Svetlana BABKINA: «Qazaq tili – meniń tilim»

Elimizde júzden astam ult bir shańyraqtyń astynda birlik pen yntymaqta ómir súrip keledi. Solardyń qatarynda bıyl jıyrmaǵa tolǵan táýelsizdigimizdiń qurdasy, Tal­dyqorǵan qalasyndaǵy medısınalyq kolledjdiń 2 kýrs stýdenti Svetlana Babkına da bar. Biz mereke qarsańynda oǵan jolyǵyp, memlekettik til týraly keleli áńgime qurǵanbyz. – Svetlana, «Otandy súıý – otbasynan bastalady» deıdi. Otanshyldyq, eljandylyq qa­sıetter jaıly pikirińizdi bilsek. – Otan – anań, Otan – panań. Bul tegin aıtylmaǵan. Osy asyl sóz­derdiń qadir-qasıetin sezinip, onyń shýaǵyna bólengen jan­dardyń birimin. Áıtse de ata-ana­ny eshkim óz erkimen tańda­maıdy. Men dúnıege kelgende anam men ákem asa qýanbaǵan... Sebebi, sheshem ashy sýǵa ábden boı al­dyryp, sonyń jeteginde ketipti. Baspa­nany da soǵan aıyr­bastap jibergen. On jasqa kelgenshe mektepke bara almaı, kórshi-qolańnyń qam­qor­­lyǵy­men kún keshippin. Keıin bilim bóliminde­giler «Aınalaıyn» ba­lalar úıine ákelip tapsyrady. Ákem Vladımırdi kórgen de emespin. Reseıde turady dep estımin. Mine, betpaq taǵdyrmen ja­symnan osylaı betpe-bet keldim. Áıteýir qamqor jandar qa­sym­nan tabyldy. Sol kezden beri qa­zaq halqynyń qamqorlyǵyn sezinip kelemin. Medısınalyq kolledjde Sara Nazarbaeva bas­qara­tyn «Bóbek» qorynyń shá­kirt­aqysyn alamyn. Jataqha­nada turamyn. Mektepke kesh barǵa­nyma qara­mastan ustazdar men tár­bıe­shiler menen qam­qorlyq­taryn aıamady. Sabaqty úlge­rýi­me, densaýlyǵyma kómek berdi. Jambasyma ota ja­satyp, qam­qor­lyq qolyn sozǵandar da jaq­sy jandar. Osy kezde óziniń qunarly topyraǵyndaı asa baı qazaq tiliniń máıeginen sýsyn­daýyma múmkindik týdy. Tilim de qazaq tilinde shyqqan. Bul men úshin úlken baqyt. «Otan» sózi meniń júregimde saqtalǵan. Ári máńgi der edim. Ushqan qus ta mekenine aınalyp soǵady ǵoı. Al, biz jer basyp, tik júrgen adambyz. Arman, maq­satymyz bar. Demek, aıyr­ma­shylyǵymyz jer men kókteı. Men osy eldiń topyraǵynan nár aldym. Osy jerde kindigim kesildi. Qaıǵyma da, qýanyshyma da qazaq degen darhan halyq ókilderi ortaq. Tipti, meniń qalyptasýyma ósken ortam men aınalamdaǵy izgi jandar dem berip keledi. Balalar úıindegi tárbıeshilerim Dına Ońǵarova, Aınur Serǵazıeva, Antonına Alekseevnanyń jóni bir bólek. Qazaqstannyń búgingi ósip-ór­kendeýi meni qýanyshqa bóleıdi. Araılap atqan tańdy qarsy al­ǵan saıyn «Elim aman, jurtym tynysh bolsa eken. Jaratqan ıem maǵan jar bol» dep tilek tileımin. Árkez Otanǵa, elge degen perzenttik paryz júregimde. – Memlekettik til jaıly ne aıtar ediń? – Qazaq tili memlekettik már­tebege ıe bolǵanymen áli de osy másele tóńireginde jıi pikir aıty­lady. Úlken aǵalardan, apaılardan asyryp, ne aıtaıyn. Men ómirge kelgen 1991 jyly elimiz táýel­sizdik alypty. Sol kezde Abaı men Jam­byl jyr nóserin seldetken qazaq tiliniń ómirsheńdigi jaı­ly kóptegen má­seleler kóterilgen ǵoı. By­laı­sha aıtqanda óz elimizde, óz jerimizde qazaq tiliniń erteńi jaı­ly oılaý, el úshin ter tógý bú­gingi urpaqtyń eń negizgi mindeti. Osy oraıda basqa ulttyń óki­li degen sóz tirkesi bolmaýy kerek. Qazaqtyń jerinde turyp, onyń barlyq jaqsylyǵyna, ıgiligine bó­lenip, tilge kelgende «basqa ulttyń ókilimin» deýdiń esh reti joq. Onyń ústine memlekettik til mártebesi jaıly aı­tylǵaly jı­yrma jyl ótti. Men de osy jasqa keldim. Qazaq tili­niń qasıeti ar­qasynda ultym orys bolǵa­nymen, ózindik or­nym bar. Darhan tildi maǵan eshkim kú­shtep úı­retken joq. Onyń qaı­na­ry­nan áli de sýsyndaı tús­sem, shirkin! Búgingi qol jetken tabysym bıyl respýblıkalyq «Qazaq tilin bilý – pa­ryzyń» degen taqyrypta ótken olım­pıadaǵa qatysý qur­metine ıe boldym. Munda básekege túskender shetinen bilimdi edi. So­ǵan qaramastan, júldeli birinshi oryndy ıelenip, ta­byspen oral­dym. Bıylǵy qyrkúıek aıynda Kók­shetaýda ótken V quryl­taıǵa qaty­syp, memlekettik tilimizdiń búgini men keleshegi jaıly ortaǵa salynǵan máse­lelerdi tyńdap, óz pikirimdi aıttym. О́zgelerdiń de tolǵamdy oılary, usy­nys-pikirleri me­niń al­daǵy kúnderge degen kóz­qarasymdy ornyqtyra tústi. Elba­synyń ózi qa­tysqan Qazaqstan hal­qy Assambleıa­synyń on jetinshi ses­sııa­synda kóte­r­il­gen kóp ultty Ota­ny­myzdaǵy birlik pen ynty­maq, beıbit ómir máselelerin qoz­ǵaǵan jı­yn­nyń  jumysyna da qa­tys­qanymdy maq­tanysh etemin. Bul meniń oı-óri­simdi qalyptastyrýmen birge qana­tymdy qataıtyp keledi. О́mirge degen berik kózqaras osylaı ornyǵatynyn túsindim. Qazaq tilin oqytýdyń negizi mektepte. Demek, ustazdarymyz mektep par­tasyndaǵy búldirshinderdi óz tilin súıip ósýge, memleketimizdiń keleshegi úshin kúresetindeı eljan­dylyqqa tár­bıelese, árıne, kóp máseleden utar edik. Táýelsiz eli­mizdiń dińgegi – onyń tili, dini, dili. Osy qasıetti úsh uǵymdy júrek túkpirimde berik us­taımyn, ózge ult ókilderiniń de osyn­daı bolǵa­nyn qalaımyn. Nege biz qazaqstandyqtarmyz dep barlyq ıgilikke ortaq bolamyz. Tilge kelgende qyryn qarap, sal­ǵyrttyqqa salynýdyń endigi jerde reti de, jóni de bola qoımas dep oılaımyn. Memlekettik tildi óz tilindeı meńgergen qaı azamat «japa» shegip júr? Kerisinshe, ataq-dańqqa qol jetkizip júr emes pe. Tildi saýdaǵa salýdyń ózi uıat. – Jaqsy pikir aıttyń. Endi qazaqtyń salt-dástúri jaıly oı órbitseń artyq bolmas edi. – Halyqtyq salt-dástúr jaıly kóp aıta almaspyn. Desem de, qa­zaqta «Tisi shyqqan balaǵa, shaınap bergen as bolmas», «Jetimniń rı­zyǵy – jurttan» taǵy basqa maqal-mátel tegin aıtyl­maǵan. Astaryna úńilseńiz bári túsi­nikti. Sary maıdan qyl sý­yrǵandaı. Jalpy, qazaq halqy jamannan jırendiretin us­ta­nymdardy qatań qoldanyp otyr­ǵan. Máselen, úlken adamnyń al­dyn kesip ótpeý, tabal­dyryqty bas­paý, esikti kermeý, tizeni qushaq­tamaý, bas kıimdi teppeý, taǵy basqa ulttyq tárbıege qarama-qaıshy ádet­terge abaı bolýdy balaǵa sábı kezinen úıretip, mindettegen ǵoı. Qurdastarymnyń kópshiligi mu­ny bilmeıdi. Sodan ba eken, birte-birte kóılektiń etegi túrilip, omy­raýymyz ashylyp keledi. Bul da ulttyq úr­disimizge jat. Jas qyzdar ǵana emes, úlken apalar, tipti ájeler shal­bar­lanyp aldy. Bul da ábestik. Svetlana qyzymyz bizdi «tárbıeleı me» dep renjip júrer. Biraq, hal­qy­myzdyń jaqsy qasıet­terin bizderge úıretetin osy apa-ájeler ǵoı. Ár adam óz ornyn bilgeni jón shyǵar. – Oryndy aıtylǵan ýájge eshkim renjimeıdi. Aıtpaqshy, óziń bos ýaqytyńdy qalaı ót­ki­zesiń, mereıli jylǵa degen tartýyń qandaı? –Myna qarbalas ómirde kóbine bos ýaqyt bola bermeıdi. Jastyq alaýy janyma tynym bermeıdi. Izdenemin, bilmegenimdi bilýge um­ty­lamyn. Keıde adasqan anamdy oı­laımyn. Dáriger bolsam, emdesem degen oılar mazalaıdy. Kitaphana zalynda kitap oqyp, gazet-jýrnal paraqtaımyn. Internetke de kiremin. Ár kúnimdi aldaǵy arman-maqsatpen osylaı jalǵaımyn. Qazaq tili – miniń tilim. Osy tilmen ómirimdi órip, ony tirshi­li­gimniń tiregine aınaldyrýdamyn. Táýelsizdikpen qurdaspyn. Elim­­men birge eseıip kelemin. Onyń máń­gilik jyrymen sýsyndap, ár kúnimdi maǵy­naly ótkizip júr­min desem, asyra aıtpaǵanym. Son­dyqtan oqýdaǵy úzdik tabysym men qoǵamdyq ómirdegi belsendiligim búgingi jetken jetistigim. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy.