Qońyr kúz edi

(Qaz-qalpynda) Jyl on eki aıdyń ár mezgili árıne ádemi. Aıshyǵy alýan, kórinisi kórkem. Quddy bir, kelisti tigilgen kestedeı, órnegi ózinen ózi órilip túskendeı. Ásirese, órmek júzi aýyp, ózen-kólden qıqý tarap, jyl qustary jyly jaqqa qaraı qanat qaǵar qarsańda qońyr kúz keler edi qo­ńyr­­­aýlatyp, dúnıeni dúbirletip, tebirentip-terbetip. Qustar qaı­typ barady saǵyntyp qaıtyp kelý úshin. Kúz áýeni tógilip tur áýeletip tóńi­rek­ten. Qanyq boıaýǵa malynǵan tekemetteı túr­lenip. Bozala tańda boz úıden syzylyp shyq­qan boz tútin buıra-buıra bultpen qosy­lyp keter edi kók júzine kósile erkin kóterilip. Er­ekshe qulpyryp, bar sıqyrymen arbaǵan kók­jıek turar edi jarqyn jolǵa alystan qol bul­ǵap shaqyryp. Qońyr kúzdiń mól­diregen móltek keshterinde myń san juldyzdar shapaǵynan shashý shashyp. Tamyljyp tań atady. Kerilip kún batady. Bári tanys, bári keremet. Ketpen shaý­yp, oraq orǵan sharýa alajazdaıǵy taban aqy, mańdaı teriniń ónbegin óndiretin kez ekeni jáne anyq. Jıyn-terim qyzǵan naýqan tusy. Bul – taýyq pen balapandy, balyq pen shabaqty jáne taǵy basqany sanaıtyn sát. Kirispege osylaı kirisip, endi kórgen-bilgenge, kóńil túıgenge qaraı kósheıik.   Shamnyń jaryǵy túbine túsedi Qyrkúıek týyp, qońyr kúz kirpik qaqqan shaqta elge jol tústi. «Barlyq joldar úıge bastaıdy», degen eken erte ertede. Sonymen sóı­­tip baǵytymyz – aýyl. Aýyl degenimiz – Jar­mu­han­bet eldi mekeni. Al­ma­­­tynyń túbine qonys tepken aýyl Jarmuhanbet atyn alǵaly qaı zaman. Buryndary qalaı atalǵany kó­ne kóz, kári qulaqtyń da esinde joq. Qarasaı aýdanyndaǵy Eltaı aýyl­dyq okrýgine qaraıdy. Ilgeride «Jetisý» keńshary bolǵan. Jarmu­hanbet álgi sharýashylyqtyń shaǵyn ǵana bólimshesi edi. Adamdary jer emip, mal qaıyryp tańnyń atysy, kún­niń batysy beldi býyp, bilekti syba­nyp, balaqty túrip qara qazan, sary balanyń qamymen júretin. Jer emgenderi kókónis pen kókshóptiń kóp túrin ósirip, mal qaıyrǵandary sút­ten maı shaıqap, aıran aıyryp, et josparyn da óndirte oryndaıtyn. Tehnıka tilin taýyp, tizginin usta­ǵan­dary irgedegi Boraldaı avtoba­za­synda máshıne aıdap, aılyǵyn shaı­lyǵy men maılyǵyna jetkizetin. Bu­nyń bá­ri kezindegi keńestik kezeńge tán kúı­beńi kóp ózgermeıtin kúıki tirlikpen osylaısha júrip jatty. Kúnderdiń kúni jamaǵatty ábden jaýyr qylǵan júıe kelmeske ketip, bultsyz kúngi naızaǵaıdaı kúrkirep óńirge óńmeńdep aty da, zaty da óz­gesheleý naryq keldi artynyp-tar­ty­nyp. Alabóten ózgerister jetektegen naryqtyń pármeni qapelimde qatty bolyp jurtty edáýir sasty­ryp tas­tady. Alasapyran bastalyp, daǵda­rys­tan daǵdaryp bitken áleý­met ále­ýetin túzeı almaı, shybyq minip shap­qylady. Kóppen birge beı­málimdeý ózgeriske kúmp etip túsken sharýa­shy­lyqtyń aıaq shalysy sha­ly­nyp, júri­si ońalmady. Baqan baı­la­ǵan baqta­shy­nyń, sıyr saýǵan saý­yn­shynyń bazary tarap, baǵy taı­dy. Tosynnan kelgendi denedegi et túgili súıek te tosyrqady. Beıimdelý qıynǵa soqty. Zaman talaby bá­rin qaıta bastaýǵa ıtermeledi. О́mir ony kún tártibine máni zor másele-mindet etip qoıdy. Jer jekege úles­tirildi. Mal-múlik menshikke aınal­dy. Buryndary toqy­raýdyń taýqy­me­tinen kóz ashpaǵan el-jurt ádep­kide naryqqa úrke qara­ǵa­ny ras. Aý­yldyń azyp-tozýy uranǵa toly qaı­ta qúrý kezeńimen tikeleı baıla­nys­ty ekendigi de aıdaı álemge aıan. Qa­syqtap jınalǵan, kúrektep shashyl­dy. Araq-sharapqa qarsy jo­ryq jo­lyn­da aıaýsyz kúres bastalyp, kók­je­lek kómkergen baýlar balta júzi­ne ilindi. Alma baǵy, júzim baǵy baýdaı túsip, túgel derlik otaldy. Shybyq shanshysań shynar shyǵatyn quıqaly jerdiń qunary qashyp, ta­myr tastaǵan tanaptan betege de, bede de «bezip» ketti. Avtobaza jaı bazaǵa aınalyp, má­shıne júrgizýshiler jaıaý júrgin­shi­lerdiń qataryn tolyqtyryp, bazar jaǵalap ala dorba arqalady. Araılap tań atty. Ejelden ań­sa­ǵan egemendik keldi. Tańdaıy­myz­ǵa Táýelsizdiktiń tátti dámi júgirdi. О́mir ózgerdi, kósh túzeldi. Anda-sanda aýylǵa at izi túsedi. Sonda aldymnan atoılap shyǵyp «amandasatyn» aqsaq-toqsaq kemshin tustar júregimdi kádimgideı tyr­na­laıdy. Ol – jol júrý mashaqaty men aýyz sý azaby jáne de áleýmettik-má­denı ómir mánisi. Qazir aýylǵa apa­ra­tyn jol da, aýlaǵa tartylǵan sý da bar. Alaıda, asa mańyzdy álgi ny­san­dar kóp jyldan beri jóndeý kór­meı júdep tur. Almaty-Sha­mal­ǵan ba­ǵytyndaǵy kúre joldyń oń qapta­lynan sál burylyp tómen qa­raı ót­se­ńiz, aýyl joly júrýge emes, júr­meýge arnap salynǵandaı áser etedi. Jamaı bergennen quraq kór­pe­deı túte-tútesi shyǵyp, jazda shań­nan, qysta qıyrshyqtan kóz ashtyrmaıdy. Álbette, aýyl tóńireginde qazir ne kóp, óndiris kóp, ashylyp jatyr. Oǵan da shúkir. Kezinde jabylǵanyn da, qıraǵanyn da kórgenbiz. О́ńirdegi ózgeris órisi keń. Jumyssyzdyqtyń qamytynan qutylǵandar qanshama. Osy arada ashy bolsa da aıtyp qa­­lý­dyń oraıy kelgeni syńaıly. Aıt­pa­sań sózdiń atasy óledi. Aıtý kerek sondyqtan sozbalaqtamaı. Irge kó­terip, boı túzegen kásiporyndardyń úlkendi-kishili basshylyǵy kóz qıy­ǵyn salyp ózderi júretin osy jol­dy jaqsylap bir jóndep berse, taqtaıdaı túzý bolyp qalar edi-aý. Qarapaıym halyqtyń aıtar rahmetin alý ǵanıbet emes pe, odan artyq qandaı qurmet kerek endeshe. Buny – bir deńiz. Ekinshisi – aýyz sý. Aýyl aýyz sýdy tereńnen tar­tyl­ǵ­an uńǵymadan alady. Ázirge aǵyp tur. Aqpaı qalýy da múmkin. Sebebi – munara men qubyrdyń qu­rylysy tozýǵa taıaý. Jyldan jylǵa turǵyndar sany eselep artyp keledi. Aldaǵy kúni ólsheýli sýdyń mól­sheri ishe berseń taýsylyp ózgelerge jetpeı qalýy ábden kádik. Tize ber­seń tizimge aınalatyn túıtkilderdi jergilikti atqaminerlerdiń sheship tastaýǵa qaýqary jetpeıdi emes, jetedi. Tek ynta-jiger bolsa. Mine, son­dyqtan da taqyrypshany «Sham­nyń jaryǵy túbine túsedi» dep beker alǵan joqpyz. Ádette, sóz ara­syn­da jalpy «shamnyń jaryǵy tú­bi­ne túspeıdi» dep jatýshy edi, any­ǵy dál solaı. Asyly, tetigin tapsa shamnyń jaryǵy túbine túskeni kerek. Bul aýylǵa endi ne kerek? Mektep te, klýb ta, emhana da kerek bo­lyp tur. Árıne, kerektilerdi túbin­de keregimizge jaratyp jatsaq jú­zimiz jarqyn bolyp keter edi.   Qazaqsha sóıleńder! Aýylǵa kelip, aýlaǵa kirdik, tý­ǵan úıdiń tabaldyryǵy ótken-ket­ken­di eske túsirdi. Byltyr jel­toq­sannyń basynda seksenge aıaq basqan shaǵynda qara shańyraqtyń kıesi – ákemiz máńgilik saparǵa atanyp ketken edi. Áli kúnge qaıtyp keler me eken degen aldamshy sezimnen aryla almaı júrmiz. Biraq aldymyzdan shyq­pady... Qoraǵa qarap edik, qo­ra­dan kórinbedi. Qorany jaqsy kó­re­tin, qorada qońyrtóbel aty baı­laý­ly turatyn. Atyn baptaıtyn, júge­nin jóndep, úzeńgi-baýyn maı­laı­tyn. Er­toqymyn súrtip, ershigin túr­t­ki­leı­tin. Sýdyń tunyǵyn, shóp­tiń shúı­ginin, jemniń jeńsigin ala­qa­nymen ýystap berýshi edi atyna jaryqtyq. Shaldyń ornyna sheshemiz shyq­ty bala-shaǵasyn shubyrtyp. Alpys jyl otasqan otaǵasynan aıyrylý ońaı emes árıne. Kúzgi jel óńin kú­reńdetipti. Kókirektegi muń kózinde menmundalaıdy. Sabyrly ǵoı, analar qashanda. Analardyń tabany astynda jumaq jatyr degen sóz yp-ras. Men osyny sezdim. Kenje ini­mizdiń kelinshegi kádimgideı kemseń­dep, janarynan úzilip túsken tam­sh­y­ny irkip «papamdy saǵynyp júr­­min» degeni. Sasqanymnan: «qaı pa­pańdy?» deppin. – «Sizdiń ákeńizdi, bizdiń ákemizdi, – dep Aıgúl kelin sózin ári sabaqtady. – Byltyr kúz aıynda dám-tuz buıyrtyp osy úıge kelin bolyp túser aldynda tanys­ty­rý tártibimen tabaldyryq atta­ǵam. Sonda ǵoı tolqyp júrip, ora­ǵy­typ oryssha sóılep qoıyppyn. Ersileý ketken qylyǵyma qynjy­lys tanytyp: – Qazaqsha sóıleńder! Estigen elden uıat bolady. Myna úı – qazaqtyń úıi. Qazaqtyń úıinde qazaqsha sóıleıdi, – dep týlaǵan. Apam sonda araǵa túsip: – Qoı­sańshy, uıat emes pe oryssha sóıledi degeniń. Sóıleıdi de qoıady. Qazaq­shaǵa qaıtip keledi, qaıda barar der­siń. Ne boldy sonshama? – dep ýáj aıtqan. Arashaǵa túskeni otqa maı tamyzǵandaı bolyp, órship turǵan áńgime tipti ýshyǵyp ketti. – Ashýy tarqap, aptyǵy basyl­ǵan ákeı áldeneden keıin onyń má­ni­sin jerine jetkizip shegelegen. Ketken kemshilikke jeńil-jelpi qara­maı, týǵan tilimdi tereń meńgerýge túrtki etken áke támsilin kókeıime túrtip aldym, – dep birtúrli saǵy­nysh­pen qaraǵany. Qarashyǵyna ta­ǵy bir tamshy ilinipti. Aıgúl kelin rasynda qazaq tilin qatyryp bilmeıtin. Týǵan jeri, ós­ken ortasy solaı bolsa, qaıtip kiná qoıar­syń. Orysy men ózgesi qalyń­daý Kereký óńiriniń qyzy edi. Oqýy da, onan keıingi qyzmet oryndaýy da álgindeı ortada ótti. Aıgúl aıtqan sózinde tu­rypty. Jyl ishinde qazaq­sha jyldam ári jatyq sóıleıtin bo­lypty. Táp-táýir. Árıne buǵan qýa­ný­dyń esh reti joq. Qazaq qazaqsha sóıleýdi úırendi degendi estýdiń ózi ersi, uıat emes pe. Sóket nárse ǵoı. Sógýge de bolmaıdy. Desede, dittegenine dál jetken kelin­niń isi ke­lis­ti-aq. Aıgúl kelinniń qada­my qutty eken, berekesin berip basqa bas, jasqa jas qosyldy. Sáýir aıynyń basynda shekesi torsyqtaı ul taýyp, shańyraqty shat­tyqqa bólep, shildehanaǵa ulasty. Iá, ómir-ózen degen mine osy. Ǵumyr jal­ǵasyp jatyr osylaısha toqtaýsyz... Áneý kúni ákemdi túsimde kórip­pin. «Qazaqsha sóılep júrsińder me?» deıdi. – Iá, qazaqsha sóılep júrmiz, – deımin. – Sóıtińder shyraqtarym, sóı­tiń­der, dep sybyrlaǵandaı bolady qulaǵyma. Shamasy, umytpaı júr-aý bizdi áli. – Sizdiń de shyraǵyńyz sónbesin, áke, – deımin. Basqa ne deıin, solaı bolaryna seneıin.   Almagúl men Almabek Almagúl de, Almabek te osy aý­yldyń ejelgi turǵyndary. Atta­ry da, zattary da uqsas. Erli-zaıypty ekeýi. Isteri qashanda usynyqty, óz­de­ri únemi uqypty. Almagúl tátem kóp jyldar boıy bólimsheni biliktilikpen basqaryp, aýyldaǵy erkek kindikti jetpegen jetistikke jetti. Keńestik kezeńdegi orden-medal­dar­dyń birsypyrasyn omyraýyna jar­qy­ratyp qadap, mańaıyndaǵylarǵa mańdaıaldy boldy. Bıik minberden sheshen sóılep, bedeli beren artty. Shet elderge shyǵyp, jer kórdi, shaý­yp júrip el tanydy. Bári beınetti eńbektiń zeıneti edi. Almagúl tátemniń baıaǵy ótken keńestik za­man­daǵy jankeshti eńbegi kóz aldy­m­nan áli kúnge ketpeıdi-aý, ketpeıdi. Ol bylaı edi. Birde alqap basynda óńsheń erkektermen qatar ıin tirestirip eresen ekpinmen ketpen siltep jatqan kelinshektiń qımyly erekshe kórindi. Sóıtsem, Almagúl aryndap kelgen asaý sý atyzdaǵy aryqtyń arnasy talqandaǵan tusyn bútindep, shym oıyp jatypty. Júgeri alqa­by­nyń júlgesin jaıpap ótken qy­zyl sýdyń kózin burýǵa bula kúsh kerek bolatyn. Sondaǵy ábjildigi qaı­ran qaldyrǵan. Oıhoı, shirkin dú­nıe-aı, bólimsheniń áıel bastyǵy táp-táýir bedelin belden basyp, teris aqqan sýmen solaı alysqan. – Táte-aý, ne istep jatyrsyń, – deımin ǵoı túk bilmegensip. – Kórmeısiń be, aryq qazyp jatyrmyn. Sóz osylaı short úzildi. Sóı­leýge qulyq tanytpady. Kedergi keltirme degeni. Qyzyl tústi kúımeli kishkentaı dońǵalaqty traktor minetin. Tıtimdeı traktor bólimshe bastyǵynyń qyz­mettik kóligi ispettes eken sol kezde. Almagúl qyzyl traktormen oı­dy da, saıdy da, qala berdi qyr­qany da kezip júıtkip júretin. Jaı júrmeıtin, sharýa jaılap, jumys qýyp júretin. Jalań aıaq jar keship, qyzyl aıaq qyr keship qoǵam úshin qajyr-qaırat aıamaǵan Almagúl tátem de alpystan baıaǵy da asqan. Aıaǵy azdap aýyryp, aqyryn basatyn kórinedi. Aýyrma­ńyz, Almagúl táte degen tilekpen, endi ol kisiniń ómir jolyna bir úńilip qoıý ersi bolmas sirá. Almagúl de qyz kezinde kóp ji­gittiń kózine túsip boıjetti. Kórshi úıdiń terezesine de, tútinine de qa­rap erjetken Almabek aǵam aqyry Al­ma­gúl tátemdi qolynan jetektep alyp keldi. Alyp kelgeni – áke-she­shesine kelin etip túsirgeni. Bul artta qalǵan ótken ǵasyr enshisindegi oqı­ǵa jelisi edi. Uldy uıaǵa ushy­ryp, qyzdy qııaǵa qondyrdy ekeýi. Sodan beri qos aq­qý­daı qol ustasyp, ómir aıdynynda júzip keledi, júrip keledi. Almabek aýylǵa da, aýdanǵa da maı­­talman mehanızator atymen shyq­ty. Shyǵatyn jóni bar. Erinbeıtin. Erte kóktemnen jer jyrtyp, egin egip, qo­ńyr kúzde dán bastyryp, ile-shala sú­diger kóterip sansyratqan jumystan súrine jyǵylatyn. Taý­syl­maıtyn ju­mys Almabekti tola­ǵaı tabysqa jetkizdi. Tańdaýly trak­torshy eńbek kóri­gin qyzdyryp Lenın ordenin tósine taqty. Kez kelgenniń qoly jete bermeıtin or­denniń jan-jaǵynda basqa marapattar da jarqyrady. Marapatqa ma­sat­tanbaǵan dıqan dandaısymady. Ataq-dańqy Jetisý óńirin sharlady. Násibin kásibinen tapqan Almabek aǵanyń basqan qadamy baıypty, tu­ǵyrdan túsip turǵan joq. Aǵalyqtan ótip, aqsaqaldyq jolǵa túsken ol kisiniń júzi jaz, kóńili kóktem. О́ıt­keni, adal etken eńbektiń óteýi – jemisin qartaıǵanda qaımaqtaı jep otyr. Qazan aýzy joǵary. El erte­ńi­ne senimdi. Qaıraty qaıtpaı, aldaǵy kúndi úkilep, tileýin tileıdi. Altyn qursaq aýylda týyp-ósip, týǵan jer­diń týyn jyqpaı otyrǵan Almagúl men Almabek tárizdi tarlandardyń ta­bandary tıgen óńir ómiri órkendi. О́rkendi iske Almabek aǵa da árdaıym ortaq ekendigin maqtanysh tutady. Keı-keıde esine jastyq shaǵy túsip ketkende, sál jymıyp qoıady. Jymı­ǵa­ny ózine ádemi jarasyp turady. Jy­­­mıǵany ótken kúnderin saǵynǵany... Marat AQQUL.