Mahabbat pen ǵadaýat

Talǵat Temenovtiń «Otel­loǵa» deıingi shyǵar­mashylyq jumystarymen tanys kórermen, sózsiz, rejısserdiń áıgili tra­gedııaǵa barynsha jan-jaqty izdenispen kelgenin birden ańǵarady. Sebebi Talǵat myr­zanyń bir ǵana Qallekı teatry sahnasynda buǵan deıin qoıyl­ǵan qoıylymdaryna Almaty teatrlary arqyly qa­nyq kópshilik kórermen qatty tańyrqasa qoımaǵan. Áıtse de bul «Otellonyń» joly da, jóni de bólek. Rejısserdiń izdenisi sahnada saırap jatyr.

Spektakldiń eń áýelgi utqan tusy – formalyq hám sım­­voldyq oınatýlarǵa batyl ba­rýy. Muny ssenograf-sýret­shi Qanat Maqsutov ta jaqsy tú­singen. Maqsaty bir arnada toǵysqan shyǵarmashylyq tan­demniń sapaly jumysy birden nazaryn ózine burǵyzady. Shymyldyq ashyldy. Kózińiz sahnada sán túzegen ózge rekvızıtke emes, ortada turǵan alyp tósekke túsedi. Osy arqyly rejısser oqıǵanyń negizinen mahabbat, qyzǵanysh syndy adamı sezimder arpalysy aınalasynan órbıtindiginen habardar etedi.

Árıne, dramatýrgııa ko­ro­li Ý.Shekspır shyǵarma­shy­ly­ǵymen tanys kez kelgen kó­rermen «Otello» tragedııa­sy­nyń sıýjetin jatqa biledi desek qatelespespiz. Áıtse de ár rejıs­ser klassıkalyq shyǵarma jelisinen óz janyna jaqyn boıaý­dy tańdaıdy, soǵan basymdyq beredi. Bul qoıylymnyń bas­ty kredosy – mahabbat hám qushtarlyq. «Otello» – Shekspırdiń ózge shyǵarmalarymen salys­tyr­ǵanda «otbasylyq tragedııa» janryna eń jaqyny. Sezim men qyzǵanysh, senim men kúdik taıtalasqa túsken erli-zaıypty ekeýdiń arasyndaǵy qarym-qatynas kóbirek sóz etiletin jalǵyz týyndy. Dramatýrg sol arqyly kúlli qoǵamnyń búrkemesiz bet-beınesin beder­leıdi. Sondyqtan da rejıs­serdiń ssenografııada basty plan­ǵa qozǵalmaly tósekti shy­ǵarýy qısynsyz emes. Jyl­jymaly jıhaz sahnada óter oqıǵanyń órbý aýanynan aldyn-ala  habardar etedi.  Alaı­da biz kútkendeı,  tósek tek erli-zaıyptylyq ómirdiń, otba­sylyq qarym-qatynastyń, móldir sezimniń sımvoldyq belgisi ǵana emes, ol birde keń júrekti Mavrdyń tuǵyrly taǵy­na, endi birde jymysqy oıly Iаgonyń qaıyǵyna aınalyp ke­tedi. Iаǵnı ómir bar jerde mahab­bat ta, bılik te, mansap ta, qyz­ǵanysh ta qatar júrerin uǵyndyrady. 

Spektakl basynda Iаgonyń jar tósegin aıaǵymen taptap, ony qaıyq qylyp minip alýy­nan-aq ǵashyqtardyń mahabbat pen garmonııaǵa toly mamy­rajaı ómirine bir qaýiptiń kele jatqandyǵynan habardar etkendeı. Ekeýdiń arasyna tús­ken sol qara kúsh sezim men senim­niń oıranyn shyǵaryp, jas shańyraqty ortasyna túsirip tynady. Qaıshylyqqa qurylǵan pesa sahnada qaı kezde de qy­zyqty bolǵan. Bul tek rejıs­ser ǵana emes, qoıylymǵa tartylǵan árbir akter úshin abyroımen birge jaýapkershiligin de qatar júkteıdi. Muny jaqsy túsingen rejısser de qoıylymyna barynsha myqty akterlerdi ju­myl­dyrýǵa tyrysypty. Otello – Qazaqstannyń eńbek si­ńirgen qaıratkeri Qýandyq Qystyqbaev, Iаgo – Qazaqstan­nyń eńbek sińirgen qaıratkeri Núrken О́teýilov,  Brabansıo – Qa­zaqstannyń halyq ártisi Tilek­tes Meıramov syndy Qal­lekı teatrynyń saqa akter­leri sahnadaǵy óz órnegin bederledi.

