Ult densaýlyǵy men el namysy – egiz uǵym
Týrızm jáne sport mınıstri Talǵat ERMEGIIаEVPEN áńgime
– El táýelsizdiginiń alǵashqy jyldary men qazirgi kezdegi sport týraly oıyńyzdy qysqasha túıindeı ketseńiz. – Elimiz táýelsiz memleket bolǵannan bergi 20 jyl ishinde sport salasynda aıtarlyqtaı jetistikterge jetti. Salystyra aıtsaq, 1991 jyl men búgingi kúngi jaǵdaıdyń arasy jer men kókteı. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy qıynshylyqtar qazaqstandyqtar úshin ońaıǵa túsken joq. Sporttyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn saqtap qalý, sport nysandaryna halyqtyń qoljetimdiligi, balalar men jasóspirimder sportyn qalpyna keltirý jáne sheberligi joǵary sportshylardy daıarlaý máseleleri memlekettik deńgeıdegi qoldaýǵa zárý boldy. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin sport salasynyń barlyq nysandary men ınfraqurylymdary azyp-tozyp, birazy jeke menshikke ótip ketti. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qalyptasqan ekonomıkalyq ahýal dene tárbıesi men sporttyń damýyna qolbaılaý bolyp, sonyń saldarynan, aınalyp kelgende, halyq ıgiligine nuqsan keldi. Birqatar máselelerdi, birinshi kezekte, sporttyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýdy, halyqtyń sportpen shuǵyldanýyna jaǵdaı jasaýdy, balalar men jasóspirimder sportyn damytýdy, sheberligi joǵary sportshylar daıarlaý isin memlekettik deńgeıde sheshý qajet boldy. О́tpeli kezeńde el sportynyń jaǵdaıyn taldaı-talqylaı kele, ári álem sportynyń tájirıbesine súıene otyryp birqatar normatıvtik-quqyqtyq aktiler qabyldaý nátıjesinde qolda bar múmkindikterdi biriktirip, sporttyq uıymdar, memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdar tize qosa jumys istedi. Buqaralyq sportqa den qoıylyp, dene shynyqtyrý men sporttyń kómegimen salamatty ómir saltyn qalyptastyrýǵa, sporttyq rezervter daıarlaýǵa kúsh salyndy. Tıisti sharalardyń naqty josparlary jasalyp, olardy júzege asyrý úshin bıýdjetten qarajat bólinip otyrdy. – Qazir aýyl sportyn damytýda, jastardy sportqa tartýda qandaı jumystar istelýde? – Balalar men jasóspirimder sportynyń qanat jaıýy sportshylarymyzdyń sheberligin arttyrýǵa, olardyń halyqaralyq jarystarda sátti óner kórsetýine oń yqpalyn tıgizip otyr. Elimizde balalar men jasóspirimder sport mektepterin damytýǵa aıryqsha mán berilip keledi. Bul mektepterde jetkinshekterimiz tańdaǵan sport túri boıynsha joǵary bilikti bapkerlerden tegin tálim alyp, sporttyq sheberlikterin shyńdaıdy. Sportta daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternattar sany da jyl ótken saıyn kóbeıe túsýde. Bul oqý oryndarynda negizinen aýyldyq jerlerden kelgen, az qamtylǵan otbasylardyń balalary oqýmen, sporttyq sheberligin arttyrýmen qatar, tegin jataqhanamen, tamaqpen qamtamasyz etiledi. Internattarda bilikti ustazdar, jattyqtyrýshylar men tárbıeshiler jumys isteıdi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasymen 2009 jyly Brazılııanyń «Ole Brazıl» fýtbol akademııasyna 26 qazaqstandyq jas fýtbolshy úsh jyldyq kelisim-shartpen bilim alýǵa, sporttyq sheberlikterin shyńdaýǵa barǵan bolatyn. Munyń ózi urpaq keleshegin oılaǵan tyń bastama, dana sheshim edi. Fýtbol – jer-jahandy «jaýlap alǵan» eń bedeldi sport túri. Al Brazılııa – osy aıaqdop ónerinen álem elderiniń kóshin bastap tur. Bul elge baryp bilim-biligin ushtaǵan jas óskinderimiz kúni erteń qazaq fýtbolyn álemdik deńgeıge alyp shyǵar degen úmitimiz zor. Bul sózimizge dálel retinde qazaq balasy Raýan Sarıevtiń jaqynda Brazılııadaǵy ataqty «Atletıko-Mıneıro» klýbyna qabyldanǵanyn aıtýǵa bolady. Kópultty Qazaqstanda, ásirese, aýyldyq jerlerde qazaq kúresi, toǵyzqumalaq, kir tasyn kóterý, báıge túrleri, qyz qýý, kókpar, aýdaryspaq, teńge ilý sııaqty ulttyq sport túrleri men halyqtyq oıyndar da bel alyp keledi. Ulttyq sport túrlerin qaıta jańǵyrtý maqsatynda túrli chempıonattar, respýblıkalyq, halyqaralyq týrnırler uıymdastyrylady. Aıtalyq, toǵyzqumalaqtan tuńǵysh álem chempıonaty, Jasóspirimderdiń I aýyl sporty oıyndary, qazaq kúresinen álem jáne Azııa chempıonattary, Prezıdent júldesi úshin Halyq sporty oıyndary ótti. Sport mektepteri men klýbtarynda ulttyq sport túrleri boıynsha bólimsheler ashyldy. – Barlyq sport túri buqaralyq sportty damytýdan bastalady ǵoı. Osy baǵytta qandaı jumystar istelinip jatyr? Múgedekter sporty týraly da aıta ketseńiz. – Sońǵy úsh jylda múmkindigi shekteýli jandardyń da dene shynyqtyrý men sportqa degen qyzyǵýshylyǵy artqany baıqalady. Elimizde 486 myńnan astam múgedek bolsa, osy sanattaǵy 13 myń adam búginde sportpen turaqty aınalysady. Elimizde múgedekter sportymen shuǵyldanatyn Respýblıkalyq paralımpıadalyq komıtet quryldy. Múgedek sportshylardyń jattyǵýlaryna jaǵdaı jasalǵan, olar túrli jarystarǵa, sonyń ishinde halyqaralyq deńgeıdegi saıystarǵa qatysa alady. Buqaralyq sportty damytý jolymen sportpen shuǵyldanýshylar sanyn kóbeıtý, jańa sport mekemeleri men klýbtar ashý birinshi kezekte ınfraqurylymnyń damýy men sport nysandarynyń kóbeıýine baılanysty. Bul oraıda Elbasy men Úkimet sport salasynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýǵa «Jol kartasy» baǵdarlamasynyń sheńberinde zor qoldaý kórsetti. Elimizde búginde 80-nen astam sport túrleri boıynsha sporttyq federasııalar jumys isteıdi. – Azııa oıyndary bizge ne berdi, onyń qandaı paıdaly jaqtaryn aldyq dep oılaısyz? – Elimizde ótken Qysqy Azııa oıyndaryna qurlyqtaǵy 27 elden myńnan astam sportshy qatysyp, sporttyń on bir túri boıynsha 69 medal jıyntyǵyn sarapqa saldy. Buǵan deıingi Azıadalarda Qytaı, Japonııa, Ońtústik Koreıa syndy azýly sporttyq derjavalardy ókshelegen Qazaqstan sportshylary osy joly erledi. Komandalyq esepte birinshi orynǵa 32 altyn, 21 kúmis jáne 17 qola medal jeńip alǵan Qazaqstan quramasy ıe boldy! Bul Azııa oıyndarynyń tarıhyndaǵy óz aldyna jeke rekord! Buǵan deıin birde-bir el bir ǵana Qysqy Azıadadan osynsha altyn júlde alyp kórmegen eken. Sport nysandarynyń ázirligi men Oıyndardyń uıymdastyrylý deńgeıin Halyqaralyq olımpııalyq komıtettiń prezıdenti Jak Rogge, Azııa Olımpııalyq keńesiniń prezıdenti Sheıh Ahmad ál-Sabah asa joǵary baǵalap, rızashylyqtaryn bildirdi. Jak Rogge Qazaqstan 2022 jylǵy Qysqy Olımpıadany ótkizýge úmitker bola alatynyn aıtty. – Bıyl elimizde Azıada ótkizýden basqa taǵy qandaı jańalyqtar boldy? – Osy jyldyń aıtýly bir jańalyǵy – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev halyqty saýyqtyrý maqsatymen 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» Memlekettik baǵdarlamasyn bekitý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Osy baǵdarlamanyń sheńberinde Týrızm jáne sport mınıstrligi dene shynyqtyrý men sportty damytýdyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan salalyq baǵdarlamasyn ázirleýde. Sodan keıin jaqynda biz elimizde tuńǵysh ret I sport forýmyn ótkizdik. Munda kóptegen qordalanyp qalǵan problemalardyń bári qaraldy. Sonyń ishinde aýyl sporty da bar. Aýyl – qazaqtyń altyn besigi. Qarap otyrsaq, halyqaralyq arenalarda atoı salyp, qazaqtyń atyn aıdaı álemge tanytqan sańlaq sportshylarymyzdyń deni aýyldan shyqqandar. Sondyqtan shalǵaıda júrgen jetkinshekterdi erte jasynan sportqa baýlyp, bıik murattarǵa talaptandyrý – barshamyzǵa ortaq mindet. Aýyl sportyn damytýdaǵy ıgi qadamdardyń biri – 2010 jyldyń qarasha aıynda Týrızm jáne sport mınıstri men Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Sport salasyndaǵy áriptestik týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Buqaralyq sportty odan ári damytyp, halyq densaýlyǵyn arttyrý úshin, ásirese, aýyl sportyn kóterýge kúsh salǵanymyz abzal. Respýblıkalyq «El Qaıraty» aýyl sporty qoǵamynyń qurylýy qazaq sportynyń kósegesin kógerter ıgi sharalardyń biri dep bilemiz. – Manadan beri sportty damytýda istelinip jatqan jumystar týraly jaqsy aıttyńyz. Endi qandaı problemalar bar, olardy sheshýdiń joldary haqynda áńgimeleseńiz. Búginde biz ózimizdiń ulttyq sporttyq tárbıe júıemizdi qurýǵa kirisýimiz kerek. Ol júıe halyqty sportqa tartyp qana qoımaı, adamdardyń mentalıtetin ózgertip, olarǵa dene shynyqtyrý men sporttyń asa qajettigin uǵyndyra bilýi tıis. Iаǵnı, halyq óz densaýlyǵy úshin jaýapkershilikti tereń sezinýi qajet. Osy oraıda birqatar usynystarymyzdy aıtyp, el sportyndaǵy keıbir kemshin tustarǵa da toqtala ketkenimiz jón bolar. Aıtalyq, jumys berýshiler men eńbek ujymdarynyń arasyndaǵy kelisim-shart boıynsha sportty eńbek jáne demalys oryndarynyń júıesine engizse, artyq bolmas edi. Mekemeler men kópshiliktiń demalys oryndarynda sportpen shuǵyldanýǵa jaǵdaı jasalýy kerek. Kez kelgen salany jete meńgerý úshin onyń túp negizin, kemshilikterdiń sebep-saldaryn, jetistikke jetý joldaryn ǵylymı turǵydan zerttep otyrmasa bolmaıdy. Sport álemi de tunyp turǵan ǵylym. Osy jaǵdaıdy eskerip, sport salasy boıynsha ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn quryp, ǵylymı-ádistemelik bazany jetildirý – kún tártibinde turǵan asa mańyzdy másele. Sport salasyndaǵy mamandardyń biliktilik deńgeıi bizdiń jas memleketimiz úshin asa mańyzdy. Sport kadrlaryn daıarlaý men qaıta daıarlaý baǵdarlamasyn jetildirip, osy oraıda respýblıkalyq mektep-ınternattardy qaıta qurý jolymen kolledjderge aınaldyrýǵa kiristik. Memleket pen jeke menshiktiń sport salasyndaǵy áriptestigin damytý qajet. Jeke menshik bıznesti elimizdiń sport salasyna tartatyn mezgil jetti dep oılaımyn. Salyq kodeksine sport salasyna aıtarlyqtaı qoldaý kórsetken bıznes qurylymdaryna arnaıy salyq tártibin qoldaný týraly ózgertýler engizý kerek. Sportpen shuǵyldanýshylardyń sanyn kóbeıtý, qosymsha sport mekemelerin, basqa da dene shynyqtyrý-saýyqtyrý uıymdary men klýbtar ashý birinshi kezekte ınfraqurylymnyń damýy men sport nysandarynyń kóbeıýine baılanysty. Sport ınfraqurylymynyń jalpy alǵanda damyp kele jatqanyna qaramastan, sporttyń buqaralyq sıpat alýyna sport nysandarynyń (ásirese, aýyldyq jerlerdegi) kemshilikteri kedergi bolyp otyr. Aýyldyq jerlerdegi sport nysandary az, qamtamasyz etilý deńgeıi tómen. Qazirgi bar sport nysandary el halqynyń qajettiligin nebary 30 paıyzǵa ǵana óteı alady. Búginde elimizdegi bilim berý uıymdarynan tys nysandardyń ár besinshisi, ıaǵnı 957 nysan jóndeýdi qajet etip tur. Elimizdegi 7 myń aýyldyq eldi mekende 20 166 sport nysany bar. Solardyń 13 134-i (65,1%-y) ashyq sport alańqaılary da, 307-si ǵana (3%-y) jabyq sport keshenderi. Sporttyń keıbir túrlerinen elimizde komandalardyń resmı halyqaralyq jarystarǵa daıarlanýyna arnalǵan zamanaýı bazalar jetispeıdi. Buǵan qosa, júzý basseıni, nysana kózdeý orny, jeńil atletıka maneji, velotrek, shańǵy bazasy, esý arnalary syndy mamandandyrylǵan sport nysandary tapshy. Al bular naǵyz medalǵa jomart olımpıadalyq sport túrleri ekenin eskersek, halyqaralyq iri jarystarda qandaı qomaqty oljalardan qaǵylyp júrgenimiz aıtpasa da túsinikti. Jetistikterimizdi aıta otyryp, osyndaı kemshin tustarymyzdy da jasyrmaı, qaıta ony kópshiliktiń nazaryna salyp, jaǵdaıdy túzeý amaldaryn birlese qarastyrǵanymyz jón. Jıyrma jyl tarıh úshin az ǵana ýaqyt bolǵanymen, Táýelsiz Qazaq eliniń sport sańlaqtary osy qysqa merzimniń ózinde álemniń talaı asýyn baǵyndyryp úlgerdi. Alda talaı bıikter kútip tur, sol asqarlarǵa umtylǵan Qazaqstan sportynyń da kemeldene túseri sózsiz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Dastan KENJALIN. Qaraǵandyny sándendirgen úsh aq otaý Qalanyń bas kóshesi – Respýblıka dańǵyly boıy qazir bir-birinen sáýleti asqan záýlim ǵımarattarmen kóz tartady. Sonyń úsheýi torqaly toı aldynda esik ashyp, sportqa yntyzar talapkerlerdiń, jankúıerlerdiń súıikti oryndaryna aınaldy. * Syrtqy kórki óz aldyna bir bólek, asa aıshyqty, onyń ishki sáni de tamsantarlyq. Munda tennıspen shuǵyldanýdy qalaýshylarǵa bir ýaq osy oıyn qyzyǵyna berilýshilerge qajetti barlyq jaǵdaı jasalǵan. «Hord» tósenishteri jabylǵan 2 jabyq jáne 3 jabyq ashyq kort qaı ýaqytta da tennısti serik etken talapkerlerge daıyn. Bulardyń kóbi oblystyq mamandandyrylǵan balalar men jasóspirimder olımpııalyq rezerv mektebiniń aldan úlken úmit kútken órenderi. Osyndaǵy jarystarda 402 jankúıer saıystardy tamashalaı alady. * Qaraǵandynyń boks mektebiniń ataq-dańqy alysqa aıandyǵy belgili. Serik Nurqazov, Serik Sápıev syndy sańlaqtarǵa qanat qaqtyrǵan uıanyń taǵy talaı tarlandardy ushyrýǵa múmkindigi odan saıyn keńeıdi. Buǵan jańadan ashylǵan boks ortalyǵy jol ashqaly otyr.Onda bylǵary qolǵap jas sheberleriniń jattyǵýyna, iri jarystarǵa alańsyz daıyndalýyna bolady. Sondaı-aq, 764 oryndyq zal ortasyndaǵy 2 rıng halyqaralyq saıystarǵa qatysýshylardyń kúsh synasýyna aınala alady. * Osy eki sport kesheniniń dál janynda muz aıdyny aldan shyǵady. Jabyq hokkeı korty bul oıyn boıynsha ótetin jarystar dúbirine bólense, sonymen birge onymen áýestenýshi jetkinshekterdi sheberlik shyńdaıtyn, synasatyn muz alańy retinde baýraıdy. Sonymen birge konkımen mánerlep syrǵanaýshylar ónerin de 4 myń jankúıer tamashalaıdy. Arnaýly jattyqtyrýshylar talapkerlerdi osy oıyndarǵa baýlıdy. Tennıs ortalyǵy Boks ortalyǵy Muz aıdyny Aıqyn NESIPBAI.Derek pen dáıek
• Búginde elimizde sportpen júıeli aınalysýshylardyń sany 2 mln. 898 myń 871 (turǵyndardyń jalpy sanynyń 17,7%-y) adamdy quraıdy, onyń ishinde aýyldyq jerlerde 1 mln. 190 myń 341 (7,3%), tıisinshe 1 mln. 708 myń 530 (10,4%) adam qala turǵyndary. • Bıyl salamatty ómir saltyn nasıhattaý maqsatynda elimizde 17 904 sporttyq-buqaralyq is-sharalar ótkizilip, olarǵa 4,1 mln. adam qatysty, onyń ishinde 11 myń is-shara aýyldyq jerlerde ótkizilip, olarǵa 2,3 mln. adam qatysty. • 2010 jyly elimizdegi sport nysandarynyń jalpy sany 31 266 bolsa, sonyń ishinde 1 717 nysan jekemenshiktiń úlesinde, 20 166 nysan aýyldyq jerlerde ornalasqan. • Elimizde jumys istep turǵan 70 myń 353 sport seksııalarynda 2,1 mln. adam sportpen shuǵyldanady. • Qazirde 127 múgedek sporttyń ár túrinen Qazaqstan Respýblıkasynyń sport sheberi. Bir ǵana 2010 jyldyń ózinde múgedekter sanatynan 41 adam sport sheberiniń, 24 adam halyqaralyq dárejedegi sport sheberiniń normatıvterin oryndady. • 1992 jyldan beri bizdiń olımpıadashylar joǵary nátıjelerge qol jetkizip keledi. Aıtalyq, 1996 jyly Atlantada ótken jazǵy Olımpııa oıyndarynda bizdiń sportshylar 3 altyn, 4 kúmis jáne 4 qola medal jeńip aldy. 2000 jylǵy Sıdneı Olımpıadasynda 3 altyn, 4 kúmis medal ıelenip, jalpykomandalyq esepte oıyndarǵa qatysqan 199 memlekettiń ishinen 22-orynǵa ıe boldyq. 2004 jylǵy Afına Olımpıadasynda bizdiń komanda 1 altyn, 4 kúmis jáne 3 qola medal enshiledi. Al 2008 jyly Beıjiń Olımpıadasynan sportshylarymyz 2 altyn, 4 kúmis jáne 7 qola medal oljalady. • Qysqy sport túrlerinen de elimizdiń jetistikteri bar. 1994 jylǵy Lıllehammer Olımpıadasynda Qazaqstan sportshylary 1 altyn, 2 kúmis medal jeńip aldy. 1998 jylǵy Nagano Olımpıadasynan buıyrǵan olja – 2 qola medal. О́kinishke qaraı, 2002 jyly Solt-Leık-Sıtıde, 2006 jyly Týrınde ótken olımpıadalardan qanjyǵamyz bos qaıtty. Al 2010 jylǵy Vankýver Olımpıadasynan 1 kúmis medal buıyrdy. • Táýelsizdik jyldarynda qazaqstandyq sportshylar jazǵy Azııa oıyndaryna 5 ret qatysyp (1994, 1998, 2002, 2006, 2010 jyldary), 110 altyn, 118 kúmis, 167 qola – barlyǵy 395 medal jeńip aldy. • Osy ýaqyt aralyǵynda bizdiń sportshylar Qysqy Azııa oıyndaryna da 5 ret qatysyp (1995, 1999, 2003, 2007, 2011 jyldary) 69 altyn, 51 kúmis jáne 44 qola – barlyǵy 164 medalǵa qol jetkizdi. • 1991 jyldan beri olımpııalyq sport túrleri boıynsha 33 sportshymyz álem chempıony atanyp, barlyǵy 116 medal oljalady. Sońǵy, 2010 jyly Sıngapýrda ótken I jasóspirimder Olımpıadasynda bizdiń jetkinshekter laıyqty óner kórsetip, 2 altyn, 2 kúmis, 2 qola medal ıelenip qaıtty. Ulttyq sportymyz órkendeý ústinde HH ǵasyrdyń sońǵy on jyldyǵynda elimiz táýelsizdigin alyp, egemendi el atandy. Az ýaqyt aralyǵynda barlyq derlik sala boıynsha oń ózgerister jasaldy. Halyq erkin tynystap, óz elin jańasha qurýǵa kiristi. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basynda aldyńǵy býyn aǵalarymyz – Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń birinshi orynbasary Aıyp Qusaıynov, Sport mınıstriniń orynbasary Anatolıı Qulnazarov, «Qaırat» respýblıkalyq sport qoǵamynyń tóraǵasy Saılaý Turyskeldın, Almaty, Jambyl oblystarynyń ákimi bolǵan Serik Úmbetov jáne basqalar at sporty men ulttyq oıyndardy damytýdy qolǵa aldy. Osynyń arqasynda elimizdiń kóptegen oblystarynda at sporty jarystary jıi ótkizile bastady. Ásirese, alaman báıge, jorǵa jarys, qyz qýý, teńge alý, kókpar tartý sııaqty oıyndar qyzyqty da mándi ótetin boldy. Táýelsizdigimiz ben ulttyq sport túrleri janashyrlarynyń arqasynda 90-shy jyldardyń ortasynda Ulttyq at sporty federasııasy dúnıege keldi. Kóptegen azamattardyń janqııarlyq eńbekteriniń nátıjesinde 1996 jyldyń naýryzynda Almatyda búkil Qazaqstan atbegileriniń 1-shi quryltaı-konferensııasy ótkizildi. Onda tuńǵysh ret ulttyq sporttyń erejeleri, konstıtýsııasy qabyldandy. Sondyqtan, 1996 jyldyń 1 naýryzy ulttyq at sporty tarıhynda erekshe kún bolyp sanalady. Ulttyq sportqa arnalǵan qulshynystyń arqasynda 1999 jyldyń 7 sáýirinde jańa elordamyz – Astana qalasynda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq sport federasııasynyń 1-shi sezi ótti. Onda Qaırat Satybaldy biraýyzdan prezıdent, men 1-shi vıse-prezıdent ári federasııasynyń bas hatshysy retinde saılandyq. 2-shi sezd 2001 jyldyń 15 aqpanynda ótkizildi. 2004 jyldyń 15 mamyrynda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵy quryldy. Qazir qaýymdastyqtyń quramynda 22 respýblıkalyq federasııa jáne 3 qor bar. Olar: «QR Ulttyq at sporty túrleriniń federasııasy», «Kókbóri», «Búrkitshiler», «Qazaq kúresi», «Alypsoq», «Er jigit oıyny- Djıgıtovka»,, «Jekpe-jek», «Bes qarý», Túıe jarys «Jelmaıa», «Toǵyzqumalaq», «Jorǵa jarys», «Saıys-Aýdaryspaq», «Tazy-Tóbet-Alabaı», «Qyz qýý», «Judyryqtasý», «Asyq atý», «Polo- shógen», «Han doıbysy», «Taı jarys», «Alash» alyspaǵy, «Nomad», «Qara Jorǵa» federasııalary men «Uly Alaman», «Qyran» jáne «Uly Dala oıyndary» qory. Sonymen birge, 14 oblystyq, 163 aýdandyq, 80 qalalyq, 2 000-nan astam aýyldyq fılıaldarymyz turaqty jumys isteıdi. Bul – úlken kúsh. Biz osy bólimshelerimiz arqyly keń baıtaq elimizdiń 5500 aýylyna óz yqpalymyzdy júrgizip otyrmyz. Jalpy, elimizde ulttyq sport túrlerimen shuǵyldanýshylardyń sany 95 087 adam, onyń ishinde ulttyq at sporty túrlerimen – 15 111, (aýyldyq jerlerde – 9 605), qazaq kúresimen – 36 102, (aýyldyq jerlerde – 25 460), toǵyzqumalaqpen – 36 643, (aýyldyq jerlerde – 23 009), sonymen qatar, arqan tartý, asyq atý, bes tas jáne «Qusbegi», «Saıat» atty ańshylyq kustary sportymen 7231 adam aınalysady. Orta eseppen alǵanda, ulttyq sport túrlerin nasıhattaý baǵytynda jyl saıyn 100-den astam halyqaralyq jáne respýblıkalyq jarystar uıymdastyryldy. Máselen, 2011 jyly qazaq kúresinen – 30, toǵyzqumalaqtan – 40, kókpar, teńge alý, aýdaryspaqtan – 19, al qalǵan ulttyq sport túrlerinen 20-ǵa jýyq sporttyq shara ótkizildi. Tek bıylǵy jyldyń ishinde kórsetilgen ulttyq sport túrleri boıynsha jarystarǵa qatysýshylardyń sany 25 000-nan asady. Ulttyq sport túrlerin damytý men nasıhattaý kóp jaǵdaıda halyqaralyq jarystarda el namysyn qorǵaıtyn izbacap daıyndaýǵa da baılanysty. Al izbasar tárbıeleý jáne daıyndaýdyń negizi balalar men jasóspirimder sport mektepterinen bastalatyndyǵy bárimizge málim. Búgingi kúni elimizdegi 407 sporttyq mekteptiń 9-y ulttyq jáne ulttyq at sporty mektebi bolyp otyr, al jalpy alǵanda, ulttyq oıyndar sporty 200 sporttyq mektepte nasıhattalady, onyń ishinde, qazaq kúpecin 150 mektep, al toǵyzqumalaqty 100 mektep, at sporty túrlerine kóz jibersek, bul baǵyttaǵy 5 mektep damytyp otyr (Astana, Aqmola, Shyǵys Qazaqstan, Qyzylorda jáne Pavlodar oblystarynda). О́z jumystaryn qazaq kúresinen ashylǵan arnaıy olımpıada rezerviniń balalar-jasóspirimder mektepteriniń 9 bólimi nátıjeli baǵytta júrgizýde. Sádibek TÚGEL, Ulttyq at sporty federasııasynyń prezıdenti, Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵynyń birinshi vıse-prezıdenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri. «Astana» muz saraıy Sport saraıynyń jalpy aýmaǵy 13 myń sharshy metrden astam jerdi alyp jatyr. Muz saraıynyń sáýletti de ǵajaıyp jarqyraǵan kórinisi qala qonaqtaryn da «menmundalap» shaqyryp turǵandaı. Sporttyq oıyn-saýyq sharalary kezinde muz saraıy 3 myńdaı adamdy qabyldaı alady. Al munda kúnine salamatty ómir saltyn qalyptastyrǵysy kelgen myń jarymnan asa adam jınalyp, jattyǵý jumystarymen aınalysady. Ásirese, «Astana» muz aıdynynyń zaman talaptaryna saı jasalǵan jabdyqtary men bezendirilgen ishki kelbeti sportsúıer qaýymdy lezde baýrap alady. Bul jerde mánerlep syrǵanaýdan, shaıbaly hokkeıden túrli deńgeıdegi jarystar uıymdastyrylady. Muz saraıyna keletinderdiń basym bóligi jastar men mektep oqýshylary. Sondyqtan bolar munda bas suqqan jastar sheksiz alǵystaryn bildirip jatady. «Astana» muz saraıyndaǵy sporttyq úıirmelerge 400-ge tarta jas jetkinshek qatysady. Sonymen qatar, sport kesheninde shaıbaly hokkeıden elimizdegi myqty ujymdardyń qataryna jatatyn ardagerler komandasy da daıyndyqtaryn pysyqtaıdy. Al hokkeı oıynyna áýes kásipkerler men memlekettik qyzmetkerler, ártúrli salanyń mamandary men eńbekkerleri túngi hokkeı lıgasyn uıymdastyrady. Ekibastuz ben Pavlodar qalalarynyń 7 komandasy túngi lıgada bas qosyp, oıyn ótkizedi. Muz saraıyndaǵy mánerlep syrǵanaý úıirmesinde elimizdiń jas sheberleri jattyǵady. «Astana» muz saraıy ózine júktelgen tapsyrmalardy tıimdi atqaryp keledi. Sebebi, qala turǵyndary arasynda buqaralyq sportty nasıhattaýda jáne salamatty ómir saltyn qalyptastyrýda sport kesheniniń qosyp jatqan úlesi mol. Farıda BYQAI, Pavlodar. Symbaty kelisken «Seıhýn» El-halyqtyń basym bóligi jastar ekeni shyndyq. Al olardyń kóbi stýdentter. Salamatty ómir saltyn osy stýdent-jastardyń arasynan bastaǵan lázim. Bul turǵyda da atqarylyp jatqan naqty ister barshylyq. Sonyń biri Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti stýdentteri úshin arnaıy «Seıhýn» sporttyq-saýyqtyrý keshenin saldy. Jalpy kólemi 3294,86 sharshy metrdi quraıtyn saýyqtyrý kesheniniń qurylysy 2009 jyly bastalǵan bolatyn. Al onyń qurylysyna 194 mıllıon teńge bólingen. «Seıhýn» sporttyq-saýyqtyrý kesheninde sporttyń qaı túrimen bolsyn aınalysýǵa jaǵdaı jasalǵan. Mını-fýtbol, basketbol, voleıbol, gandbol, kórkem jáne rıtmdik gımnastıkamen aınalysatyn zaldar bar. Onda bir aýysymda 40 adamǵa deıin jattyǵý jasaýǵa bolady. Sondaı-aq tereńdigi 2 metrge jetetin júzý basseıni de salynǵan. Basseınde bir mezette 32 adamǵa deıin júze alady. Stýdentterge yńǵaıly bolý úshin basseınde arnaıy nusqaýshylar jumys isteıdi. Sonymen qatar, sýdyń quramyn zerttep, únemi nazarda ustap otyratyn sarapshy mamandar da bar. Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzyloda memlekettik ýnıversıteti el sportyna eleýli úles qosyp keledi. Atalǵan oqý orny tárbıelegen Ilıa Ilın talaı básekede top jaryp júr. Aldaǵy London Olımpıadasynda da altyn júldeden úmitti sportshylardyń biri – osy Ilın. «Seıhýn» sporttyq-saýyqtyrý kesheni Syr sportynyń damýyna zor úles qosatyny kámil. Sondyqtan onyń aldaǵy ýaqytta álem birinshiligi, Olımpıada oıyndarynda básekeniń aldyn bermeı, el abyroıyn bıikteter saıypqyrandar tárbıelep shyǵararyna seneıik. Onan bólek, salamattylyqty serik etken jastar túlep ushady degen úmit bar. О́ıtkeni, sáni men symbaty kelisken keshen sportty serik etpesińe qoımaıdy desek, artyq aıtqandyq emes. Erjan BAITILES, Qyzylorda. Derek pen dáıek • 1994 jyly Qazaqstan sportshylary alǵash ret keshendi jarysqa qatysty. Ol Japonııanyń Nagano qalasynda ótken Qysqy Azııa oıyndary edi. • Osy jyly shańǵyshy Vladımır Smırnov elimiz sportshylary arasynan alǵash ret Olımpıada chempıony atandy. Ol Norvegııanyń Lıllehammer qalasynda ótken Qysqy olımpıa oıyndarynda qurmet tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi. • Alǵash ret tórt dúrkin álem chempıony atanǵan sportshy – samboshy Erbolat Baıbatyrov. • 1995 jyly sporttyń kóptegen túrinen Qazaqstan ulttyq quramasy alǵash ret álem chempıonattaryna qatysa bastady. • 1999 jyly fýtboldan Qazaqstannyń jastar quramasy alǵash ret álem chempıonatyna qatysty. • 2002 jyly fýtboldan elimizdiń úzdik komandalary alǵash ret chempıondar lıgasynyń jarysynda óner kórsetti. • 2006 jyly elimizde alǵashqy qazaq kúresinen álem chempıonaty ótkizildi. • 2010 jyly alǵash ret tól zııatkerlik oıynymyz – toǵyzqumalaqtan álem chempıonaty ótti. Oǵan tórt qurlyqtyń 16 elinen barlyǵy 43 oıynshy qatysty. • 2010 jyly ziltemirshi Jánibek Qundybaev pen Jazıra Japarqul Sıngapýrde ótken jasóspirimder arasyndaǵy Olımpıadanyń alǵashqy chempıondary atandy. • 2011 jyly elimizde alǵash ret Qysqy Azııa oıyndary ótti. • Osy jyly jas shahmatshy Jansaıa Ábdimálik alǵash ret tórt dúrkin álem chempıony atanyp, álemdegi eń jas grossmeıster ataǵyna ıe boldy. • Bıyl taǵy bir sportshymyz Ilıa Ilın ziltemirshiler arasynda aýyr atletıkadan alǵash ret úsh dúrkin álem chempıony atandy. • 2011 jyly qazaq balasy Raýan Sarıev alǵash ret fýtboldan shet el komandasymen úsh jyldyq kelisim-shartqa otyrdy. Qazir ol Brazılııanyń «Atletıko mıneıro» klýbynda oınap júr. Aıqarma bettiń materıaldaryn uıymdastyrǵan Dastan KENJALIN.