Qazaqstan jáne eýrazııalyq ıntegrasııa

Nursultan Nazarbaevtyń ómirde júzege  asqan eýrazııalyq jobasy týraly

Qazaqstan Respýblıkasy óz tá­ýel­siz­diginiń jıyrma jyldyǵyn túbegeıli áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası reformalar júrgizý baǵytynda keń aýqym­dy jetistiktermen qarsy alyp otyrǵan bolsa, al halyqaralyq qoǵamdastyq Qa­zaqstandy búginde jahandyq úderisterge bedeldi de yqpaldy qatysýshy retinde tanıdy. Qazaqstanda ulttyq memlekettiliktiń berik irgetasy qalanyp, eldiń aýmaqtyq tutastyǵy qamtamasyz etildi. El senimdi túrde damýdyń naryqtyq qatynas joly­na qadam basyp, álemdik ekonomıkaǵa sátti endi. Búginde Qazaqstan – bul ta­bys­ty, dınamıkalyq sıpatta damyp, álemdik úderisterde eleýli ról atqaryp otyrǵan memleket. Bizdiń elimizdi ózgeler básekege qabiletti memleket dep biledi, onysy HHI ǵasyrdyń túrli synaqtary men qater­lerine ýaqtyly jáne tıimdi qam-qare­ketterimen dáleldenip otyrǵandaı. Turaqty ishki saıası ahýal, ultaralyq tatýlyq pen dinaralyq kelisim, memlekettik qurylysty utymdy júrgizý – osynyń bári Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tabandy da salıqaly saıa­sa­tynyń nátıjesi. Myna bir jáıtti eske sala ketkimiz keledi. Prezıdent Nursultan Na­zar­baev­tyń 1997 jylǵy qazanda jasap usyn­ǵan Qazaqstannyń damýy jónindegi alǵashqy baǵdarlamasy – «Qazaq­stan-2030» Stra­te­gııasy bolatyn. Aýqymdy da keshendi bul josparda uzaq merzimdik moder­nızasııalyq qaıta jań­ǵyrtýdyń negizgi baǵyttary men maqsat­tary anyq aıqyn­dalyp, eldiń negizgi áleýmettik jáne eko­no­mıkalyq salal­a­ry qam­tyl­dy, Qazaq­standy táýelsiz jáne básekege qabiletti memleket retinde qalyptas­tyrý kózdeldi. Damýdyń strategııalyq baǵyty 2009 jylǵy mamyrda 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik údemeli ın­dýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq baǵdarlamada tııa­­naq­talyp, aıqyndaldy. Baǵdar­lama­nyń negizgi mindeti – údemeli qarqynmen, eń al­dymen ınnovasııa jáne ozyq teh­no­lo­gııalardy engizý arqyly jańa ın­dýs­trııalyq ekonomıka qurý boldy. Nursultan Nazarbaevtyń bastama­symen Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qu­ry­lýy jáne onyń baı da kópetnosty elimizdiń keskin-kelbetinde senim men yntymaqtyń, ózara túsinistiktiń erekshe aýanyn qalyp­tastyrýy, sóz joq, álemdik tájirıbedegi jańashyldyq bolyp tabylady. Qazaqstannyń etnosaralyq únqatysý máselelerin tıimdi sheship otyrǵan memleket retindegi bedeli Memleket basshy­synyń órkenıetter men konfessııalar arasyndaǵy únqatysýlardy óristetetin jáne búginde dástúrge aınalǵan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin ótkizý jónindegi bastamasy ar­qyly da dáleldene tústi. Qazaqstannyń Eýropadaǵy jetekshi uıym – EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi de eldiń jetistikterin moıyndaýdyń, sondaı-aq, álemdik arenadaǵy Nursultan Nazar­baevtyń joǵary bedeliniń aıqyn dáleli boldy. Oǵan Eýropa elderi basshy­larynyń, aralaryndaǵy qarama-qaıshy­lyqtarǵa qaramastan, saıası erik-jigerin oıatýdyń, 11 jyldan soń birinshi ret Astanada Uıym Sammıtin ótkizip, jańa tarıhı jaǵdaıda Helsınkı rýhyn tiriltýdiń sáti tústi. Sóz joq, bizdiń elimizdiń halyqaralyq deńgeıdegi joǵary bedeliniń irgetasy sonaý 1990-jyldardyń basynda Qazaqstan Kóshbasshysy ıadrolyq qarýsyzdaný bas­tamasyn kótergende qalanǵan bolatyn. 1991 jyly ıadrolyq qarýdan erikti túrde bas tartý jáne Semeıdegi synaq polı­gonyn jabý jahandyq ıadrolyq qarý­syzdaný men ony taratpaý isine eleýli úles bolyp qosyldy. Bul sheshim bizdiń elimizdiń ıadrolyq emes mártebesiniń negizin qalap qana qoımaı, shyn mánisinde ıadrolyq synaqtardy toqtatý jónindegi álemdik úderistiń bastaýyna aınaldy. Qazaqstan Prezıdenti – Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy shynaıy stra­te­gııalyq áriptestiktiń senimdi jaq­taý­shy­sy. Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federasııasy arasyndaǵy HHI ǵa­syrǵa baǵdarlanǵan máńgilik dostyq pen odaq­tastyq týraly Deklarasııanyń, ǵa­jaıyp «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynyń qyzmeti jáne Kaspııdiń qoınaýyn ıgerý jó­nindegi eleýli kelisim-sharttardyń qa­byldanýy osynyń naqty dáleli. Nursultan Nazarbaev jasaǵan jáne júzege asyrǵan jetistiktiń formýlasy bir jaǵynan, reformalardy júrgizý ba­rysynda Qazaqstannyń jaratylystyq artyqshylyqtaryna: tabıǵı baılyqta­ryna, geografııalyq jaǵdaıyna, qýatty adamı kapıtalyna negizdelgen bolsa, ekinshi jaǵynan, Qazaqstan Prezıdentiniń Eýrazııa memleketterimen ıntegrasııany satyly túrde tereńdete júrgizýi de mańyzdy faktor sanalady. Qazirgi tańda ekonomıkalyq ıntegrasııa jańa, meılinshe turaqty da ádiletti álemdik tártipti qalyptastyrýdyń basty quraly bolyp otyr. Tereń ıirimdi óz­gerister, túbegeıli ózgerip bara jatqan búgingi dúnıe «bilim ekonomıkasyna» kóshýge, ozyq tehnologııalardy endirý men taratýǵa, ınnovasııalyq damýdyń áleýetterin tıimdi paıdalanýǵa jańasha ǵajaıyp múmkindikter týdyrýda. Burynǵy keńestik keńistikte osy zamanǵy ıntegrasııalyq qurylymdardy qurý kóp rette Eýrazııa halyqtarynyń ǵasyrlar boıy kele jatqan berik tatý kórshilestik jáne ózara syılastyq dás­túrlerine negizdelgen. Áıtse de, Prezıdent Nursultan Nazarbaev usynǵan qazir­gi eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıasy – kór­shiles memleketterdiń ekonomıkalyq yqpaldastyǵyn belsendi de satyly túrde odan ári keńeıtýdiń «praktıkalyq nus­qaýy» bolǵandaı. Kópshilik biletindeı, Qazaqstan Prezıdenti sonaý 1994 jyldyń naýryzynda M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde negizinde memle­ketaralyq yqpaldastyq jáne oǵan ana­ǵurlym daıyn elderdiń tyǵyz ekono­mı­kalyq, gýmanıtarlyq ıntegrasııasy jatqan «Eýrazııalyq memleketter odaǵyn qa­lyptastyrý týraly» (EAS) jobasyn ta­nystyrdy. Osy EAS jobasy boıynsha Eýrazııa elderi birigýiniń negizinde ekonomıka jatýy kerek delindi. Onyń ústine, Eý­razııalyq Odaq naryqtyq ózgeristerde, ulttyq qaýipsizdikte, álemdik ekonomı­kalyq júıege birlesip enýde kelisilgen qadam-qareketterdi qoldanýdy qamtamasyz etken bolar edi. Joba avtorynyń oıynsha EAS jı­yntyq ıntegrasııalyq áleýeti bar, árbir qatysýshy eldiń ulttyq-memlekettik múd­delerin júzege asyrýǵa baǵyttalǵan teń­quqyqty táýelsiz memleketterdiń odaǵy bolýy tıis. Eýrazııa memleketteri ınte­grasııasynyń basty maqsaty turaqtylyq pen qaýipsizdikti nyǵaıtý, aımaqta áleý­mettik-ekonomıkalyq modernızasııa júr­gizý bolyp tabylady. Jańa ıntegrasııalyq birlestiktiń ınstıtýttary men mehanızmderin qalyp­tastyrý eýrazııalyq startegııany iske asyrýdaǵy alǵash qadam bolmaq. Qujatta, EAS-ta Eýropalyq Odaqtaǵydaı ulttyq­tan joǵary turatyn organdar quryla­tyndyǵy aıtyldy. Qazirgi EýrAzEQ, Keden odaǵy jáne qalyptasqaly jatqan Birtutas ekonomıkalyq keńistik sekildi ıntegrasııalyq qurylymdar «eýrazııalyq jobanyń» júzege asýynyń naqty kórinisteri. Astanada 2000 jyly quramyna Belarýs Respýblıkasy, Qazaqstan Respýblı­kasy, Qyrǵyz Respýblıkasy, Reseı Federasııasy jáne Tájikstan Respýb­lıkasy kiretin Eýrazııalyq ekonomı­kalyq qoǵamdastyq qurý týraly sheshim qabyldanýy ózara kóp jaqty yntymaqtastyq pen shynaıy ekono­mıkalyq ıntegrasııa jolymen taban­dy túrde júrýge bel baılaǵan bes memleket basshylarynyń saıası erik-jigerleri birliginiń dáleli boldy. EýrAzEQ – bul álemdegi (qurlyq­tyń 15 paıyzyn quraıtyn) úlken terrıtorııaǵa ornalasqan, mol mıneraldyq-shıkizattyq qorǵa ıe jáne aıtarlyqtaı ekonomıkalyq áleýeti bar (181 mıllıondaı tutynýshy turatyn) aımaqtyq iri rynok. TMD Statıstıkalyq komıtetiniń esebinshe, onyń álemdik IJО́-degi úlesi 2010 jyly 4,4 paıyzdy qurady. Qoǵamdastyq elderinde álemdegi barlanǵan munaı qorynyń 8,5 paıyzy, tabıǵı gazdyń 25 paıyzy, kómir­diń 22 paıyzy, tushy sý men orman alqa­bynyń 20 paıyzdan astamy ornalasqan. EýrAzEQ-qa múshe memleketterdiń kedendik aýmaǵynda erkin saýda rejimin qamtamasyz etip, olardyń arasyndaǵy taýar aınalymyn 2000 jylǵy 29 mlrd. dollardan 2008 jyly 123 mlrd. dollarǵa deıin, ıaǵnı 4,2 esege ósirdi. Bul ekono­mıkalyq ıntegrasııanyń kelesi satysy – Keden odaǵyn qurýǵa senimdi negiz bolyp, logıkalyq alǵyshart jasady. 2007 jylǵy qazanda Belarýs, Qazaq­stan jáne Reseı memleketteri basshyla­rynyń Keden odaǵyn qurý jónindegi sheshimi de mańyzdy kezeń boldy. Jurt biletindeı, 2010 jyldyń 1 qańtarynan Ortaq kedendik tarıf pen Ortaq tarıftik jáne tarıftik emes retteý erejelerin engizý arqyly Keden odaǵy jumys isteı bastady. 2011 jyldyń 1 shildesinen Reseı, Qazaq­stan jáne Belarýstiń ishki shekaralarynan kedendik baqylaý alynyp, kedendik baqy­laý men tirkeýdiń barlyq túri kedendik beldeýdiń syrtyna shyǵaryldy. Osylaısha, Keden odaǵy álemdik ólshemderge saı: ortaq kedendik terrıtorııa, ortaq kedendik tarıf jáne Keden kodeksimen iske kirisip, onda postkeńestik aýmaqtaǵy tuńǵysh ulttyqtan joǵary organ – Keden odaǵy komıssııasy (KTS) jumysyn bastady. Keden odaǵynyń qurylýy saýda men ekonomıkanyń ósýine, erkin básekelestiktiń damýyna jáne oǵan qatysýshy elderdiń ishki rynoktarynda ınnovasııalyq belsen­diliktiń kúsheıýine qolaıly jaǵdaı tý­dyrdy. Keden odaǵy elderi arasyndaǵy ózara saýda aınalymy 2010 jyly 2009 jylmen salystyrǵanda 21 paıyzǵa ósip, 88,4 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Ol 2011 jyly 110 mlrd. AQSh dollaryna jetedi dep kútilýde. Ekonomıkanyń naqty sektory, bıznes qaýymdastyǵy men Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı turǵyndary Keden odaǵynan paıda tappasa, zııan shekken joq, óıtkeni, úsh eldiń ózara saýda-sattyǵynda kedendik jáne basqa da kedergiler joıyldy, Keden odaǵynyń syrtqy shekarasynda kedendik rásimdeýden ótkizilip, basqa elderden ákelingen ımporttyq taýarlar kedendik terrıtorııanyń ishinde erkin aınalyp, bizdiń taýarlarmen básekege túsetindeı jaǵdaı qalyptasty. Osynyń bári Keden odaǵyna qatysýshy memleketterdiń ekonomıkasyndaǵy naqty sektor kásiporyndarynyń jumysy men damýyna, olardyń óndiristik kooperasııa­syna, birlesken kásiporyndar qurýyna, jańa jumys oryndaryn ashýyna qolaıly jaǵdaı týǵyzyp, saıyp kelgende, ekono­mı­kanyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy men básekege qabilettiliginiń ósýine jetkizedi. Reseı Ǵylym akademııasynyń Halyq sha­rýashylyǵyn boljaý ınstıtýtynyń esep­teýleri boıynsha, «EýrAzEQ aıasynda Keden odaǵy jáne Birtutas ekonomıkalyq keńistik qurýdyń makroekonomıkalyq tıimdiligi aldaǵy bes jylda ishki jalpy ónimniń 5 paıyz shamasynda, al 10 jyl merzimde 15 paıyz ósimdi quraıtyn bolady». EýrAzEQ pen Keden odaǵyn qurýǵa sol ýaqyttaǵy eń bir tabysty jáne ınte­grasııalyq qurylymnyń alǵashqy mindetterin meılinshe tolyq júzege asyrǵan Eýropalyq Odaq úlgi boldy. EýrAzEQ yntymaqtastyq qarqyny jáne strategııa­lyq damý baǵyty boıynsha EO-ny eske túsiredi, alaıda, bul talaı oı eleginen ótkizilgen jáne postkeńestik aýmaq elderindegi makroekonomıkalyq úderisterdiń deńgeıi men damý erekshelikterine yńǵaı­las­tyrylyp qurylǵan. Eýropalyq Odaqtyń irge qalaýy 1950 jyldardan bastaý alady. Onyń al­ǵashqy belgileri Eýropa kómir jáne bolat birlestigi týraly kelisim (EOÝS, 1951 jyl) men Eýropa atom energııasy jónindegi qaýymdastyq týraly kelisimde (Evratom, 1957) kórinis tapty. 1957 jyly Rımde qol qoıylǵan Eýropalyq ekonomıkalyq qoǵam­dastyq týraly kelisim-shart Eýropalyq Odaq qurý máselesin jańa deńgeıge kóterdi. Eýropa elderine Keden odaǵyn qurýǵa 11 jyl, ortaq ishki rynok qurýǵa 34 jyl, al ekonomıkalyq jáne valıýtalyq odaq qurýǵa 43 jyldaı ýaqyt qajet boldy. Belarýs, Qa­­zaqstan jáne Reseı bul jolda shapshań qar­qyn­men júrip keledi: Eýr­Az­EQ-tan Keden odaǵyn qu­rýǵa de­ıin 11 jyl, al Birtutas eko­no­mıkalyq ke­­ńis­tik­tiń ju­mys isteı bas­taýyna deıin 12 jyl ýaqyt ketti. EýrAzEQ-tyń Keden odaǵyn qurý jumystarynyń aıaqtalýyn kútpeı-aq, 2009 jylǵy 19 jeltoqsanda Almatyda ótken beıresmı sammıtte úsh memlekettiń bas­shylary Birtutas ekonomıkalyq keńistik (BEK) qalyptastyrý jónindegi is-áreket josparyn bekitti. Atalǵan memleketter basshylarynyń tabandy saıası erik-jigeri men osy elder úkimetteriniń belsendi jumystarynyń arqasynda BEK-tiń quqyq­tyq bazasyn jasaý jónindegi kúrdeli mindet asa qysqa merzim ishinde (basynda jos­parlanǵan eki jyldyń ornyna bir jylda) oryndalyp shyqty. 2010 jyldyń jeltoq­sanynda BEK qalyptastyratyn arqaýlyq 17 kelisim qabyldandy. Bul kelisimder 2012 jyldyń 1 qańtarynan kúshine enip, Birtutas ekonomıkalyq keńistik jumys isteı bastaıdy. BEK-tiń tolyq kólemde jumys isteýin qamtamasyz etý úshin 2011 – 2015 jyldar aralyǵynda taǵy da 55 halyqaralyq kelisimderdi jáne basqa da qujattardy qabyl­dap, belgilengen naqty merzimderine sáıkes BEK qalyptastyratyn kelisimder boıyn­sha 74 mindetti sharalardyń oryndalýyn qamtamasyz etý qajet. BEK-tiń quqyqtyq negizin qalyptasty­ratyn kelisimderdi shartty túrde alty topqa bólýge bolady: kelisilgen ekonomı­kalyq saıasat júrgizý jáne ekonomıkany retteý júıesin úılestirý; qyzmet kórse­týdiń ortaq rynogyn jasaý; kapıtaldyń ortaq rynogyn qalyptastyrý jáne kelisilgen valıýtalyq saıasat júrgizý; eńbek resýrstarynyń ortaq rynogyn jasaý; ortaq energetıkalyq rynok qalyptastyrý, ener­getıka men kólik salasynda tabıǵı mono­polııalardyń qyzmetine qoljetim­dilikti týǵyzý; tehnıkalyq retteý degen sııaqty. BEK-ti quraıtyn tórt quramdas bóliktiń bireýi – taýarlardyń ortaq ryno­gy – jumys istep turǵan Keden odaǵymen atqarylyp otyr. BEK-tiń taǵy bir mańyzdy bóligi – qyzmet kórsetýdiń ortaq rynogynyń alǵysharttary 2012 jyldyń basynda jasalmaq. Osynyń sheńberinde BEK-ke qatysýshy memleketter ózderindegi zańdy jáne jeke tulǵalardyń qyzmet kórsetý rynoktaryna enýdiń ult­tyq rejimderin bekitýge umtylyp, arnaıy lısen­zııany qajetsinetin qyzmet túrlerine berilgen lısenzııalardy moıyndaýdy qamta­masyz etedi jáne ulttyq zańnama­lardy úılestiredi, al qyzmet kórsetý saýdasy boıynsha úshinshi elderge qatysty kelisilgen saıasat júrgizedi. 2013 jylǵy 1 qańtardan júkterdi tasymaldaýdyń temir jol tarıfteri bir júıege túsirilip, árbir memlekettiń ter­rıtorııalarynda qoldanylyp kelgen burynǵy eksporttyq, ımporttyq jáne ishki tarıfter joıylady. Olardyń ornyna ortaq tarıf engiziledi. 2015 jylǵy 1 qańtardan BEK-ke múshe memleketterdiń júk tasymaldaýshylary úshin temir jol ınfraqurylymyn erkin paıdalaný múmkin­digi qamtamasyz etiledi. 2014 jylǵy 1 qańtardan BEK-ke mú­she elder úshin memlekettik (mýnısı­paldyq) satyp alý júıesinde ulttyq rejim qoldanylatyn bolady. 2014 jylǵy 1 qańtardan kapıtaldyń ortaq rynogyn qurý sheńberinde BEK-ke múshe elderdiń ulttyq rejim jaǵdaıynda qarjy, bank jáne saqtandyrý qyzmet­terine erkin ený qamtamasyz etilip, ınves­tısııalyq qyzmetke teńquqyqtyq jaǵdaı jasalady, valıýtalyq operasııalarǵa shekteý alynyp tastalady. 2015 jylǵy 1 qańtarǵa deıin gaz baǵasy boıynsha (naryqtyq) birdeı paıda túse­tindeı jaǵdaıǵa qol jetkiziledi. BEK-te ortaq eńbek rynogy qalypta­sady. BEK-ke múshe elderdiń eńbek mıg­rant­tary belgili bir áleýmettik kepildikterdi paıdalanyp, olardyń quqyqtary qorǵalatyn bolady. Osy atalǵan sharalar­dyń bári 2016 jyldyń 1 qańtarynan BEK-tiń tolyq sıpatta jumys isteýin qam­ta­masyz etedi. BEK-ti qurý – bul eń aldymen, erkin básekelestiktiń damýyna múmkindik jáne ortaq keńistikte ınnovasııalyq belsen­diliktiń kúsheıýine jaǵdaı týdyrý. Mun­daı básekelestik taýarlar men qyzmet kórse­týdiń sapasyn jaqsartýdyń ma­ńyz­dy yntalandyrýshysy bolyp tabylady. BEK-ti qalyptastyrýda normalar men erejelerdi bir izge túsirý men úılestirý kásip­oryndarda básekege qabiletti ónim­der shyǵarýǵa jáne olardy damýdyń ın­nova­sııa­lyq jolyna salýǵa qolaıly jaǵdaı jasaıdy. Bıylǵy jyldyń 18 qarashasynda postkeńestik aýmaq elderi úshin tarıhı oqıǵa bolyp, Reseı, Qazaqstan jáne Belarýs prezıdentteri Eýrazııalyq ekono­mıkalyq ıntegrasııa týraly Deklarasııa men Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa (EEK) jónindegi kelisimdi qabyldady. – Munymen biz Eýrazııalyq ekonomı­kalyq odaq qalyptastyrý jolynda kezekti jáne óte myqty qadam jasadyq, – dedi Dmıtrıı Medvedev birlesken baspasóz máslıhatynda. – Bul birlestik eshbir kúmánsiz bizdiń elderimizdiń bolashaǵyn aıqyndaıdy. Osy rette ol bylaı dep atap aıtty: «Men eń aldymen óz áriptesterime alǵys aıtqym keledi. Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa rahmet, eger týrasyn jáne ashyǵyn aıtatyn bolsaq, asa qıyn 90­-­jyldary ol osynaý ıdeıanyń usyný­shysy boldy. Sol ýaqyttyń ózinde Nursul­tan Ábishuly shyn yqylasymen postke­ńestik aýmaqta ıntegrasııalyq úderis­termen aınalysýǵa shaqyrdy». – Biz EýrAzEQ, Keden odaǵy jáne BEK sekildi perzentterdi dúnıege ákelgen ákeler retinde óz sheshimimizge berikpiz, – dedi Nursultan Nazarbaev. – Munyń postkeńestik keńistikte asa joǵary, basqa halyqtardyń da qosylýy úshin eń tartymdy naǵyz ıntegrasııalyq birlestik bolýyn qalaımyz. Basty maqsatymyz – bizdiń halyqtary­myz­dyń ál-aýqatyn kóterý. Sondyqtan ekono­mıkany damytý negizgi maqsat emes. Maqsat adamdardyń ómir súrýin jaqsartý. Adam­dardyń osyn­daı ıgilikterge kenelýi úshin ekonomıka tabys tabady. Bári osyndaı maq­sat úshin jasalady. Integrasııa da osyǵan baǵyttalǵan. Belarýs Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko óz kezeginde bylaı dedi: «Men eýrazııalyq keńistikte jańa ekonomıkalyq, saıası kúsh ortalyǵyn qurý arqyly Belarýs, Qazaqstan jáne Reseıdiń durys baǵytta júrip kele jatqanyna senimdimin, óıtkeni, BEK tabysy bizdiń memleketterimiz ǵana emes, jaqyn kórshilerimiz úshin de mańyzdy bolmaq. Jáne ol barlyq iri halyqaralyq ortalyqtar úshin eleýli faktor bolady». Sóz joq, eýrazııalyq keńistiktegi ıntegrasııa úderisi budan ári de tıimdi damı beredi. Mundaı tabysty ıntegrasııalyq qurylymdarǵa EýrAzEQ jáne TMD-nyń basqa da músheleri qyzyǵýshylyq tanytýda. Jurtqa málim ekenindeı, Qyrǵyzstan basshylyǵynyń ótinishine jaýap retinde bul eldiń Keden odaǵyna kirýin daıyndaý jónindegi jumys mehanızmi iske qosyldy. Mundaı qyzyǵýshylyqty Tájikstan da bildirip otyr. 2011 jylǵy 26 qazanda «Izvestııada» Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Eýrazııalyq odaq: ıdeıadan bolashaqtyń tarıhyna» degen baǵdarlamalyq maqala­sy jarııalanyp, onda Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaqqa ulasatyn Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń odan ári damýynyń múmkindikteri na­nymdy túrde beınelendi. EýrAzEQ-tyń damýynyń praktıkalyq nátıjelerin baǵalaı kele, Qazaqstan Prezıdenti 11 jyl ishinde qoǵamdastyqta ıntegrasııanyń ár túrli ólshemderdegi tıimdi jyljýyn qamtamasyz etetin toraptyq mehanızmderiniń, onyń ishinde, salalyq deńgeıde, sondaı-aq kásipkerler, ǵylym qaıratkerleri, jastardyń basta­masymen qurylǵan qurylymdarynyń qalyptasqanyn atap kórsetti. Osy maqalaǵa oraı jazylǵan únqo­sýynda akademık Oleg Bogomolov Nur­sultan Nazarbaevtyń eýrazııashyldyq ıdeıa­syn jańashyl sıpatta jáne irgeli oı-qundylyqtarmen berip otyrǵanyn atap ótti. Akademık Qazaqstan Kóshbasshy­synyń bizdiń elderimizdiń tabıǵı resýrs­tardy shette qalǵan eksportqa shyǵarýshy jáne modernızasııanyń shańynda qalýshy retindegi jaǵdaıyn oryndy synaýyna erekshe nazar aýdarǵan. Ǵalym yqpal­dastyqtyń ár túrli deńgeılik sıpaty men ıkemdiligin kózdeıtin ıntegrasııanyń negizgi ustanym­dary retindegi tolyq teń­quqyqtyq jáne erikti áriptestik ıdeıasyn qoldaıdy. Belgili reseılik ekonomıst, RǴA akademıgi Ivan Ivanovtyń pikirinde de osyndaı oılar aıtylǵan. Ol bizdiń elderimizdiń ınnovasııalyq ósýiniń áleýet­­terin biriktirýge jáne «kásiporyn deńgeıinde kásip­kerliktiń jandy ulpa­syn» túzetin bıznes pen bıliktiń únqaty­sýyn qalyptastyrýǵa súıengen Qazaqstan Prezıdenti ustany­mynyń durystyǵyn aıtady. Nursultan Nazarbaevtyń eýrazııashyl­dyq ıdeıasynyń ıntellektýaldyq tereń­digi men praktıkalyq damýyn RǴA-nyń korrespondent-múshesi, RǴA Ekonomıka ınstıtýtynyń dırektory Rýslan Grınberg te atap kórsetken. Ǵalym EýrAzEQ-tyń «tabys formýlasy» pragmatızmdi kúshti ári ǵylymı eýrazııalyq ıntegra­sııalyq bastamanyń ıdeologııalyq quram­das bóligimen biriktirýde dep biledi. L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetinde sóılegen sózinde Nursultan Nazarbaev bylaı dedi: «Eýra­zııashyldyq – bul bolashaqtyń ıdeıasy. Bul búgingi kúni jahandanýdy qajet etip otyrǵan ıntegrasııalyq úderisterdiń tájindegi almas. EýrAzEQ, AО́SShK jáne ShYU tárizdi praktıkalyq úsh qurylym – keleshektegi eýrazııashyldyqtyń quramdas úsh bóligi. Men túbinde úlken eýrazııa­shyldyq ıdeıa, Eýrazııa qurlyǵynyń birligi jeńedi dep oılaımyn». Jaqynda jaryq kórgen «Evrazııskıı proekt Nýrsýltana Nazarbaeva, voplo­shen­nyı v jızn» dep atalatyn kitapta tuńǵysh ret qujattyq negizde irgeles Eýrazııa memleketteriniń ıntegrasııalyq úderisteri qarastyryldy jáne tıimdi jumys istep turǵan ári Nursultan Nazarbaevtyń Eýrazııa jobasynyń júzege asýynyń ózekti quraldaryna aınalǵan EýrAzEQ, Keden odaǵy jáne qalyptasyp kele jatqan Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń damýy taldandy. Qazaqstan Kóshbasshysy órisi keń Eýra­zııalyq memleketter odaǵyn qalyp­tas­tyrý ıdeıasyn usynyp, mundaı ınte­grasııalyq usynystyń tıimdiligine irgeles memleket­terdiń basshylaryn sendire otyryp jáne solardyń belsendi qaty­sýymen osynaý eýrazııalyq jobany tabysty túrde júzege asyra bildi. Oı men praktıkanyń osyndaı tutastyǵy jáne olardy sabaqtas ta nyq sıpatta ilgeriletý Eýrazııa jobasynyń tabysty bolýyn qamtamasyz etti. Nursultan Nazarbaev tulǵasynyń pas­sıonarlyǵynyń arqasynda keshe ǵana oryn­­­dalmaıtyn arman sııaqty kóringen maqsattar búginde shyndyqqa aınalýda. Sóz joq, Qazaqstannyń táýelsizdik jyl­daryn­daǵy tabys­tary men jetistikteriniń negizi Nursultan Nazarbaevtyń kóshbas­shylyq faktorynda jatyr. 2011 jylǵy sáýirdegi ınaýgýrasııa saltanatynda Nur­sul­tan Ábish­uly bylaı dedi: «Men osy­dan 20 jyl buryn, ıaǵnı bizdiń Táýelsiz­digi­mizdiń alǵash­qy kezeńinde halqymyz­dyń aldyna qo­ıylǵan maqsat­tar men mindet­terdiń oryn­dalǵanyn, tipti asyra oryn­dalǵanyn maqta­nyshpen aıta alamyn. Já­ne de men osyndaı jańa ulttyń, álem ha­lyqtarynyń otbasyna laıyqty engen biz­ódiń Qazaqstandaı uly eldiń kóshbas­shysy bolý sııaqty úlken baqyt­qa kenelgenim úshin taǵdyryma rıza­shy­lyq bildiremin!». Taıyr MANSUROV, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqtyń Bas hatshysy.