Al Dezdemona beınesin keskin­degen jas aktrısa Aqmaral Tanabaeva úshin  eń úlken olja –  teatrdyń osyndaı talantty ártisterimen birge óner kórsetýi der edik. Sahnalyq seriktestiń myqty bolýy  – akter úshin úlken baq. Bul qoıylymda  Dezdemona – Aqmaral, sózsiz, sol qýatty sezin­di jáne ony sahnada baryn­sha kórermenine jetkizýge tyrysty. 

Spektakldegi negizgi qozǵaý­shy keıipker – Iаgo. Barlyq qaı­shylyq Iаgonyń aınalasynan órbip, qanshama jan sol ashkóz pıǵyldyń qurbanyna aınalady. Bul jerde Iаgonyń sol konflıktini asqan qısynmen qurastyra bilgen sheberligin de aıta ketý oryndy. Iаgo aına­la­syndaǵy adamdardyń psıho­logııalyq sıpattamalary men minez erekshelikterin, álsiz tus­taryn  jiti zerttep-zerdelep alyp, sol arqyly eseppen óz maqsatyn júzege asyrýǵa kirisedi. Ol  Otellony – venesııalyq arý Dezdemonaǵa degen kirshiksiz mahabaty men sony joǵaltyp alam ba degen qorqynyshynan, Kassıony qaıyrymdylyǵy men týmysyna tán sengishtiginen, Rodrıgony Dezdemonaǵa degen essiz ǵashyqtyǵynan, óz áıeli Emılııany erik-jigeriniń álsiz­diginen ustaıdy jáne sol minez erekshelikterine saı jy­mysqy josparyna kirisedi. Tra­gedııanyń bar qaıshylyǵy osydan órbıdi. Demek, Iаgony oınaıtyn akterge az mindet júk­telmeıdi. Qaı jaǵynan da ákkilik kerek sahnagerge. Muny Qallekı teatry sahnasynda nebir beınelerdi kemeline keltire kes­kindep júrgen akter Núrken О́teýilov jaqsy túsinedi. Iаgo beınesine barynsha erekshelik engizýge talpynǵany da kórinip tur. Sahnadaǵy ár qıymyly men ár seriktesine baǵyttalar replıkasynyń maqsaty men keıipker minezine saı san túrli qubylyp shyǵýy, tipti keıbir tusta únsiz ǵana kózben sóılep, bar oıyn janary men mımıkasy arqyly uǵyndyrýy, sahnalyq ishki jáne syrtqy plastıkasy, daýys máneri – bári-bári de  akter sheberliginiń sheksizdigin áıgileıdi. Kóńilge qurmet ornyq­tyrady. Iаgo keıpine engen ártis­tiń buǵan deıin kemeńger Abaı beınesinde kemeldik bıigi­nen kóringenine tipti de senbeı qaraısyz. Sheberlik  degen osyn­da bolsa kerek –  bir-birine qara­ma-qarsy beınelerdi shashaýyn shyǵarmaı óz bıiginde bederleý. Bul jaǵynan sahnager jarady. Qýlyǵyna quryq boılamaıtyn Iаgo Núrken О́teýilovtiń keıip­teýinde tek aılaker, jymysqy minez ıesi ǵana emes, qatigezdiktiń barlyǵyn ishine syıdyryp, sony salqyn aqyl men tereń logıkaǵa salyp naqty áreket ete alatyn sheksiz bilimniń de ıesi eke­nin anyq sezdirdi. Akterdiń, ási­rese Otello – Qýandyq Qys­tyq­baevpen sahnalyq qarym-qatynasy, birin-biri seriktes retinde sezinýi erekshe áserli. Ásirese M.Áýezovtiń qazaqy qunarǵa baı beıneli tilinde ún qatqan dınamıkaly dıalogtar spektakldiń kórkemdik qýatyn baıytyp, kórermenin bir sát te jalyqtyrmaıdy. 

Qazaq teatr sahnasynda Elýbaı О́mirzaqov, Qapan Ba­dy­rov, Sháken Aımanovtar kes­kindegen Otello beınesin bú­ginde dástúr sabaqtastyǵyn úzbeı, Q.Qýanyshbaev atyndaǵy aka­demııalyq qazaq mýzykaly drama teatrynyń talantty akteri Qýandyq Qystyqbaev óz ereksheligimen beıneledi. Onyń Otellosy buryn-sońdy qazaq sahnasyna shyqqan Otellolarǵa múldem uqsamaıdy. О́z minezi, óz arpalysy, óz sezimtaldyǵy bar. Tipti keıbir tusta adýyn mavr mahabbattyń áserinen shekten tys lırık te bolyp ketetindeı. Buǵan deıin sahnadan kórip, qabyldap kelgen batyr mavrdy sahnadan mundaı saraptaýda keziktirgende, árıne tosyrqaı qaraýyńyz da múmkin. Biz de sóıttik. Áıtse de oqıǵanyń damýy men rejısserdiń qoıǵan talaby negizgi planǵa qos ǵashyqtyń kirshiksiz sezimin shyǵarý bol­ǵan­dyqtan da, bul Otelloda adýyn­dylyqtan buryn ǵashyq bolǵan jannyń dirilshil kóńili men basqa da muńaıyp, qýanyp, qaıǵyryp, qyzǵana alatyn adamı sezimderi negizgi nazarǵa alynǵan. Basynda jatyrqaı qabyldaǵan kóriniske oqıǵa damı kele birte-birte boı úırete bastaısyz. Áre­ket lınııasy arqyly akter óz keıipkerine jańasha ómir syılady.  О́ıtkeni adam qoǵamdyq ortada, el aldynda bir basqa da, óziniń ary men súıgen jarynyń aldynda múldem basqa janǵa aınalýy zańdylyq. Tórdiń tóbesindegi han da ǵashyqtyqtyń aldynda taqtan túsip, tájin sheshpeı me? Sebebi ol da júrekti pende.

Otello da dál sondaı. Sondyqtan da rejısser bas keıipkerge betperde kıgizbeıdi, onyń adamı sezim men kóńil kúı arpalysyn alǵa shyǵarady. Osy turǵydan kelgende Qýandyq Qystyqbaev oıyny aqtalymdy. Ǵashyq jannyń demin sezesiz, kúıin keshesiz. Tipti akterdiń Dezdemona – Aqmaral Tanabaevamen tandeminde de sondaı bir náziktik aıqyn ańǵarylady. Ol baladaı taza, kirshiksiz kóńildi súıgen jaryn sábıdeı mápelep, erkeletedi. Dezdemona rólindegi Aqmaral Tanabaevanyń da sahnalyq kelbeti sondaı sulý, tartymdy. Jan tazalyǵy ańǵarylady. Áıtse de aktrısada oqıǵa damýyna saı sahnalyq ishki ósý jaǵy álsiz. Syrtqy sulýlyqpen qatar ishki kóńil men daýys plastıkasyna da bolashaqta jiti mán berilse, Dezdemona róliniń odan ári jarqyraı túseri anyq.

Sonymen qatar Qazaqstannyń halyq ártisi Tilektes Meıramov­tyń keskindeýindegi Brabansıo róli akterlik ónerdiń taǵylymyn tanytty. Kerisinshe, rejısser Kassıo men Rodrıgo arasyndaǵy erekshelikke asa mán bermegen sekildi. Eki keıipker bir planda sýrettelip, ózindik minez boıaýla­ryn bederlep úlgermegendeı áser qaldyrdy. Minez ǵana emes, kostıýmdegi birizdilik te qos akter­di bir-birinen erek­she­le­meı­di. Kassıony ózge­lerden daralap turatyn sulýlyqtan bó­lek, zııalylyǵy da óz notasyna tús­peı, solǵyn kórindi. Aldaǵy ýa­qytta osy beınelerdiń minez boıa­ýy bederlenip, ereksheligi ekshele tússe, qoıylym budan da góri kórkemdikke qol jetkizeri sózsiz. 

Jalpylaı alǵanda, qoıy­lymnyń kórkemdik qýaty baı. Rejısser barynsha sahna­nyń este­tıkasyn saqtaýǵa tyrys­qan. Ol, ásirese Kassıo men Rod­rıgo­nyń shaıqas sahnasyndaǵy keıipkerlerdiń ólimi, Dezde­mona­nyń aqtyq saparǵa attanýy sekildi sahnalar ózindik erek­sheliktermen qyzyqty.   Bul jerde rejısserden bólek,  Máskeýden arnaıy shaqyrylǵan sahna qozǵalysy mamany Mı­haıl Vıshnevskııdiń, horeograf Saltanat Jolymbaevanyń, kıim úlgisiniń sýretshisi Shynar Elembaevanyń shyǵarmashylyq izdenisterin aıtpaı ketý ádiletsiz. Jasalǵan jaqsy jumys, álbette kóńilge qurmet ornyqtyrdy. 

Astanalyq Qallekı teatry­nyń úzdik akterleri men kásibı mamandary tartylǵan qoıylym teatr ujymy úshin de, kórermen úshin de shyn máninde rýhanı merekege aınaldy. M.Áýezovtiń qazaqy qunarǵa baı beıneli ti­linde ún qatqan Shekspır jaý­hary elordalyq kórermenniń kóńiline berik bekip, óner oqı­ǵasyn tamashalaýǵa jıylǵan jurt úıdi-úıine rıza bolyp tarqasty. 

Nazerke JUMABAI, «Egemen Qazaqstan»