Ýran óndirisi: О́zgeris pen ólshem

Ekologııalyq  ahýal basty  nazarda Ýran óndirisi Qazaqstan ekonomıkasynyń basym baǵyt­tary­nyń biri. Búginde elimiz ýran óndirý boıynsha álemniń kóshbasshy memleketteriniń birine aınaldy. Qyzylorda oblysy Shıeli aýdanynda ornalasqan «RÝ-6» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi Qazaqstannyń ýran óndirisine erekshe ekpin qosyp otyrǵan mekemeniń biri. Búgingi tańda bizdiń mekeme «Soltústik Qaramuryn», «Ońtústik Qaramuryn» jáne «Iirkól» ken oryndarynda tabıǵı ýrandy uńǵylar arqyly jerasty siltilendirý ádisimen óndirip otyr. Kenishterdiń ereksheligi nede? Aldymen dúnıe júzinde eń tereń qabattan ónim óndirýimen erekshelenetinin aıtý kerek. Tabıǵı ýran óndirý geotehnologııalyq júıemen 450-680 metr tereńdikten qatarly jáne uıaly ornalasqan uńǵylar júıesi arqyly kóteriledi. Túsinikti tilmen aıtsaq, shahtalardaǵydaı nemese karerdegideı taý jynysyn qoparyp, ony jer betine shyǵaryp, úlken tas dıirmenderge salyp ýatyp nemese asa zor ydystarǵa salyp qyshqyl zattarmen eritpeıdi. Ekologııalyq ahýalǵa zııan tıgizbes úshin barlyq jumys jer astynda, taý jynystarynyń ornalasqan jerinde júredi. Sondyqtan aýany lastaıtyn shań-tozań, qyshqyl zattardyń býy jer betine shyqpaıdy. Álemdegi ekologııany basty nazarda ustaıtyn memleketterdiń barlyǵy qazir osy tásildi paıdalanady. Mysaly, AQSh, Kanada, Avstralııa sııaqty elderde bul tásil keńinen taraǵan. Mundaı jetistikke Qazaqstan da jetip otyr. Atalǵan tásilge arnalǵan qubyrlar qyshqyl zattarǵa tózimdi polıetılen, polıvınılhlorıd, totyqpaıtyn bolat materıaldardan jasalady. Sonymen qatar olarda ýran eritindileri de qalybyn buzbaıdy. Al óndirilgen zattar germe­tıka­lyq sısternalarǵa quıylyp, dittegen jerge shashpaı-tókpeı jetkiziledi. Bul turǵyda da ekologııalyq ahýal basty nazarda bolady. Búginde ýran óndirisindegi kúkirt qyshqyly da qorshaǵan ortany buzady degen áńgime aıtylyp qalady. Bizdiń tájirıbemizde ondaı joq. Mysaly, kúkirt qyshqyly bizge temir jol arqyly arnaıy qutylarmen jetkiziledi. Ony germe­tıkalyq sısternalarǵa quıyp alamyz. Sonan soń eldi mekenderden tysqary jatqan joldarmen tasymaldap, kózdegen jerge jetkizemiz. Al siltilendirý reagenti negizinen tek jer astynda júredi. О́ıtkeni jer astyndaǵy ónim sýmen daıyndalady. Eritindini sorý men quıý sıklynda da tepe-teńdik saqtalady. Máselen, metaly bar qabatty joǵary jáne tómengi bóliktegi saz-balshyqpen shektep, gıdroızolıasııa talabyn qamtamasyz etedi. Sonymen qatar onyń ústinde qalyńdyǵy 300-350 metr bolatyn saz-balshyqtan quralǵan qabat bar. Bentonıt dep atalatyn bul zat sý tıgen kezde isinip, uńǵylardy qysyp qala­dy da ústindegi sý qabattaryn tómendegi sýmen aralas­tyrmaıdy. Kenishtiń ishi men syrtyndaǵy burǵylaý uńǵy­lary­nyń sýlary ár toqsan saıyn sorylyp alynady. Sonan soń zerthanalarǵa jiberilip, tekserilip turady. Sonyń hı­mııalyq qorytyndysy boıynsha osy kúnge deıin sýdyń qysh­qyldanýy men ýrannyń kóbeıýi baıqalǵan joq. Ulttyq atom ónerkásibi kompanııasy ýran óndirýshi mekemelerinde jumysshylar eńbegin, qorshaǵan ortany qorǵaý kerektigin basshylyqqa alady. Sonymen birge radıasııalyq qaýipsizdik pen ónerkásip qaýipsizdigi de basty nazardaǵy másele. Jyl saıyn tabıǵatty qorǵaý isine qomaqty qarjy bólinip otyrady. Sondaı-aq qoldanystaǵy uńǵymalar geofı­zıka­lyq zertteýlerden ótip, tehnıkalyq aqaýy barlary der kezinde jóndeledi. Jalpy, ýran óndirisi búginde jańa satyǵa kóterilgen. Sonyń arqasynda qorshaǵan ortanyń lastanýy bolmaıdy, kenish­terdiń aınalasyndaǵy eldi meken turǵyndarynyń den­saýlyǵyna zııan kelmeıdi dep aıtýǵa bolady. Taıyr NAZAROV, «RÝ-6» JShS dırektory.   Derek pen dáıek «RÝ-6» seriktestigi 2010 jyly: Adamdar eńbegin qorǵaý, ónerkásip qaýipsizdigi, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne radıasııalyq qaýipsizdikke jalpy somasy 335 446 350 teńge qarjy bóldi. Sonyń ishinde: - eńbekti qorǵaý jáne ónerkásip qaýipsizdigine 298 486 600 teńge; - qorshaǵan ortany qorǵaý jáne radıasııalyq qaýipsizdikke 61 626 750 teńge; - qorshaǵan orta emıssııasyna 15 333 000 teńge aýdarylǵan. Al 2011 jyldyń 9 aı kórsetkishi boıynsha: Adamdar eńbegin qorǵaý, ónerkásip qaýipsizdigi, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne radıasııalyq qaýipsizdikke jalpy somasy 189 238 800 teńge qarjy bóldi. Sonyń ishinde: - eńbekti qorǵaý jáne ónerkásip qaýipsizdigine 145 928 800 teńge; - qorshaǵan ortany qorǵaý jáne radıasııalyq qaýipsizdikke 32 277 000 teńge; - qorshaǵan orta emıssııasyna 11 033 000 teńge; - Shıeli kentinde 50 oryndyq múmkindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan ınternat salýǵa 194 502 670 teńge aýdarǵan. Bıylǵy jyldyń 10 aıynda jumysshylar men kúnkórisi tómen otbasylarǵa 1363600 teńge materıaldyq kómek berilgen. Sonymen qatar qaıyrymdylyq qoryna 2010000 teńge kóleminde qarjy bólgen.   Qaýipsizdik  sharasy qatań  saqtalady Elimizdegi ýran óndirisine orasan zor úles qosyp júrgen «RÝ-6» seriktestiginde qyzmet etip kele jatqanyma kóp boldy. Osy aralyqta bizdiń mekeme tabıǵı ortany qorǵaý men jumysshylardyń eńbegin baǵalaýda aldyńǵy qatarda ekendigine kózimiz jetti. Bizdiń ken oryndaryna jaqyn ornalasqan birneshe eldi mekender bar. Olar: Bıdaıkól, Aqmaıa, Sh.Qodamanov, Nartaı aýyldary men Shıeli kenti. Jurtshylyq atalǵan aımaqtarda radıasııalyq qaýiptiń basym ekendigin aıtyp jatady. Degenmen naqty zertteýler olaı emes ekenin jetkizedi. Mysaly, olarda radıasııalyq baqylaý udaıy júr­gi­zilip otyrady. Ár toqsan saıyn Shıeli aýdandyq sanıtarlyq-epı­demıologııalyq baqylaý ortalyǵynyń qyzmetkerleri men ekologııa mamandarynyń qatysýymen monıtorıng júrgizilip turady. Al onyń naqty nátıjeleri aýdandyq «О́sken óńir» gazetinde jarııalanady. Bylaı aıtqanda, halyqtan jasyryp, jappaıdy. Bul turǵyda baryn­sha jarııalylyq bar. Sońǵy bes jyldyń kórsetkishterine súıensek, aý­dan kólemindegi radıasııalyq ahýal tabıǵı normada ekenin kóremiz. Iаǵnı, saǵatyna 10-17 mıkroRentgen. Bul 1999 jyly qabyldanǵan «Ra­dıa­sııalyq qaýipsizdik normalaryna» saı degendi bildiredi. Sondaı-aq osy «Radıasııalyq qaýipsizdik normalaryna» sáıkes ıon­dyq sáýle­len­dirý kózderimen jumys isteıtinderdiń mólsheri jylyna 20 mıllıZıvertten aspaýy qajet. Al «RÝ-6» mekemesindegi tabıǵı ýranmen jumys isteıtin adamdar qyzmet barysynda mólsherden tys joǵary sáýle­len­dirýmen jumys istegen emes. 2011 jyly árbir qyzmetker tekserýden ótti. Dozımetrlik baqylaý nátıjesi ju­mys­shy­lardyń sáýlelený mólsheri 1,03 mıllıZıvertten aspaǵa­nyn kór­setken. Bul degenimiz tabıǵı sáýlelenýmen para-par de­gen sóz. Osy ara­da aıta keterligi, jeke tulǵalardy jyl boıyna dozımetrlik ba­qy­laýdan ótkizip turady. Al ár toqsan saıyn onyń kórsetkishteri ar­naıy jýrnalda jarııalanyp otyrady. Sonymen qatar jeke kar­toch­kalaryna tirkelip, hattalady. Bizdiń qyzmetkerler jyl saıyn keshendi medısınalyq baqylaýdan ótedi. Sonymen qatar jumys­shy­lar­dyń denesin, teri qabattaryn jáne kıimderiniń las­tanýyn baqylap oty­ratyn arnaıy pýnktter táýlik boıyna jumys isteıdi. Qyz­metkerlerdiń jumys kıimderin arnaıy bir ortalyq jýady. Al jumysshylardyń jýynatyn bólmelerindegi sý men edendi ylǵaldap jýýdan qalǵan sý qaldyqtary dalaǵa tógilmeıdi. Olar eritindilerge qosylyp, ken óndirisine jiberiledi. Bul da qaýipsizdiktiń basym baǵyttarynyń biri. Munyń bári beker sóz emes. О́zimiz kúndelikti jumys barysynda qoldanatyn qaýipsizdik sharalary. Al bul sharalar buzylsa, qatań jaza qoldanylady. О́ıtkeni árbir selsoq istiń artynda adam men tabıǵat taǵdyry tur. Sondyqtan «RÝ-6» seriktestiginiń ár qyz­metkeri óz isterin qaltqysyz oryndaıdy. Nurlan BÁKIROV, «Qaramuryn» sehynyń sheberi.   «RÝ-6»: Áleýmettik  kómekke árqashan ázir «Qazatomónerkásip» ulttyq kompanııasy da, oǵan qarasty «RÝ-6» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi de tek ýran óndirýdi ǵana kózde­meıdi. Sonymen qatar halyqtyń áleýmettik jaǵ­daıyn kóterýge qatysty da kóptegen is-sharalarǵa demeýshilik jasaıdy. Qoldarynan kelse, aıanyp qalmaıdy. «Jaqsynyń jaq­sy­lyǵyn aıt, nury tasysyn» demekshi, men osy turǵyda aıtsam deımin. Jer paıdalaný kelisim-shartyna baı­la­nys­ty bizdiń kompanııa Shıeli kentiniń Kók­shoqy shaǵyn aýdanynyń áleýmettik ahýa­lyn qarj­y­landyryp otyrýdy óz mindetine alǵan. 2005 jyly halyqtyń áleýmettik jaǵ­daıyn kóterý maqsatynda «Qazatomó­ner­ká­sip-Demeý» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi quryldy. Kóptegen áleýmettik sharalar osy mekemeniń «Demeý-Shıeli» fılıa­ly arqyly júzege asa­dy. Jumysshylar men turǵyndardyń laıyq­ty demalýyna jaǵdaı jasalǵan. Ol úshin oıyn-saýyq jáne sport keshenderi paıdalanýǵa berilgen. О́z kezeginde bizdiń mekeme osy ke­shenderdiń shyǵyndaryn ótep otyrady. Osy arada aıta ketý kerek, 2010 jyly áleýmettik máse­lelerge bizdiń seriktestik 460 221 205 teńge bóldi. Byltyr Shıeli kentinen múmkindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan 50 oryndyq ınternat salyndy. Onyń da qarjysyn «RÝ-6» seriktestigi ótedi. Ol úshin 194 502 670 teńge jumsal­dy. Al bıylǵy jyldyń 10 aıynyń ózinde ju­mysshylar men kúnkórisi tómen otbasylarǵa 1363600 teńge materıaldyq kómek berilgen. Sonymen qatar qaıyrym­dylyq qoryna 2010000 teńge kóleminde qarjy aýdarylǵan. Bu­dan bólek bizdiń mekeme aýdan boıynsha ótetin barlyq merekelik is-sharalarǵa úzbeı atsalysyp keledi. Búgingi kúni Shıeli kentiniń «Kókshoqy» sha­ǵyn aýdanynda «Bolashaq-Shıeli» oqý orta­ly­ǵy jumys istep jatyr. Atalǵan ortalyqta ón­diriske qajetti mamandar daıyndalady. Son­daı-aq qaıta mamandandyrý isimen de aınalysady. Bul óz kezeginde qajetti jumys kúshin óteýge taptyrmas qural ekenin ýaqyt­tyń ózi dáleldedi. Al jumysqa turý áńgime­le­sý arqyly jáne konkýrstyq negizde júr­gizi­ledi. «Bolashaq-Shıeli» oqý ortalyǵyn aıaqta­ǵan mamandar bul synnan súrinbeı ótedi. О́ıtkeni olar ózderi oqyǵan mamandyqtyń qyr-syryna qanyǵyp shyǵady. Mekemeniń óz qyzmetkerlerine jasap otyr­­ǵan qamqorlyǵy az emes. Sonyń biri ári bas­tysy mynaý: «RÝ-6» seriktestiginde ju­mys isteıtin adamdardyń balalaryna ar­naýly orta jáne joǵary oqý oryndarynyń oqý granttary beriledi. Oqý kezindegi ón­diristik tájirıbeni de bizdiń mekemede ótedi. Sonymen qatar óndiristik tájirıbeden ótý barysynda olarǵa jalaqy tólenetinin aıta ketken lázim. Arnaýly oqý ornyn bitirip, mekemege jumysqa turǵan jastar jetkilikti. Bulardyń bilimin jalǵastyrýǵa da yńǵaıly jaǵdaı jasalǵan. Oqý bitirip kelgen ma­ma­n­darǵa «Jas maman» mártebesi berilip, úsh jyl boıyna tálimger bekitiledi. Sonymen birge kadrlar rezervine qo­ıy­lady. Jas mamandarǵa qamqorlyq tek mu­nymen shektelmeıdi. Olarǵa ústemeaqy tólen­edi jáne bas­qa da áleýmettik kómekter kór­setilip tura­dy. Jas mamandardyń jumys ba­rysyndaǵy qabiletine qaraı olardy bas­shylyq ártúrli laýazymdy qyzmetterge taǵa­ıyn­dap oty­ra­dy. Qysqasy, mekeme áleýmettiń áleýetin arttyratyn is-sharalardan tys qalǵan emes. Jáne jas mamandarǵa da qoldaýdy ba­rynsha jasap keledi. Abaı QOSTAEV, «Qaramuryn» sehynyń geotehnologııalyq uńǵymasynyń operatory. Aıqarma bettiń materıaldaryn uıymdastyrǵan  Erjan Baıtiles.