Jetpis jyldyqta jazylmaǵan maqala

Kúnde erteńgilik, ne keshkilik telefon soǵyp, bir táýliktegi elimizde bolǵan jańalyqtardy, baspasóz betterindegi eleń etkizgen áldebir maqa­­lalar tóńireginde áńgimelep, odan qaldy kúlli otbasynyń amandyǵyn surastyryp, arasynda jeńil-jelpi ázildesip te úlgeretin janashyr dosyń jaıly ótken shaqpen estelik aıtý qandaı qıyn jáne qandaı aýyr. Janashyr dosym dep erekshe ekpin túsirýge de sebep jetkilikti-tin. Bireýmiz Jetisý ólkesinde, bireýmiz Aral óńirinde ómirge kelsek te tezirek til tabystyq, til tabysýymyzǵa eki túrli jaǵdaıdyń túrtki bolǵandyǵyn anyq sezinemin; birinshisi, ult­tyq ýnıversıtettiń kıeli tabaldyryǵynan úrke­soqtap attaǵan sanaýly jyldar. 

Erekeń ol kezde áskerı-teńiz flotynda aza­mattyq boryshyn ótep kelgendikten be, álde ómirdiń ashy-tushysynan az da bolsa «aýyz tıip», oń men solyn tanyp bilýge qabilet-qa­­rymy jeterlik jigittik dáýrenniń qyzyq-shy­jyǵyn bizden góri erterek bastan keshkendiktiń áseri me, tulǵa bitimi jaǵynan da, bilim-biligi jaǵynan da erekshelenip, bárimizden bıik turatyn. Ýnıversıtettiń jýrnalıs­tıka fakýltetin óte jaqsy baǵamen támamdady. Kópshiligimiz ara-tura respýblıkalyq jastar gazetiniń betinen bir «shatpaǵymyz» jylt etse, dúnıeni tóńkerip tastaǵandaı, sonyń býyna shala «mas bop» júrgende Erekeń ap-aýyr bylǵary sómkesiniń ishine Erjan men Aıjanǵa alǵan aıran-sútin qalyń kitaptardyń arasyna birge salyp, Pýshkın kitaphanasyna qaraı jele jortyp bara jatatyn. Lenındik stıpendııa ekiniń biriniń mańdaıyna jazylmaǵan dáreje. Bes jyl ýaqytty kákir-shúkirge jyrymshylamaı, bas paıdasyna jarata bildi. Sonyń arasynda úılendi, balaly boldy. Úılený toıyna taıly-tuıaǵymyz qalmastan qatysyp, burynǵy Frýnze ujymshary, qazirgi Týǵanbaı aýylyndaǵy Erekeń men Jaqan jeńgemizdiń otbasyn qurǵandaryna shyn nıetimizben qýanyp, sol merekeniń ústinde qyzyl sharaptan urttańqyrap jiberip, erteńinde Almatyǵa «aryp-ashyp» áreń jetkenimiz kúni búgingideı esimizde.

Já, muny stýdenttik dáýrenniń taýsylmaıtyn jyr-dastany dep bir qaıyraıyq... Joǵary oqý ornyn qyzyl dıplommen bitirgen jas mamandy ýnıversıtet ujymy birden oqytýshylyq qyzmetke qabyldaǵan. Mundaı jyly orynǵa áldekimder araǵa adam salyp, qońyraý túsirtip, óldim degende qol iliktirse Erjuman Smaıyl myrza «jýrnalıstıkadan, gazettiń qat-qabat sharýasynan shetqaqpaı qalyp qoımaımyn ba?» dep sonyń ózine de oılanyńqyrap baryp, táýekel jasaǵan edi. Biz kýrstasymyz ýnıversıtetke ornalasty dep bórkimizdi aspanǵa atyp qýanyp júrdik, ol oǵan sonshalyq jaý japyrǵandaı yń­ǵaı tanyta qoımady. Qolyna alǵan árbir isti tııanaqty ári asqan jaýapkershilikpen atqaratyn Eraǵań sol izben izdene bergende búginde ǵy­lymı ataqtyń kez kelgenin qanjyǵasyna ońaı óńgerip kete barar edi. Bertinde, aradaǵy úsh-tórt jas aıyrmasyn esten shyǵaryp alyp, «ǵylym doktory, professor atanyp, mań-mań basyp júrer edińiz, qap, áttegen-aı!» dep qaljyńdaımyz ǵoı baıaǵy. Ondaıda onyń jaýa­by «kim bilsinmen» aıaqtalatyn. Osy «kim bilsinge» bizdiń qulaǵymyz ábden úırengen. Birge oqyǵanymyz bar, oqymaǵanymyz bar jeti-segiz otbasyn ómir qaqpaılap ákelip, aǵaıyn­gershilik aýylyna birge qonystandyrǵan-dy. Aǵaıyngershiliktiń mártebesi dostyqtan da, jora-joldastyqtan da kósh ilgeri. Úlkenimiz – Eraǵań, osy «qaýymdastyqtyń» bir qaýyrt sha­rýasy Erekeńsiz sheshilgen bolsa kýágerler aıtsyn. Balalarymyz úılenip, qyzdarymyz turmysqa shyǵady eken meıli, «bas qudanyń» tórdegi orny daıyn turatyn. Ondaıda ózimizdiń et-jaqyn týystarymyz da «tizimge ilikpedik-aý» dep renjimeıtin. «Ereke, bylaı bolsa qaıtedi?» dep aldymen óz ýájimizdi synalap ótkizip jibergenimizben «kim bilsin» degen sal­maqty oı artynsha qaıystaı shıryǵyp, arydan tujyrymdalǵan salaýatty sheshim túıtkildi máselelerdi óz oryndaryna qoıyp shyǵatyn.

Jasyrary joq, mine qyryq kúnnen beri sol úzdiksiz soǵylatyn qońyraý kilt úzilip, arqa súıeıtin asqar taýymyz jyǵylǵandaı aýyr jaǵ­daıdy bastan keshýdemiz. Osy bir kóńilsiz sóılemdi qansha bir jazbaıynshy deseń de, qalamy qurǵyrdyń seniń erkińnen tys alǵa túsip, jortaqtaı jóneletini nesi eken. Álde «osy bastan Erekeńsiz ómir súrýge kóndigip, etek-jeńderińdi jınaqtap, endigi jerde ol kisiniń elge, ortasyna, týǵan halqyna sińirgen azdy-kópti eńbegin dúıim jurttyń esine salyp otyrý – senderdiń moıyndaryńa júkteler mindet» deıtin paryzdyń qulaq túbinen kúmbirlep turatyndyǵynyń áseri me eken, a?! Áıteýir, bir nárse jetpegendeı, oqystan Erekeń: «haldaryń qalaı?» dep jymııa kúlip, aldymyzdan shyǵa keletindeı, birazdan beri jan-jaǵymyzǵa eleńdep júrgenimiz anyq-ty.

Keńes Odaǵy tusynda qazirgideı bir kún ashy­lyp, bir aıdan soń jabylyp qalatyn gazet-sy­maqtar kóp emes edi ǵoı. «Jas Alashtyń» («Lenınshil jastyń») bedeli aspan tireıtin ol kezde. S.Berdiqulovsha aıtqanda, «Lenjasta» qyzmet isteýden artyq baqyt bar ma?». Shynymen «baqyt» joq-tyn. «SQ-da» birer jyl jumys istegen Erekeń «LJ»-ǵa bas redaktordyń orynbasary bolyp aýysty. Úlken qyzmet. Kele salysymen iske kiristi, ara-tura ketip qalatyn gram­matıkalyq «ury» qateler sap tyıyldy. Jer-jerdegi talantty jas jýrnalısterdi gazetke tartý – Sherhan Murtazanyń ýaǵynan kele jatqan dástúr bolatyn. Sol dástúr myqtap qol­ǵa alyndy. Eraǵań shaqyrǵan bir kezdegi «jas jolbarystar» búginde respýblıkalyq beldi basylymdardyń bir-bir tutqasyn myǵym ustap otyr (Attaryn atap, tústerin tústemesek te óz­de­ri jaqsy biledi).

Erekeńmen araqatynasymyz osy aralyqta odan ári bekı tústi. Bir-birimizge degen senimimiz kúsheıdi, ashyq syrlasatyn boldyq. Almatynyń avtobeket mańynan eki bólmeli páter alǵandaǵy kól-kósir qýanyshyn kórseńiz. Bir qaraǵanda salqyndaý, á degennen elmen etene aralasa qoımaıtyn, jumysqa qatysty sharýalar bolmasa, bylaıǵy tirliktegi qazaqbaıshylyqty kóp unata bermeıtin, týra sóılep, barynsha ádil sheshim shyǵarýǵa tyrysatyn birtoǵa, minezi aýyr­laý azamattyń máz-meıram bolǵan túrin aıt­sańyzshy sondaǵy! Aýyldan anasy Kúlásh apa keldi. Kúlásh apa da ulynyń sanatqa qosylyp, el aǵalarymen ıyq túıistirip qatar júrgendigine kózi jetip, tóbesi kókke bir eli jetpeı shalqyp-tasyp otyryp edi-aý Erekeńniń alǵash alǵan sol qýyqtaı shańyraǵynda.

Estelik kóp. Adam ólmesteı bop qatar júr­gende ǵana jaqsylyǵy bilinbeıdi eken. Qoldan kelse adamǵa jaqsylyq jasaýdan artyq murat-maqsat bar ma. Adamǵa jaqsylyq pen qamqorlyq jasaýdyń úlgisin kórsetińizshi dese, eń aldymen esimizge Erekeń túser edi. Oǵan dálel jetkilikti. Tulǵaly azamat oqys o dúnıege attanǵanda «týǵan ákemizdeı bolyp mańdaıymyzdan sıpap edińiz, bizdi qaıda tastap barasyz?!» dep saı-súıegimizdi syrqyratyp, kóńilimizdi odan ári bosatyp, botadaı bozdap kelgen «Egemenniń» qarshadaı qyzdaryn kórgende kóz jasymyzǵa ıe bola almadyq. Bul – shyn joqtaý, bul – orny tolmas arystaı azamatty aza tutqan qarapaıym pendelerdiń ókinishke toly qımastyq sezimi edi; bul – eshbir jyltyraqsyz, boıaý-boıamasyz judyryqtaı júrekten tógilip jatqan ázız jandardyń «jalǵyzdyqpen» alǵash júzdesýi edi. Erekeńniń «Egemendegi» atqarǵan qyzmeti týraly áli talaılardyń egilip eske túsiretindigine biz kámil. Bir jumalyq dastarqan ústinde «Ere­keń «Egemenge» ózin de, sózin de, kózin de ber­di ǵoı» degendi eriksiz aıtyp qalǵanymyz bar-dy. Munyń arajigin ajyratyp, taratyp aıtar bolsaq, áńgimeniń uzap ketetin túri bar. Kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıyrylyp, myńdaǵan tırajben basylatyn el gazetiniń «el betine uıalmaı qaraýy úshin» boıyndaǵy baryn sarqyp bergen azamat esiminiń tarıhta qalatyndyǵyna ınedeı kúmánimiz joq. Aýzy dýaly jaqsy-jaısańdarmen de tize qosyp, qos­shylyq qyzmetti birge atqarysty. Keıin sol kisilerdiń kózi tirileri Erekeń jaıly jan te­birenterlik tol­ǵanystaryn aıtyp ta, jazyp ta júrdi.

Qarapaıymdylyǵy, áldebir jeńil-jelpi ataq úshin omyraýlap, óz atyn alǵa ozdyryp jibe­rýge tyryspaıtyndyǵy, alqaly topta az sóılegenimen ádildiktiń jalaýy jyǵylar tusta tas qaıraqqa janyǵan jalań qylyshtaı sýyrylyp shyǵatyny jáne sonysyn jan-tánimen qorǵap, bir nátıjege qol iliktirmeıinshe tynym tappaıtyny, kerek deseńiz, Aqordadaǵy kádeli basqosýlarǵa da galstýksiz qarapaıym qalpyn buzbastan bara salatyny – ańyzǵa aınalyp úlgergen búginde. Ári bul ańyzdardyń jýyq mańda toqtaıtyn túri baıqalmaıdy, ýaqyt alǵa jyljyǵan saıyn ashyq teńizge shyqqan jelkendi qaıyqtaı jeldeı esip barady. Ári árbiriniń boıy­nan tańǵy shyqtaı shyndyqtyń ıisi burqyrap turady, asyl azamattyń eshkimge uqsamaıtyn ári shatastyrýǵa kelmeıtin jarqyn beınesi barǵan saıyn aıqyndala túsedi.

Erekeń osy jyldyń qańtar aıynyń alǵashqy jumasynda 70-ke keldi. Kúlli gazetter jary­sa jazyp jatty. Asa ustamdy minezdiń de ara-tura «bosańsıtyn» kezderi kezdesedi eken. Bir­de, ádettegideı qońyraý shalǵan tusta: «men shy­nymen osyndaımyn ba?!» dep kádimgideı me­reılengendigi bar-dy. О́zi ómir súrgen dáýirge rızashylyǵyn qansha búrkemeleıin dese de jasyra almady. Orny baryna kózi jetti, júzinen shýaq tógildi, mereıi tasydy. Eńbek demalysyna shyqqan kúnniń erteńinde «boldy, jetti, endi ózime bostandyq jarııalaımyn» degendeı qyzmetine oralmaı qoıýy da bitimi bólek tulǵanyń ózine jarasar týrashyl minezi-tin. Basqa bireý bolǵanda ilinip, salynyp júre berer me edi, kim bilsin. Demalysqa shyǵysymen qalammen qaıta qaýyshty. «Dostar eske túskende», «Aǵalar esten ketpeıdi» dep eki kitap shyǵardy. Ekeýin de týǵan jer aldyndaǵy azamat­tyq boryshym dep eseptedi.

Jetpis jyldyǵyn ul-qyzy, nemerelerimen birge «Egemenniń» qara shańyraǵynda atap ótti. Toıdan dámetkenderge: «Bes jyl shydańdar, bes jyldan soń Jaqan ekeýmizdiń otaý qurǵanymyzǵa elý jyl tolady. Ulan-asyr toıǵa sonda kelesińder» dep mıyǵynan kúlip qala berdi. So sekildi aldaǵy joba-josparlary da ushan-teńiz-di. Kóbisine úlgere almady. О́kingenmen ne paıda. Mereıli jasymen quttyqtap, kózkórgender jabyla jazyp jatqan soń, bizge de túbi bir kezek keler dep, sál aıaǵymyzdy «tartyp» qalǵanbyz... Jetpis jyldyqta jazam degen maqalanyń qyryq kúndigińizge tap kelgenin qarasaıshy. Týǵanbaıdyń kıeli topyraǵyna jambasyńyz tıdi. Jatqan jerińiz jaıly, rýhyńyz peıishte shalqysyn, qadirli Ereke!..

 Qýanysh JIENBAI