi býyn zaýytynyń (EBZ) arqasynda júzege asty. EBZ 2010 jyly tolyq qýatpen jumys isteı bastaǵan-dy. 2007 jyly shıki gazdy joǵary qysymmen jer qoınaýyna keri aıdaý zaýytynyń (ShGA) qurylysy bastaldy. Shyn máninde, bul eki nysan da álemde balamasy joq qondyrǵylar edi.
2017 jyl TShO úshin belesti boldy. Munaı óndirý kólemi rekordtyq 28,7 mln tonnaǵa jetti. Byltyr TShO suıytylǵan gaz satý kólemin shamamen 1,38 mln tonnadan asyryp, qurǵaq gaz satý kólemin 7,45 mlrd tekshe metrge jetkizdi. Al kúkirt satý kólemi 2,49 mln tonnaǵa kóterildi.
Osy arada myna bir mańyzdy máselege aıryqsha toqtala ketken jón. 2013 jyly Qazaqstan Úkimeti men «Teńizshevroıl» JShS ózara túsinistik týraly mámilege qol qoıyp, onda Teńiz kenishindegi munaı óndirý kólemin arttyrýǵa qatysty ekijaqty mindettemeler kórsetilgen bolatyn. Bul meje Keleshek keńeıý jobasy – Uńǵy erneýindegi qysymdy basqarý jobasynyń aıasynda júzege asýy tıis edi. Alaıda álemdik qarjy daǵdarysy bul josparlardy keıinge jyljytty. Is júzinde álemniń barlyq munaı kompanııalary ózderiniń ınvestısııalyq baǵdarlamalaryn ózgertýge májbúr boldy. Jalpylaı alǵanda, ınvestısııalyq qarajattyń kólemi 1 trıllıonǵa deıin qysqardy. О́z kezeginde «Shevron» da 2015 jyly búkil álemdegi barlaý, burǵylaý men jańa jobalarǵa jumsalatyn qarjysyn 24 paıyzǵa azaıtty. Alaıda kompanııanyń Dırektorlar keńesi Qazaqstandaǵy Úshinshi zaýyt – Keleshek keńeıý jobasy – Uńǵy erneýindegi qysymdy basqarý jobasynan bas tartqan joq. Bul kúnderi Teńizde álemdegi eń alyp qurylys kestege saı júrýde.
Úshinshi býyn zaýyty – 2016 jyly TShO seriktesteriniń «Keleshek keńeıý jobasy – Uńǵy erneýindegi qysymdy basqarý jobasyn» (KKJ-UEQBJ) qarjylandyrý týraly aqyrǵy sheshimmen maquldandy. Bul 37 mıllıard AQSh dollary – 2016 jylǵy munaı-gaz salasyna salynǵan álemdegi eń iri ınvestısııa boldy. Joba Teńiz kenishindegi jańa iri zaýytty kóterip qana qoımaı, shıki gazdy taýarlyq sapaǵa deıin óńdep, ilespe gazdy keri jer qoınaýyna qaıtarýdy da qarastyrady. Munda munaı-gaz salasynyń eń ozyq tehnologııalary paıdalanatyndyǵyn baıandap otyrýdyń ózi artyq. Jospar boıynsha 2022 jyly KKJ-UEQBJ qurylysy aıaqtalady.
Joba dúnıe júziniń 11 elinde ornalasqan 19 ortalyq arqyly júzege asady. Bul zaýyt munaı óndirý kólemin jylyna 12 mln tonna nemese táýligine 260 myń barrelge arttyra otyryp, munaı óndirisiniń jyldyq kólemin shamamen 39 mln tonnaǵa nemese táýligine 850 myń barrelge jetkizýdi kózdeıdi. Ári qoldanystaǵy nysandardyń toly qýatpen jumys istep turýyn qamtamasyz etedi.
Eger tehnologııalyq turǵydan Úshinshi býyn zaýytynyń tıimdiligi men óndiristik paıdasyn tizbektep shyǵatyn bolsaq, ony gazet kólemi kótermeıdi. Biraq KKJ-UEQBJ onyń aldyndaǵy EBZ men ShGA nysandaryna qaraǵanda ınnovasııalyq joba. Onyń qural-jabdyqtary men qondyrǵylary bir ǵana danadan jáne tek Teńiz kenishiniń qajettiligi úshin ǵana jasalynady.
KKJ-UEQBJ qural-jabdyqtarynyń basym bóligi Qazaqstanda (Mańǵystaý oblysyndaǵy «Ersaı» óndiris alańyndaǵy qubyr estakadalary), Ońtústik Koreıa men Italııada daıyndalýda. Modýlder aldyn ala qurastyrylyp bolǵannan keıin teńiz jolymen ken ornyna túpkilikti ornalastyrý úshin jetkiziledi.
Qazaqstannyń úlesiQazir KKJ-UEQBJ nysandarynda 30 myńnan astam otandasymyz eńbek etýde. Bul jobanyń jalpy shtattyq kóleminiń 92 paıyzy. Bul málimetti Almatydaǵy baspasóz máslıhatynda «Teńizshevroıl» JShS bas dırektory Ted Etchıson da qýattaı kele: «Biz óz tarapymyzdan jergilikti kadrlardyń kompanııaǵa kelýine, bizben áriptes bola otyryp, óz standarttaryn kóterýge qoldan kelgenniń bárin jasap otyrmyz. Bizder jergilikti qamtamasyz etýshilerdiń tamasha múmkindikteri men onyń tamasha keleshegin kórip otyrmyz», degen bolatyn.
Keleshek keńeıý jobasy dırektorynyń qazaqstandyq taraby jaǵynan orynbasary Aıdar Dosbaev TShO-da kompanııalardyń keń bazasy bar ekendigin aıtady. Iаǵnı bul saıtqa TShO-nyń talaptary men ólshemderine saı keletin kez kelgen kompanııa jazyla alady. Bazada qazaqstandyq kompanııalardyń sany artyp kele jatqan kórinedi. Tek qana Teńiz jobasy boıynsha bul tizimde 2 myńnan astam qazaqstandyq kompanııa bar. Qazirdiń ózinde 1400-deı kompanııa aldyn ala kvalıfıkasııalyq irikteýden ótken. 2022 jylǵa qaraı KKJ jobasy aıaqtalǵansha bul tizim taǵy 400-deı kompanııamen tolyǵady dep kútilýde. Eger naqty áreket etip otyrǵan kompanııalar týraly sóz qozǵaıtyn bolsaq, tek KKJ boıynsha qazaqstandyq kompanııalarmen 500-den astam kelisimshart jasalynǵan. 2010-2017 jyldar aralyǵynda tek KKJ boıynsha qazaqstandyq qamtýǵa 3 mlrd 527 mln qarajat jumsalǵan.
О́z kezeginde TShO konsorsıýmdar men sheteldik jáne qazaqstandyq birlesken kásiporyndardyń bilimi men mashyǵyn kóterýge de kóp mán berip otyr. Mysal retinde tehnıkalyq jobalaý, burǵylaý, modýlder daıyndaý men óndiristik úderisterdi avtomattandyrý jónindegi birlesken kásiporyndardy keltirýge bolady. Jergilikti kompanııalarǵa merdigerlik alýǵa kedergi keltiretin álsiz tustary bar ekenin de jasyrmaý kerek. Naryq turaqsyzdyǵy kezinde qurylǵan kompanııalarǵa aıaǵynan turyp ketý ońaı emes. Máselen, Qashaǵan jobasy boıynsha qurylǵan, ósken, keıin basqa jobalarǵa tartylmaǵan kompanııalarǵa taraýǵa týra keldi. Osy aralyqta olardyń kóbisi kadrlarynan da, mashyǵynan da aıyrylyp qaldy. Endigi jerde qazaqstandyq kompanııalarǵa burynǵy kásipqoılyǵyn qalpyna keltirý úshin kóp jumys isteýge týra kelýde.
Al biz Atyraý óńirindegi jýrnalıstik saparymyzda aqpannyń aıazyna qaramastan, alyp qurylystyń qarqynyn kórip, zaýyttyń astynda qalatyn, kommýnıkasııalyq, elektr-jelilik jer asty jumystaryna kýá boldyq. Bul bólik aldaǵy kúnderi 3 mıllıon tekshe metr qum astynda máńgige kórinbeı qalady jáne zaýyt tireýishteriniń ózi 33 myńǵa jetedi. Bul aıtýǵa ǵana ońaı. Túrli jer asty, jer ústi ozyq tehnıkalary jumys isteýde. Qysqasy, qurylys kestege saı, qatań sapalyq baqylaý turǵysynda júrip jatty.
Tabys kerek, biraq tabıǵat tazalyǵy men qaýipsizdik kókeıkestirekJıyrma bes jyl boıy Qazaqstanda tabysty jumys istep jatqan TShO úshin eki másele asa mańyzdy. Birinshiden – óndiris qaýipsizdigi qashanda ózekti bolsa, ekinshiden onyń tabıǵatqa zııanyn múmkindiginshe tómendetý.
Qorshaǵan ortany qorǵaý – kompanııa úshin birinshi kúnnen bastap basymdyqqa ıe. Onyń aınalasynda qanshama qujattarǵa qol qoıyldy. Máselen, TShO-nyń Úkimetpen jáne jurtshylyqpen baılanys bóliminiń bas menedjeri Rzabek Artyǵalıevtyń «Biz memorandýmdarǵa jaı qol qoıa salatyn qaǵaz dep qaramaımyz» deıtin málimdemesiniń astarynda kóp mán-másele, atqarylyp jatqan eresen jumystar jatyr. Jumysty qaýipsiz atqarý – TShO-nyń basty qundylyǵy ǵana emes ári árbir qyzmetkerdiń mindeti.
Degenmen alyp óndiris ornynda kúrdeli sátter de joq emes. О́tken jyly 4 adam zardap shegip, ıaǵnı TShO men onyń merdiger uıymdarynyń qyzmetkerlerin joǵaltqan tórt teris oqıǵaǵa qaramastan 94,6 mıllıon adam-saǵattan astam jumys atqarylǵan. Bul álemdik deńgeıdegi úzdik kórsetkish bolsa da, TShO barlyq kezde eshbir oqıǵasyz jáne jaraqatsyz jumys ortasyn qalyptastyrýǵa birinshi kezekte mán beredi. Jáne osy maqsat jolynda úzdiksiz jumystar toqtamaq emes. Máselen, TShO-nyń ózinde nemese onyń merdiger uıymdarynda jumys isteıtin kez kelgen adam bir jerden tehnıkalyq aqaýdy baıqasa óndiristik prosesti kidirte turýǵa quqyly. Eger ol óz áreketin dáıekteı alsa, ol qyzmetkerge eshbir jaza qoldanylmaıdy. Kerisinshe qaýipti jaǵdaıat negizdelse, tikeleı bas dırektor tarapynan qoldaý tabady.
Sol sııaqty qorshaǵan ortanyń tazalyǵyna jaýapkershilikpen qaraýǵa qatysty Ted Etchıson myrza 2000 jyldan beri munaı óndirisiniń tabıǵatqa keri áserin azaıtýǵa baǵyttalǵan jobalarǵa 3 mıllıard AQSh dollary bólingenin atady. Osy aralyqta óndirilgen munaıdyń 1 tonnasyna shaqqanda aýaǵa jiberilgen shyǵaryndylar 70 paıyzǵa azaıǵan. 2000 jyldan beri gazdy alaýda jaǵýdyń jalpy kólemi 99 paıyzǵa azaıyp, gazdy kádege jaratý úlesi 98 paıyzdan asyp tústi.
Ne desek te, áleýmettik jaýapkershilikti áriptes bolyp tabylatyn ári el ekonomıkasyndaǵy iri salyq tóleýshi sanatyndaǵy TShO kúmis toıyna úlken tabystarmen jetti. Qazaqstan Úkimetine berilgen ýádeler údesinen shyqty. Jıyrma bes jyldyń ishinde qazaqstandyq qyzmetkerlerge tólengen jalaqy, qazaqstandyq qamtý, otandyq taýarlar satyp alý, tarıfter, taǵysyn taǵy.., qysqasy memlekettik bıýdjetke baǵyttalǵan qarajat kólemi 8,5 mıllıard AQSh dollarynan asty. 1993-2017 jyldar aralyǵyndaǵy kompanııanyń Qazaqstan ekonomıkasyna qosqan úlesi 125 mıllıard boldy.
Eń bastysy, «Teńizshevroıl» órkenıetti eńbek qarym-qatynasyn ákeldi, myqty mamandardyń legin ósirdi. Qazirge balamasy joq munaıdy shyn máninde adam balasynyń ıgiligine qyzmet etkizip keledi.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty – Atyraý – Teńiz – Almaty