Jýyrda 29 jastaǵy qazaqstandyq matematık Dýrvýdhan SURAǴAN halyqaralyq The Ferran Sunyer i Balaguer Prize marapatyna ıe boldy. Atalǵan syılyqty Azııa elderinen tuńǵysh ret alyp otyrǵan eń jas ǵalym Katalonııa zertteý ınstıtýtynda ótken marapattaý keshinen oralǵan soń «Egemen Qazaqstan» redaksııasynda qonaqta bolyp, ǵylymdaǵy sońǵy reformalar jóninde keńinen áńgimelep bergen edi.
– Dýrvýdhan, matematıka salasyndaǵy úzdik dep tanylǵan monografııanyń ǵylymı jańalyǵy nede?
– Atalǵan syılyq «Birtekti toptardaǵy Hardı teńsizdikteri» dep atalatyn monografııamyz úshin berilip otyr. Áriptesim Mıhaıl Rýjanskıı ekeýimiz konkýrsqa eńbegimizdi usynǵan kezde qandaı da bir ataq alýdy oılamadyq. Tek osy salaǵa qatysty belgili ǵalymdardyń syn-pikirin bilgimiz keldi. «Jeńimpaz boldyńyzdar» dep aıaq astynan shaqyrtý jibergende tań qaldyq. Aldymen Barselona ýnıversıtetinde kitaptyń tanystyrylymyna qatysty semınar ótkizip, dáris oqydyq. Sodan soń Ispanııadaǵy Katalonııa zertteý ınstıtýtynda arnaıy kezdesý ótti. Onda jergilikti, halyqaralyq matematıkter, arnaıy shaqyrylǵan salalyq áriptester boldy. Kitap jazardan buryn London Imperıal kolledjine baryp, ǵylymı-zertteý jumystarymen aınalystym. Basty maqsatym bir-birinen alystap ketken matematıkalyq salalardy qııýlastyryp, jańa matematıkalyq teorııa týdyrý bolatyn. Isimiz alǵa basyp, birneshe jańa nátıjelerdi ala bastadyq. Osy salaǵa qyzyǵýshylyq tanytqan sarapshylar men mamandar kitap shyǵarý jóninde oı tastady. Kitap osylaı jazyldy. Jalpy, kvanttyq mehanıkada fızıkalyq júıeni sıpattaıtyn anyqtalmaǵandyq qaǵıdasy (Geızenberg qaǵıdasy) degen bar. Matematıkalyq teńsizdik arqyly jazylatyn Geızenberg qaǵıdasy matematıkalyq quraldar arqyly dáleldenedi. Atomdyq masshtabtaǵy qubylystarǵa qatysty qoldanylatyn teńsizdik zańdylyqtaryn algebraǵa qatysty toptar teorııasyna ákelip, damyttyq. Eń mańyzdysy, biz qurǵan jańa teorııa birinshiden, matematıkanyń osy ýaqytqa deıingi qalyptasqan bólimderinde jańa nátıjeler men ádister beredi. Biz derbes, jańa teorııa damyttyq. Qazirgi kúni zamanaýı matematıka úlken-úlken bólimderden turatyn táýelsiz, derbes salaǵa aınaldy.
Katalonııa zertteý ınstıtýtyndaǵy marapattaý sáti, Ispanııa, 2018 jyl. Sýret jeke arhıvten alyndy– Arnaıy dáris ótkizip, jańa teorııany kópshilikke tanystyrdyq dedińiz. О́zge áriptesterińiz qalaı qabyldap jatyr?
– Tańqalarlyǵy, túrli matematıkalyq jýrnaldardaǵy maqalalar bizdiń áli kitap retinde jaryqqa shyǵyp úlgermegen teorııamyzdy derekkóz retinde paıdalanyp, nátıje retinde silteme berip jatyr eken. Matematıkanyń aıasynan shyǵyp, teorııalyq fızıka salasynda qoldanys taýyp jatqany bizdi qýantty. Solaı halyqaralyq sarapshylar arasynda joǵary baǵalandy. Al atalǵan syılyq bir jylda bir ǵana eńbekti laıyq dep tanıdy. Keı jyldary berilmeıtin kezderi de bolǵan. Baǵalaýdan kende bolyp jatqan joqpyz.
– Elimizdegi zamanaýı bilim ortalyǵy Nazarbaev ýnıversıtetine kelip jatyr ekensiz. Endigi ǵylymı izdenisterińizdi qaı tóńirekte jalǵastyrasyz?
– Kez kelgen ýnıversıtettiń tabysty bolýy oqytýshy-professorlar quramynyń sapasyna baılanysty. Zamanaýı ǵylym belgili bir zertteý ujym birligimen iske asatyn dúnıe. Nazarbaev ýnıversıtetine orta mektepti bitirgen eń talantty stýdentter túsedi. Sondyqtan talantty jastarmen birige otyryp, jańa teorııalardy birge zerttesek deımin. Hardı teńsizdikteri boıynsha jańa teorııany zertteýdi ári qaraı jalǵastyra beremin. Spektraldyq geometrııa dep atalatyn basqa bir jańa salada taǵy bir kitap jazýdy josparlap otyrmyn.
– Aldaǵy ýaqytta Nazarbaev ýnıversıtetinde belsendi jas matematıkterdiń ortasy qalyptasa ma?
– Qysqa tarıhyna qaramastan Nazarbaev ýnıversıtetiniń bitirýshileri Kembrıdj, Garvard sııaqty álemniń aldyńǵy qatarly ýnıversıtetterine bakalavrdan soń týra PhD mamandyqtaryna qabyldanyp jatyr. Bul mundaǵy bilim halyqaralyq bıik talaptarǵa sáıkes keletindiginiń aıqyn dáleli. Ýnıversıtet qazirdiń ózinde joǵary bilim salasynyń ulttyq brendine aınalyp úlgerdi. О́ıtkeni elimizdegi kez kelgen ójet oqýshy osy ýnıversıtette bilim alǵandy qalaıdy. Aldaǵy jyldary ýnıversıtet qabyrǵasynda jas matematık ǵalymdardyń toby paıda bolatynyna senimim kámil. Sebebi ýnıversıtettiń zertteýshilerge jasap jatqan jaǵdaıy álemdik deńgeıde. Sáıkesinshe talap ta osal emes. Bizdiń soǵan saı ǵylym jasaýymyz kerek. Deı turǵanmen, qazir qazaqstandyq matematıka halyqtyń aldynda esep berýge tolyq daıyn. Mysalǵa, byltyr ǵana fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory Stanıslav Harınge matematıkalyq ádisterdi elektrótkizgishterge qoldanǵany úshin Ragnar Holm Award dep atalatyn halyqaralyq syılyq berildi. 1972 jyldan beri fızıka-matematıka salasyndaǵy ozyq zertteýler men ǵylymı jobalarǵa berilip kele jatqan bul syılyqqa Stanıslav Harın TMD aýmaǵynda ıe bolǵan alǵashqy ǵalym. Mysaly, Muhtar О́telbaevtyń kim ekenin, qaı elden ekenin sheteldikter bile bermeýi múmkin, biraq «О́telbaev fýnksııasy» degen mánmen olar jaqsy tanys. Al álemdik qaýymdastyqty tań qaldyrǵan Ýalbaı О́mirbaev Amerıkanyń matematıkalyq qoǵamynyń joǵary dárejeli «Mýr» syılyǵyna ıe boldy. Bul bergi jaǵy ǵana, otandyq matematıkter daıyndaǵan mektep oqýshylar men stýdentter qanshama halyqaralyq júldelerge ıe bolyp jatyr. Sheteldik professorlardyń pikirinshe, qazaq jastary ǵylymǵa, ásirise, matematıkaǵa beıim keledi.
– Kanadalyq jýrnalıst Malkolm Gladýelldiń «Talanttar men aýtsaıder» týraly kitabynda ormandaǵy dińi berik aǵash týraly mysal keltiretini bar. Iаǵnı, onyń bıiktep ósýine daraq kezinde kún sáýlesiniń jaqsy túsýi, topyraǵy qunarly bolýymen qatar, otyn butaýshynyń nazarynan tys qalýy sııaqty janama sebepter áser etti deıdi. Sol sııaqty sizdiń ǵalym bolýyńyzǵa tabıǵı beıimińizden basqa qandaı faktorlar yqpal etti?
– Meniń ǵylymǵa kelýim kezdeısoq emes. Maǵan matematıkany mal sharýashylyǵy úıretti. Otbasym Mońǵolııadaǵy kóp malshy qazaqtyń biri boldy. Esimdi bilgeli sanaı aldym, sebebi sanaı alý kerek boldy. О́ıtkeni aldyńa salyp bergen qozynyń sany túgel bolmasa, keshke úlken suraqtyń astyna qalasyń. Kóshpendi qazaq bolǵan soń, tıip-qashyp orta mektepti de turaqty oqı almadym. El qatarly mektepti bitirgen soń, Almatydaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetine oqýǵa tústim. Men ǵalym bolamyn dep áste oılamaǵanmyn. Tipti joǵarǵy oqý ornyna túskende de mamandyǵym matematıka emes, mehanıka salasynda boldy. Al ǵylym jolyna kelýime ýnıversıtettegi ustazdarymnyń tárbıesi tikeleı áser etti. Qazaq Ulttyq ýnıversıtetinde 1973 jyldan beri ár beısenbi saıyn matematıka semınary ótedi. Áýeli matematık ǵalymdardyń sol otyrysyna bara bastadym. Basynda teatrǵa barǵandaı eshteńe uqpastan tań-tamasha bolatynmyn. Keıin yntamdy baıqaǵan bolý kerek, akademık, professorlar Baltabek Kangýjın, Aıdarhan Qaltaev, Tynysbek Kálmenov syndy jetekshilerim túrli esepter shyǵarta bastady. Osylaısha, ǵylymǵa keldim. Olar meni áý bastan erkin ustady. Meni matematıka ǵylymyna baýlı otyryp, erkindik berdi. Sebebi maǵan stýdent kezimde-aq túrli granttyq stıpendııalar taǵaıyndap turdy. Ǵalym úshin erkindik rýhanı turǵydan ǵana emes, materıaldyq turǵydan óte mańyzdy. Sondaı-aq rýhanı turǵydan erekshe áser etken jandardyń qatarynda tanymal ǵalymdarymyz Muhtarbaı О́telbaev pen Asqar Jumadildaevty atar edim. Odan keıin shetelde júrgenimde kóp jaqsylyǵy sińgen Arı Laptev esimdi ustazymdy aıtpasam uıat bolar. Qazir ol Shvesııadaǵy Koroldik tehnologııalyq ınstıtýtynyń dırektory.
– Ǵylymdaǵy maqsatyńyz qandaı?
– О́te qarapaıym. Jaqsy shákirt tárbıelep, halyqaralyq deńgeıde maman bolý. Ǵylym ataq, aqsha, mansap úshin jasalmaýy tıis.
– Matematıka salasynda ishteı bolsyn alsam dep armandaıtyn syılyǵyńyz bar shyǵar?
– Fields syılyǵyn aıtyp otyrsyz ǵoı. «Qazaqstandyq matematıkter Fields syılyǵyn qashan alady?» dep menen kóp suraıdy. Demek biz (Qazaqstan matematıkteri) márege jetýge taıap qalǵan sııaqtymyz. Amerıkada, Anglııada júrgen Fields syılyǵyn alýǵa laıyq talantty qazaq matematıkteriniń birnesheýin bilemin. Aldaǵy shırek ǵasyrda bul syılyqty da alyp qalýymyz ǵajap emes.
– Al osy jas ǵalymdardyń kóbi shetelge ketip jatyr dep aragidik aıtylyp qalyp jatady.
– Bul – tabıǵı úrdis. Shetelge ketpeýi tıis dep, jolyn jaýyp tastaýǵa taǵy bolmaıdy. Amerıkanyń jastary Anglııada, anglııalyqtar Germanııada júr. Talantty jastar oqyp jatyr, ketip jatyr. Al dál solaı qanshama jas ǵalymdar elge oralyp jatyr. Tek tepe-teńdik buzylmaýy tıis. Barynsha kóp kelýine jaǵdaı jasaýymyz kerek.
– Qoǵamdy irgeli ǵylym ǵana qutqarady, gýmanıtarlar qoǵamdy alǵa súıreýshi negizgi kúsh emes dep jatady. Irgeli ǵylym men qoldanbaly ǵylymnyń arajigi qandaı?
– Máńgilik el bolý úshin máńgilik ǵylym bolýy kerek. Irgeli ǵylym degenimiz joǵary bilimniń tiregi. Irgeli ǵylymdy damytý arqyly eldiń ıntellektýaldyq áleýetin tez kóteremiz. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, ekonomıkanyń túzelýi, halyqtyń ál-aýqatynyń artýy irgeli ǵylymnyń saldary ǵana. Kórmeden kórme uıymdastyryp qoldanbaly ǵylymdy irgeli ǵylymnyń aldyna shyǵarýǵa bolmaıdy. Qoldanbaly ǵylymnyń negizgi maqsaty – irgeli ǵylymnyń ashqan jańalyqtaryn tanymdyq, áleýmettik-praktıkalyq máselelerdi sheshýge qoldaný. Sońǵy kezde tehnologııalyq óndiristik beıimdeýdi, túrlendirýdi ǵylymmen shatastyryp júrgender bar. Irgeli ǵylym memleketimizdiń basty qundylyǵyna aınalýy tıis. Ataýynyń ózine zer salyńyzshy, túbiri irge, túp, negiz degennen bastaý alady. Al bul termındi men oılap tapqan joqpyn. Irgeli ǵylymdy damytý ádebıetti ysyryp tastaý degendi bildirmeıdi. Ádebıet – bizdiń ulttyq qundylyǵymyz.
– Áńgimeńizge kóp rahmet!
Suhbattasqan Aıa О́MIRTAI,
Sýretti túsirgen Orynbaı BALMURAT,
«Egemen Qazaqstan»