Sońǵy ýaqytta elimizdiń aqyl-oı kóshiniń shekara asyp jatqany týraly jıi aıtylyp júrgeni jasyryn emes. Ásirese, Reseı Federasııasymen shekaralas óńirlerde mektep bitirgen bozbalalar men boıjetkenderdiń kórshi eldiń sýbektilerindegi bilim nysandaryna bet burýy oılandyrmaı qoımaıdy.
О́ıtkeni álemdegi eń uzyn shekaralardyń biri Qazaqstan men Reseı arasynda sozylyp jatyr. Tıisinshe, tańdaýy kórshi eldiń joǵary oqý oryndaryna túsetin talapkerler de az bolmaıdy. Sondaı-aq jalaqysy joǵary jumys izdegen azamattardyń da jaqyn jáne alys shetelderge kósh túzeý kórinisi baıqalady. Adam kapıtaly – kez kelgen eldiń basty kúsh-qýaty. Ekonomıkalyq resýrstar adam arqyly qalyptasady. Sondyqtan bul taraptaǵy saraptaýlar men taldaýlardyń strategııalyq mańyzy zor.
Jýyrda Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń sarapshysy Darhan Jumashev Qazaqstan jastarynyń emıgrasııasy týraly júrgizgen zertteý jumystarynyń qortyndysyn jarııalady. «Qoǵamda elden ketýshilerdiń basym bóligin stýdent jastar quraıdy degen pikir bar. Atalǵan kózqaras shyndyqqa sáıkes keletindigin tekserý maqsatynda sońǵy úsh jyldaǵy ımmıgrasııalyq aǵynǵa taldaý júrgizdik», deıdi ol. Máselen, Reseıde 2012-2017 jyldar aralyǵynda jyl saıyn orta eseppen 22 myń adam emıgrasııaǵa ketken. Zertteý málimetine sáıkes, Qazaqstanda da kelip jatqandardan góri ketip jatqandardyń úlesi joǵary eken.
«Biz Ulttyq ekonomıka mınıstrligine mıgrasııa derekterin jas boıynsha toptastyrý týraly ótinim jiberdik. Alynǵan málimetter negizinde adamdardyń mıgrasııasyn kelesi jas erekshelikteri boıynsha jiktedik. Iаǵnı, kolledjge nemese joǵary oqý ornyna túsý jasy (16-20 jas), magıstratýra jáne PhD baǵdarlamasy boıynsha oqý jasy (25-29 jas), 1-5 jastaǵylar men 30-34 jastaǵylar (balaly jas otbasylar)», deıdi D.Jumashev.
Osy jas erekshelikteri boıynsha alynǵan málimetterdi salystyrý nátıjesi kórsetkendeı, 16-20 jas aralyǵyndaǵy stýdentterdiń elden shyǵýy 1-5 jastaǵy balalarǵa qaraǵanda 1,5, al 30-34 jastaǵylarǵa qaraǵanda 2,5 ese az eken. Iаǵnı, Qazaqstan azamattarynyń basym bóliginiń sońǵy úsh jyldaǵy elden shyǵýynyń negizi oqýǵa baılanysty emes ekeni anyqtaldy. Elden ketýshilerdiń kópshiligin balaly jas otbasylar quraıdy.
Sarapshynyń aıtýynsha, syrtqy mıgrasııa aǵynyna jasalǵan taldaý tómendegi trendterdi anyqtaýǵa múmkindik berip otyr. Elden shyǵyp ketýshilerdiń kópshiligi shetelge oqý úshin emes, otbasymen, balalarymen birge shetelderde turaqty túrde turýdy kózdeıdi. Olardyń 90 paıyzǵa jýyǵy ózderiniń ómirin tarıhı Otandarymen baılanystyrady.
Sondaı-aq qazaqstandyqtar emıgrasııasynyń mańyzdy sebepteriniń biri belsendi jyldarynda, ıaǵnı shamamen 30-34 jastaǵy kezderinde jumys tabý maqsatyn kózdeıdi. 2012 jyldan 2017 jylǵa deıin syrtqy mıgrasııanyń teris saldosy 5 jylǵa orta eseppen 10 myń adamnan keldi. Árıne, bul kórsetkish halyqtyń azaıýyna tabıǵı ósimniń arqasynda jol bermeıdi. Osy merzim aralyǵynda orta eseppen jyl saıynǵy ósim 259 myń adamdy qurady. Qarapaıym tilmen aıtqanda, elden ketken bir adamnyń ornyn 26 jańa qazaqstandyq basady.
D.Jumashevtiń pikirinshe, bul málimetter elimizdegi mekteptegi jáne joǵary oqý oryndaryndaǵy bilimniń sapasy jaqsy ekenin kórsetedi. «Oqyǵan jastar eldi tastamaıdy. Emıgrasııa kóbinese jasy kelgen adamdarǵa tán. Bizdiń túlekter bilim boıynsha da, til boıynsha da elimizde asa qıyndyqqa kezdese qoımaıdy. Olar joǵary bilimdi, zaıyrly, quqyqtyq qoǵam ustanymdaryna negizdelgen kez kelgen ortaǵa tez beıimdelip ketedi. Qazaqstandaǵy baılanystary men bıznesterin de saqtaı alady. Bul kóptegen elderge tán jaǵdaı. Álbette, mamandardyń bir bóliginiń bilim men mamandyq alǵan soń eldi tastap shyǵýy óte ókinishti. О́ıtkeni memleket jastardyń bilimi men biligine qomaqty ınvestısııa salady. Dese de, tabıǵı ósimdi de esepke alǵan abzal. Sondyqtan mamandar ketip, basqalar kelip jatyr degen pikir orynsyz. Negizinde, oqý ornyn támamdaǵan 26 dárigerdiń bireýi ǵana shetelge ketedi. Nemese atalǵan kafedraǵa 26 keleshek dáriger túsedi», deıdi ol.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vıse-mınıstri Nurjan Áltaev ta adam kapıtalynyń syrtqa ketip jatqanyn joqqa shyǵarmaıdy. Sonyń ishinde teriskeıdegi turǵyndardyń bul «kóshke» beıim ekenin, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda mundaı maman aǵynynyń bolmaı turmaıtynyn, negizgi túıin jumys izdeýde ekenin tarqatady. Qazir osy tarapta atalǵan mınıstrlik elektrondy eńbek bırjasy jobasyn jasap jatqany belgili. Mınıstrlik jumys izdeý jolyndaǵy aǵyndy osy qural arqyly ishki eńbek naryǵyna aýystyrý jolymen rettemek. Bul elden shyǵýdy túbegeıli toqtata ma? Ony ýaqyt kórsetedi.
Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»