Endiginiń jazýshylyq óner soqpaǵy aǵa urpaq kórip-bilgen taǵlymnan ózgesheleý. Tuńǵysh kitabyn shyǵarǵan boıda tusaýkeser sharasyn ótkizip, úlken is tyndyrǵandaı senim uıalaǵan júzderdi yńǵaı ushyratatynyń bar. Rýhanı tájirıbesi tolysqan jasy úlkenderdiń alǵan áseri men qorytqan oı-pikirleri tap mundaı sharalarǵa aýadaı qajet.
Deı turǵanmen tap osyndaı ahýalǵa ózinen-ózi suranatyn sheshimdi sózderge úıirlik tanytpaı, qulaqtary tosańsıtyn úrdis qashan, qalaı ornyqqanyn kóz aldymyzdan ótkerip alyp, eshtemeni ańǵarmaǵan ańǵal keıip tanytý qaı bir ońǵan is deısiń baıaǵy. Sóıtse de qolyna qalam ustaýǵa táýekeli jetýdiń joly men jóniniń uzyn tarıhyna úńilip, dástúr men ustanym bitkenniń beriktigine kóz jetkizip qana qoımaı – taǵdyr talqysyna túsken tulǵalardyń izdenis kezeńderiniń ózi dáýir erekshelikterimen úndesetinine qaıran qalasyń. Muny taratyp aıtýdyń jaýapkershiligi orasan, nar júgine tatıtyndaı bilim bitkendi qaýashaqqa syıǵyzýdyń ózi ekitalaı. Jaramsaq jalǵandyqtan ada kisilikti qolyńa shyraq alyp izdegen kezde – «Semeıdiń bul qalasy» dep Abaısha aıtqanda anda-sanda aldyńnan shyqsa, bile-bilgen kisige onyń ózi taptyrmaıtyn olja. HIH ǵasyrdyń zarzaman aqyndarynsha túńilistiń aýqym kólemin zoraıtyp, úreılendire abyrjytýdyń ákeler jaqsylyǵy shamaly. Qazaq janynyń pernesin názik qozǵaıtyn sóz jaryqtyqtyń ásershil qýaty tómendegeli elitip, eliktirip áketetin zamanaǵa saı tetikti oılastyratyn ýaqyt áldeqashan jetti. Sózdiń álbette suraýy bar, alaıda onyń esebin bilip, mólsherin anyqtap otyratyn ádetten alshaqtaý nyshandary jetkilikti. Jumyrbasty pende balasynyń aqyl-oıy alǵyr tartsa da, ózimshil aýrýynan arylý qıynǵa soǵyp barady.
Sózdiń esh áser etpeıtin sebebine boılaýǵa eshkimniń qulqy joqtyǵyna etimiz úırengeni sonsha – sypaıylyqtan ada syıymsyzdaý minezderdi eren sanamaıtynǵa aınalyppyz. Basqosýlardyń barysyn bylaı qoıyp, toı-tomalaqqa kitabyn qosa ala kelip, mynaý ataqty jazýshynyń qoltańbasyn toıǵa tartý retinde qabyldańdar dep jazǵan lebizinde bir qaraǵanda túk zalaly joq sııaqty. «Uly jazýshy» demegenine ishińnen shúkirshilik qylyp, aıtylǵan sóz atylǵan oq esepti ekenin keıde umytatynyń bar. Kele-kele kópti syılamaýdyń munshalyqty asqynǵan túriniń tórkinin tereńdi qoparmaı-aq keziktire bastasań tula boıyń titirkene tońazıdy. О́ıtkeni, úlkenniń aldynan qııa ótip kórmegen, keıbireýdiń omyraý óktemdigine kóndigip úırengen halyq ókilimiz. Tipti urdajyqtaý óreskel qylyqtaryn erkelikke uıǵaryp, teksizdikke taıaý minezderdi ańyz ǵyp aıtyp, ápsana ǵyp taratýǵa áýestigimizde ulttyq keńdik pen keshirimshil erekshelikterimiz baıqalady dep jaqaýratýdyń kúni ótip bara jatqaly qashan.
Kóp tomdyqty shyǵarý úrdisiniń ornyǵyp, keń qanat jaıýynda – shańyraq shaıqaltyp, kerege qıratatyn ozbyr oǵashtyq ataýymen joq ta. Qyryq tórt jasynda o dúnıege bet burýǵa qamdanǵan Chehovtyń kóńilin suraı kelgen qart Tolstoı osy kúnge deıin jazǵan-syzǵanyńdy túgel jınastyryp, jaryqqa shyǵar dep keńes aıtatyny bar. Bolat Qanatbaev degen jazýshynyń qazasy ústinde Qadyr Myrza Áli de qalamger ataýly ólgennen keıin shashaýyn shyǵarmaı murasyn túgel bastyrǵan durys dep aıtqany áli kúnge deıin este. Munda bir izgilikti mádenıet bar.
Al endi jıyrma tomǵa taıaý kitabyn shyǵarǵan kózi tiri jazýshymyzdyń árqaısysynyń betasharyndaǵy jazýǵa kóz júgirte qarasań – qazaqtyń klassık, ataqty, dańqty, qasıetti qalamgeri sekildi epıtetterden aıaq alyp júre almaı maltyǵyp qala jazdaısyń. «Keı adam dúnıege qansha boı aldyrsa da» úmitiniń ólmeıtin úzdiktiginen bylaı – qarapaıym halyq aldynda ózderin uly jazýshy dárejesinde ustaıtyndaryna tań qalasyń. Asqaraly shyńdarmen teńesetin synshylyq oı jer baýyrlap etekke túsken soń kil óńkeı júgensizdik aldymyzdan andyzdap shyǵyp keledi. Oǵan toqtaý salatyn siz ben biz.
Toqtaý salý degen bylaıynsha jaımen aıtyla salǵan sózdiń kezegindeı. Al dúnıege kimderdiń shyǵarmalaryn iriktep, uıalmaı usynýǵa bolady degen máselege sypyra umtylǵandaryn shyqqyr kózimiz kórgen soń buǵan ımene toqtalmasqa amalyń káne. Rýhanı tutqany ustaǵandardyń birimen kezinde tildesýdiń reti kelip qap, kórkemdik talǵamǵa degen kózqaras názik ǵurpynan aırylyp, túıetabandanyp bara jatqanyn kúızele jetkizgen kezde, janashyr syńaıda uzaq tesilip baryp: «Oǵan kóp alańdaı bermeńiz aǵasy, bul búkil álemdik betalys osylaı» dep kesip aıtqany yńǵaı oıǵa orala beredi. Kúlli dúnıeniń sıqy solaı bolsa, onda bizge ne joq dep aldynda ózimizdi-ózimiz jubatyp, kóńilimiz birjola tynshyǵan sııaqtanǵan. Kele-kele qarasaq buǵan aldanýǵa bolmaı bara jatqanyn ańdaısyń. Týra osy baǵyttan taımaı aldy-artymyzǵa qaramastan toqtaýsyz kete beretin bolsaq – nadandaný úderisiniń tuıyǵyna bir-aq tireletin túrimiz bar. Qarııalyq jastaǵy adamǵa kóripkeldik tanytyp, esile sóıleý álbette syıymsyz. Deı turǵanmen tobyrlyq mádenıettiń qula tasqyn ekpininen qulan-taza shyǵýdyń joly qandaı, kóp bolyp oılasatyn sharýa shyntýaıtynda osy eken.
Jumabaı ShAShTAIULY,
«Egemen Qazaqstan»