Abylaı han mal bazarlaryn, saýda-sattyq alańdaryn ashqyzý arqyly halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý, kórshi eldermen beıbit qatar ómir súrý maqsatyn ustanǵan.
Ataqty Aqmola, Qarqaraly, Qoıandy jármeńkeleri jaıly aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Al berisi Reseı, árisi Orta Azııa elderimen, Qytaımen aradaǵy saýda-sattyqty óristetýdiń, alys-beris baılanysty kúsheıtýdiń ortalyǵyna aınalǵan Qyzyljar jármeńkesi týraly jurtshylyqtyń bileri az. Abylaı hannyń tikeleı bastamashyldyǵymen boı kótergen Qyzyljar jármeńkesi týraly zertteý maqalasynda jergilikti ólketanýshy Qaırolla Muqanov bylaı dep jazady: «Abylaı han qazaq eliniń derbestigin saqtaý jolynda syrtqy jaýlarmen qalaı aıanbaı kúresse, qazaqtardyń turmys-tirshiliginiń ońalýyna da erekshe kóńil bólgen. Kórshi eldermen saýda-sattyq isin nyǵaıtý onyń syrtqy saıasatynda basty oryn aldy. Onyń tusynda Reseımen, Qytaımen, Jońǵar, Hıýa, Buhar handyqtarymen qarym-qatynas aıtarlyqtaı jandandy».
Alysty boljaı biletin suńǵyla tulǵa saýda-sattyq qatynasynda tek Orynbor jármeńkesimen shektelmeı Sibirdiń basqa qalalarymen aralasýǵa da erekshe mán bergen. Onyń usynystary patsha ókimeti tarapynan qoldaý taýyp, kóp uzamaı Or, Troısk, Iаmyshev bekinisterinde jármeńkeler qurylyp, eki el arasyndaǵy saýda-sattyq barynsha órbıdi. Qytaı jaǵy da uly hanǵa mol syılyqtar jiberip, memleketaralyq yntymaqtastyqqa múddelilik tanytady. General-maıor A.Tevkelevtiń 1759 jyly Syrtqy ister kollegııasyna joldaǵan myna haty nazar aýdararlyq. Onda «Bul kúnderi Abylaı búkil Orta júzde bas bıleýshi retinde tanyldy. Sonymen qatar onyń bilikti de bilgir ekenin jáne qytaılyqtarmen qatynas jaǵdaıyn eskere otyryp ishke tartý kerek» dep jazylǵan. Osy sebepti Abylaı hannyń ásker shebiniń komandıri Rodınge jazǵan hatyndaǵy áýlıe Petr qamaly janynan jármeńke uıymdastyrý ótinishine patsha úkimetiniń kelisýden basqa amaly qalmaǵan syqyldy. Ásirese aspanasty elimen birjola jaqyndasyp ketýinen saqtanyp, tilegin oryndaýǵa barynsha múddeli bolady. 1759 jyly 22 jeltoqsanda Petropavl bekinisinde dalalyqtarmen saýda-sattyq jármeńkesin ashý jaıly jarlyq shyǵyp, «Ashy beldeý» áskerleriniń qolbasshysy general Fraendorpqa resmı túrde habarlanady. Onyń ashylýyna Abylaı han qatysyp, jaqsylyq habar qazaq dalasyna taraıdy. El ishinde «Qyzyljar jármeńkesi» degen atqa ıe bolady. Keıde «Abylaı han jármeńkesi» dep te ataıdy.
Saýda alańy bekinistiń tómengi jaǵyna ornalastyrylyp, jaǵalaı kerme aǵashtarmen qorshalady. Orys kópesteriniń lavkalary qaz-qatar tizilip, saýda aıyrbas túrinde júrgiziledi. Kelesi jyly Samara, Orynbor, Buhara, Hıýa, Tashkent, Kıahta qalalarynan, ataqty Irbit jármeńkesinen saýdagerler kele bastaıdy. Esil ózeniniń sol jaǵyn boılaı shyǵysqa-Qytaıǵa qaraı «Abylaı joly» saýda joly aıqara ashylady. Podgornoe aýylynyń mańynda Abylaıdyń mekeni ornalasyp, shóbi shúıgin alqaptarda úıir-úıir jylqy, tabyn-tabyn sıyr, otar-otar qoı baǵylyp, jármeńkege shyǵarylady. Saýdagerler kerýeni ubap-shubap Karavannaıa kóshesimen júrip ótetin bolǵan. Osylaısha Qyzyljar jármeńkesi Reseıden Batys Sibirge, Orta Azııa men Qytaıǵa deıingi aımaqty qamtyǵan iri saýda núktesine aınalǵan. 1759-1770 jyldar aralyǵynda alǵashqy Aıyrbas saraıy salynǵan. Jergilikti qazaqtar tórt túlik mal, onyń ónimderin, ańdardyń terilerin ákep satsa, Orta Azııa, Qytaı jaqtan jemis-jıdek, qaly kilemder, maqtadan, jibekten toqylǵan matalar, farfor ydys-aıaqtar, Reseıden temir oshaqtar, shoıyn qazandar, túrli-tústi oramaldar, samaýyrlar, bıdaı, un, qural-saımandar jetkizilgen. Saýdanyń kúshti damyǵany sonshalyq, 1777 jyly mundaǵy dala taýarlarynyń aıyrbasy О́skemen, Semeı, Jámish, Omby bekinisteriniń úlesinen artyp túsken. 1839 jyly 69679 bas mal satyldy degen derek te kezdesedi.
Abylaıdyń basqa eldermen beıbit maqsattaǵy qarym-qatynasyn, halqyna jasaǵan jaqsylyǵyn aqyn-shaıyrlar dáriptep óleńder arnaǵan. Máselen, Shádi tóre Jáńgiruly «Tarıhat» dastanynda bylaı dep jyrlaıdy: «Noǵaımen, bashqurtpen de tatýlasty, Dushpandyq bir-birine esh qylmapty. Hıýaǵa ilgeride ózi baryp, Saýdanyń Kishi júzge jolyn ashty». Mundaı mysaldar az emes.
Sóz sońynda Abylaıhan Qyzyljar jármeńkesi arqyly saýda-sattyqty damytýmen qatar kóp jyldar boıy beıbit qatar ómir súrý strategııasyn da ustamdylyqpen júzege asyra bilgenin basa aıtqymyz keledi.
О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy