Eki jyl buryn Batys Qazaqstan oblysynyń Zelenov aýdanynan tabylǵan belgisiz janýardyń súıegi mezozoı dáýirine jatatyn ıhtıozavrǵa tıesili bolyp shyqty! Buryn esh jerde kezdespegen, ǵylymda sıpattalmaǵan tirshiliktiń jańa túrine ǵalymdar resmı túrde «Qazaqstanozavr» degen ataý berdi.
Sensasııalyq súıekterdi Zelenov aýdanynyń jas týrıster stansasynyń úıirme oqýshylary 2016 jyldyń sáýir aıynda ekspedısııa kezinde burynǵy Shýchkın aýylynyń mańynan tapqan eken. Sol jyly oblystyq jas geologtar sletinde top jarǵan jas zertteýshiler Býrabaıda ótken respýblıkalyq jas týrıster olımpıadasynda tosyn jańalyq týraly habarlaǵanda, búkil TMD-dan jınalǵan mamandar eleń etken.
– Bul oqıǵanyń ǵylymı qundylyǵy zor ekenin búkil delegasııa jetekshileri aıtty. Biz súıektiń sýretin almatylyq ǵalymdarǵa jibergenimizde, olar munyń ıhtıozavr (sý dınozavry) ekenin maquldady. Biraq bul salanyń tereń bilgiri elimizde joq eken. Sondyqtan Reseı Federasııasyndaǵy myqty ǵalym, geologııa-mınerologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Ýndorov paleontologııa mýzeıiniń dırektory Vladımır Efımovke shyqtyq. Ol tasqa aınalǵan kóne dáýir janýarlaryn zerttep júrgenine 40 jyldan asqan tanymal maman ǵoı. О́tken jyldyń kúzinde Vladımır Mıhaılovıch Batys Qazaqstanǵa arnaıy kelip ketti. Onyń aıtýynsha, tabylǵan janýar – buǵan deıin belgili ıhtıozavrlardyń eń ejelgi babasy kórinedi. Búginge deıin dınozavrdyń mundaı túri Qazaqstannan da, Reseıden de tabylmaǵan, deıdi Batys Qazaqstan oblystyq balalar men jasóspirimderdiń týrızmi jáne ekologııa ortalyǵynyń bólim meńgerýshisi Nııazbek Ǵataýov.
Bul – Qazaqstan aýmaǵynda tabylǵan tuńǵysh ári ázirge jalǵyz mezozoılyq teńiz janýary. V.Efımovtiń aıtýynsha, «Qazaqstanozavr» jyrtqysh bolǵan. Bas súıeginiń ózi 1 metrden artyq, eskek aıaqtarynyń uzyndyǵy 2 metrdeı, keýde dıametri 1 metr, uzyndyǵy 4 metrden astam alyp janýar eken. Negizinen sýdaǵy balyq pen usaq teńiz molıýskalarymen qorektengen. Bir ereksheligi, ıhtıozavrlardyń kózi óte úlken, dıametri 20 santımetrge deıin jetken.
Aıta ketetin jaıt, qazir ǵalymdardyń qolynda oraldyq ıhtıozavrdyń 20 shaqty omyrtqasy, taǵy da túrli usaq súıekteri bar. Mamandar kúnniń jylynýyn asyǵa kútip otyr. Buıyrsa, qazaqstandyq jáne reseılik zertteýshiler oqıǵa ornyna qazba jumysyn júrgizip, kóne janýardyń qalǵan bóligin izdemek. Jalpy, ıhtıozavrdyń omyrtqa júıesiniń ózi 150-ge jetetini belgili.
Bir qyzyǵy, 2012 jyly Jaıyq ózeniniń ańǵarynan jol qurylysy úshin qıyrshyq qum óndirip jatqan qurylysshylar belgisiz haıýannyń bas súıegi men jaýyrynyn, birneshe omyrtqasyn tapqan bolatyn. Ǵalymdar ony osydan 12 myń jyl buryn ómir súrgen múıiztumsyq – Sibir Elasmoterııi dep anyqtady. Múıiziniń ózi 1,5 metrge jetken bul janýar – kúni búginge deıin ǵylymǵa belgili múıiztumsyqtardyń ishindegi eń alyby bolǵan eken. – Bul múıiztumsyqtyń súıekteri búginde bizdiń mýzeıde saqtaýly, – deıdi Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń fılıaly bolyp sanalatyn oblystyq tabıǵat jáne ekologııa mýzeıiniń meńgerýshisi Aıgúl Jumaǵazıeva.
Jalpy, Oral qalasynda 1836 jyly Oral áskerı murajaıy alǵash ashylǵanda, onyń tuńǵysh jádigerleri – dál osy kóne janýarlardyń súıekteri bolypty. Dálirek aıtqanda sol kezde de Jaıyq ózeniniń jaıylma arnalarynan mamonttyń soıdaq tisi, azýy tabylǵan eken. 1852 jyly belgili orys saıahatshysy-natýralıst Grıgorıı Karelın sıpattap jazǵan sol jádigerler Oraldaǵy tabıǵat jáne ekologııa mýzeıinde áli saqtaýly tur.
– Bizdiń mýzeıdiń 3 zalynda Aq Jaıyq óńiriniń florasy men faýnasyn sıpattaıtyn 10 myńdaı jádiger jınaqtalǵan. Jańadan tabylǵan janýardyń súıegi bizge áli tapsyrylǵan joq. Jalpy, ıhtıozavrlardyń dene turqy 4-7 metrge deıin jetken ǵoı. Eger bul janýardyń súıekteri túgel tabylar bolsa, ony tutas qoıatyn zal bizde ázirge joq. Jańadan paleontologııa mýzeıi nemese arnaıy zal ashylmasa» – deıdi tabıǵat jáne ekologııa mýzeıiniń meńgerýshisi Aıgúl Jumaǵazıeva.
Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy
Sýretterdi túsirgen Dınara KENDIRBAEVA