Jer betinde sonaý da sonaý kóz jetkisiz, kóńil sengisiz nebir yqylymdardan beri jasap kele jatqan zaty adam balasynyń eń zarly maqsaty ne dese, ol – adam bolý der edik. Túr-sıpatyńmen, tánińmen ǵana emes, janyńmen, alpys eki tamyryńdaǵy qanyńmen, búkil bolmys-bitimińmen.
Haıýanı shartty túısikteri barynsha alastalǵan adamı asyl qasıettermen. Abaı hakim aıtatyn naǵyz kemel adam bolýdyń ilim-óneri tal besikten jer besikke deıingi aralyqta eshqashan, eshbir túgesilmek emes. Jalpy, adamzattan úshin ol máńgiliktiń jolymen teń uly muratqa saımaq.
«Adam qaıtkende adam bolyp qalady?» degen saýalǵa bul dúnıeniń kemeńger oıshyldary ár kezde jaýap izdemeı tura almaǵan. Arıstotel men ál-Farabı babamyzdan bastap Shekspırler, Tolstoılar toǵyz oılanyp, toqsan tolǵanǵan adam bolýdyń ilimin indetip, adamzattyń keler urpaǵyna ańdatpalyq qanshama tolaǵaı eńbekter qaldyrǵan. Qazaqtyń óndir jastary adam bolýyn kóksegen Buqar jyraý Alladan eki qolyndaǵy saýsaqtary jetkenshe sanamalap, tipti odan da asyryp ázız tilekterin tilegen. Qazaqtyń adam bolamyn degen árbir adamyna arǵy-beri danyshpandardyń barlyǵymen terezesi kámil teń Abaıymyz etten ótkize, súıekke jetkize aıtyp ketti. Oı kózimen zerdelep, támsilin tanyp, kókeıge túıe bilgen pendege odan keıingi Alash arystarynyń da árbir sózi adamshylyq ǵıbratyna shaqyrady. Átteń dúnıe, eldiń bári osynaý asyl muralarǵa mo- ıyn bursa, kóńil qoısa, qane?!
Biz aıtar edik, qazirgi qazaq úshin, úlkeni men kishisine birdeı, adamshylyqtyń álipti taıaq dep bilgizerlik, temirqazyq juldyzyndaı adastyrmas, eń ǵajap álippesi halqymyzdyń ǵasyrlar boıy qaımaǵy buzylmaı qalyptasyp saqtalǵan salt-dástúri men ádet-ǵurpynda, neshe myń jyldyq ómir-tirshilik tájirıbesimen qordalanyp jınaqtalǵan qazynaly da qormal danalyǵynda jatyr. Sonymen birge myń jyldan bergi haq musylman qazaqtyń ımanı izgiligi de halyqtyń ózi qalyptap jasaǵan osynaý adamshylyq álippesiniń altyn arqaýly ózegine aınaldy dep aıta alamyz. Buǵan qosa, túp baıtaǵymyz О́tikennen temir balqytyp bastalǵan túrkilik tereń tamyrly, tylsym syrly kókbórilik rýhymyz adamshylyqtyń, adamgershiliktiń asqaq murattaryn shyrqaý bıikterde samǵatyp, «ejelden erkindik kóksegen» Qaıym Muhamethanov ar-namystyń týyn jelbiretedi. Qudaıǵa shúkir, teksiz emespiz, tamyrsyz emespiz, búgingi urpaqtyń adamshylyq iliminen qumaryn qandyra sýsyndatar ózimizdiń tunyq tumaly bastaý-bulaǵymyz da, telegeı darııamyz da bar eken.
Aıtty-aıtpady, adamshylyq negizi ımandylyq pen ata dinimizde, ádet-saltymyzda jatqandyǵy kúmánsiz. Táýelsizdikpen birge qaıta oralǵan asyl dinimiz, alpys eki jyldan beri kózaıym bolyp kórisken áz Naýryzymyz izgilik, meıirim, qaıyrym, darqandyq, keshirimdilik, jan tazalyǵy syndy qanshama adamdyq sapalardy túpten qozǵap jańǵyrtty. Qazaq aýylyndaǵy eshqashan jelisi úzilmegen aǵaıyn-abysynnyń tatýlyǵy, úlkendi syılaý, kishini iltıpattaý, kelinniń sálem salýy, óskeleń ul men qyzǵa jan-jaqty janashyrlyqpen jasalatyn tyıymdar adamı tárbıeniń pármendi tetigi bolyp keledi ámbe keleshekte de solaı bola bermek. Munyń ózi ata-baba dástúrine qylaý túsirmegen qazaqy orta adamshylyqtyń múltiksiz mektebi ekendigin aıǵaqtaı túsedi.
Qazaqtyń ertedegi aýyz ádebıetinen, ertegi-jyrlarynan, maqal-mátel, naqyl men qanatty oı oramdarynan túzilgen babalar sóziniń baıypty danalyǵy adamshylyqtyń eń basty álippeleriniń biri desek, artyq aıtpaspyz. «Aıaz bı» ertegisi támsiliniń, jaqsylyq pen jamandyq kúresi ǵıbrattarynyń kim-kimge de úıreter tektilik pen adaldyq ónegesi mol. Qazaqtyń maqal-mátelderiniń aralaspaıtyn jeri, aıshyqtap beınelemeıtin minezi, shashbaýyn kótermeıtin jaqsylyq úrdisi, túırep shanyshpaıtyn jaman ǵadetter joq dese de bolǵandaı. Osy turǵydan kelgende halqymyzdyń danalyǵy, babalardyń baıtaq aqyl kenindeı bahadúr de baısal sóziniń telegeı-teńiz murasy talaı zamandar boıy bútin qazaq jurtynyń, onyń eldiginiń eńseli konstıtýsııasy bolyp kelgenin de eshkim joqqa shyǵara almasa kerek. Olaı bolsa, bostan elimizdiń bolashaq urpaǵyn adamshylyqqa baýlımyn degen mekeme-ınstıtýttarymyz, mektepterimiz, bilim ordalarymyz ózgeniń qańsyǵyna bas uryp júgine bermeı, baz-bazynda óz jurtymyzdyń danalyǵyn, babalar sózderin basshylyqqa alǵany ǵanıbet emes pe dep oılaımyz.
«Adamshylyqtyń aldy – mahabbat, ǵadelet, sezim» degen Abaı shyǵarmalary, ǵaqlııa sózderi men óleńderi, poemalary adamtanýdyń tutas ilimi, adam bolýdyń mańyzyn kúni búginge deıin joǵaltpaǵan oqýlyǵy degen tujyrymǵa kópshilik qaýym kelisip, qol qoıatyn shyǵar. Dúnıede adamdyq hıkmetiniń alýan qyrlaryn anyqtap, keremet syrlaryn asha bilgen Abaıdaı danyshpan kemde-kem. Professor Mekemtas Myrzahmetov únemi izerlep aıtyp júrgenindeı, tolyq adam, kemel adam dárejesine kóterilý oraıyndaǵy qazaq hakiminiń hadısteı qaǵıdat tolǵamdary, aqylman ǵaqlııalary búgingi tańdaǵy rýhanı jańǵyrýymyzǵa da septigin tıgizer bas aqylshy bolary aıdaı aqıqat.
Kemel keleshegimizdiń atpal azamattaryn, kóneniń kómbesin de, jańanyń jasynyn da jan-júregine birdeı darytqan asqaq rýhty, azat oıly urpaqty baýlý qıyn da abyroıly mindet. Osy rette halqymyzdyń, Abaı syndy ulylarymyzdyń, Alash arystarynyń tolǵap ketken adamshylyq álippesin qaperden shyǵarmaı, tárbıeniń myqty qural-qarýyna aınaldyra bileıik, aǵaıyn.
Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»