Toqsanynshy jyldardyń bas kezinde obkom ǵımarattarynyń aldynda qolyn kókke sermep turǵan, proletarıat kósemi V.I.Lenınniń eskertkishi ortalyqtardan shetkeri, adam aıaǵy az qaltarystaý qala tustaryna kóshirildi. Sol kezde Lenınniń tas tuǵyry Aqtóbe qalasynyń eski bóligindegi fılarmonııa ǵımaratynyń artynan oryn teýipti. Osy jerde onyń serikteriniń biri, aldymen qyzyl terrordyń úgitin júrgizgen, sodan keıin ile-shala qandy qyrǵynnyń ózin uıymdastyrǵan Mıhaıl Frýnzeniń eskertkishi de ornyqty. Sodan bergi aralyqtaǵy otyz jylǵa jýyq ýaqyt boıy kommýnıstik ıdeıany kókseýshiler bul jerge kelip, «kún kósemniń» týǵan kúninde gúl shoqtaryn qoıady eken. Muny nege aıtyp otyrmyz. Gáp tómendegishe.
–V.I.Lenın men M.V.Frýnzeniń 1991 jyldan bergi mekenjaıyndaǵy alańqaı taıaýda gúril men dúrilge toldy da ketti. Meniń turǵan úıim fılarmonııa artynda dál osy tusta ornalasqan edi. Qoldaryna kúrek pen qaıla ustap, jerdi qoparýǵa kirisip ketkenderden: ne istegeli júrsińder dep surap edim, olar maǵan asharshylyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan eskertkish turǵyzamyz degen jaýap qaıtardy. Bul qaltarys – arystarǵa laıyqty oryn emes. «Egemenge» sony aıtýdy ózimniń azamattyq paryzym dep sanaımyn, – deıdi tilshiler qosynyna arnaıy kelgen Aqtóbe qalasynyń turǵyny Erlan Sáýlebaev.
Arystarǵa arnalǵan eskertkish turǵyzylatyn orynnyń dál osy V.I.Lenın men M.V.Frýnze eskertkishteriniń kúresinge tastalǵan qaltarysynan tańdalǵany – halyq esimderin qaster tutatyn saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna qoıylatyn bederli belgi úshin eleýsiz qýystan jer bólingeni qabyrǵama qara tastaı batady. Sonda alyp qurylys alańyna aınalǵan oblys ortalyǵynda budan basqa laıyqty oryn tabylmaǵany ma dep qynjylady ol. Onyń oıynsha arystar rýhyna arnalǵan eskertkish mundaı qýysta emes, qaladaǵy halyq kóp baratyn saıabaqtar men alańdardyń qasynan nemese «Batys-1», «Batys-2» jáne «Batys-3» dep atalatyn jańa turǵyn úıler men mádenı áleýmettik nysandar boı kóterip jatqan aýdandardan ashylsa quba-qup. Mine, «Egemenge» el ishinen kelgen turǵynnyń janyn mazalaǵan osy jáıt bolyp shyqty.
Álbette oqyrman tilegin aıaqsyz qaldyrýǵa eshqandaı moraldyq quqymyz joq. Sondyqtan máseleniń mánisin anyqtap almaq oımen Aqtóbe qalasynyń ákimi Ilııas Ispanovqa habarlasqandy jón kórdik. Asharshylyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbandary rýhyna arnalyp turǵyzylatyn eskertkishke qaltarystan jer bólinipti, buǵan ne deısiz dedik biz qala basshysyna.
Jasyratyn eshteńesi joq, ol bul máseleden at-tonyn ala qashqandaı túr tanytty. Buǵan aralasymyz joq, Mádenıet basqarmasyna habarlasyńyz dep jaýap qaıtardy I.Saparbekuly. Sonymen Aqtóbe oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy M.Qorǵanbaevanyń kabınetiniń esigin qaǵýǵa týra keldi.
– Belgili bir qurylys nysanyn turǵyzý úshin jer alý nemese jer berý ókilettigimizge kirmeıdi. Bul qala ákimdiginiń quzyryndaǵy is. Ras, oblysta asharshylyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna qoıylatyn eskertkishtiń eskızderin tańdaý úshin arnaıy komıssııa quryldy. Onyń músheleri sonyń arasynan bir eskızdi laıyqty dep taýyp, soǵan sáıkes qazirgi kezde qurylys jumystary júrgizilýde. Taıaý kúnderde mundaǵy V.I.Lenın men M.V.Frýnzeniń eskertkishteri alynyp, «Tarıh» saıabaǵyna qoıylady, – dedi gazet tilshisine Marjan Naǵashybekqyzy.
Jergilikti mádenıet vedomstvosy jetekshisiniń málimdeýine qaraǵanda, eskertkishter turǵyzý, ári oǵan ruqsat berý jónindegi memlekettik komıssııa oblystyq komıssııa músheleri usynǵan nusqany maquldapty. Al osynaý qasterli de, kıeli jobanyń qaltarysta, qalanyń eski bóliginde qolǵa alynǵany qalaı dep qoıylǵan saýalǵa ol: qaltarys deýge bolmas, óıtkeni bul shaǵyn saıabaq oblys ortalyǵyndaǵy úlken kóshelerdiń biri – Eset batyrǵa taıaý ornalasqan. Ekinshiden, bul alańqaı belgilengen jobaǵa saı burynǵy kólemmen salystyrǵanda biraz keńeıtilmek dep jaýap qaıtardy.
Arystarǵa arnalyp turǵyzylatyn eskertkishtiń túbinde turatyn azamat bul aıtylǵandarǵa qanaǵattana ma, joq pa ol arasy ázirge belgisiz, áıtse de eskertkish jónindegi máseleniń qazirgi mán-jaıy osyndaı ekenin onyń nazaryna bergendi jón kóremiz. Sondaı-aq kóterilip otyrǵan máselege qatysty alǵanda Erlan Sáýlebaevtyń qozǵaǵan máselesi óte oryndy dep bilemiz. О́ıtkeni alash arystary men táýelsizdik – egiz uǵymdar. Al asharshylyq qurbandaryn aıtar bolsaq – bul totalıtarlyq mashınanyń qoldan jasaǵan qyrǵyny. Bul otandyq tarıhymyzdyń qaıǵyly da qasterli betteriniń biri. Onyń qaı-qaısyn da qaster tutý, esimderin eske alý, búgingi zerdeli urpaqtyń basty paryzynyń biri bolyp qala bermek.
Osy oraıda gazetimizdiń Aqtóbe qalasyndaǵy tilshi qosynyna arnaıy kelip, bıik ulttyq zerde men parasat jáne ulttyq namys turǵysynan óz oıyn bólisken qala turǵyny –elimizdiń otanshyl azamatynyń biri ekenin tanyta bildi degen oıǵa taban tiregimiz keledi.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE