О́tken aptada elordada Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııa jobasyn ázirleý boıynsha arnaıy jumys tobynyń kezekti otyrysy ótken edi.
Syrtqy ister mınıstrleriniń orynbasarlary deńgeıindegi bul jıynǵa Kaspıı mańyndaǵy bes memleket – Qazaqstan, Reseı, Ázerbaıjan, Iran jáne Túrikmenstan elderiniń delegasııalary qatysty. Keıin belgili bolǵanyndaı, Kaspıı teńizi mańyndaǵy memleketter basshylarynyń kezekti sammıti bıyl tamyz aıynda ótedi. Ondaǵy basty jańalyq – osy sammıtte Kaspııdiń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııaǵa qol qoıylý múmkindigi bolmaq.
Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵan kezden bergi kezeńde óziniń qurlyqtaǵy memlekettik shekarasyn halyqaralyq quqyq negizinde aıqyndap ári myzǵymastaı etip bekitip aldy. Endi elimizdiń keń-baıtaq jerine shekaralas memleketterdiń de, ózge elderdiń de eshqaısysy kóz alarta almaıdy, tipti daýlasýǵa da quqyqtary joq. Al Kaspıı teńizin bólý arqyly onyń quqyqtyq mártebesin aıqyndaý máselesine kelsek, munda Qazaqstannyń ustanymy aıqyn. Bizdiń elimiz bul máselede BUU-nyń teńiz quqyǵy jónindegi 1982 jylǵy konvensııasynyń jekelegen erejelerin basshylyqqa alatynyn bastapqy kezde-aq málimdegen.
Jalpy, Qazaqstan ustanymy Kaspıı mańy memleketteriniń saıası jáne ekonomıkalyq múddelerin tıimdi qamtamasyz etý maqsatyn kózdeıdi. Ol – Kaspııdiń aýmaqtyq teńiz, balyq aýlaý aımaǵyn jáne ortaq sý keńistigin belgileý. Bul joǵaryda atalǵan konvensııa erejelerine tolyq sáıkes keledi. Sondaı-aq aýmaqtyq teńizdiń syrtqy shekarasy jaǵalaýdaǵy memlekettiń barlyq egemendi quqyqtarǵa tolyǵymen ıe bolatyn memlekettik shekarasy bolýy qajet. Buǵan qosa, elimiz balyq aýlaý aımaǵyn, onyń eni men rejimin Kaspıı mańy memleketterimen kelise otyryp, jeke sanatqa bólip qarastyrýdy usynady. Bul balyq aýlaý men bıoresýrstardy paıdalanýdy tıisti aımaqtarda jáne ashyq teńizde kásipti lısenzııalaý men balyq aýlaýdyń kelisilgen kvotalary negizinde júzege asyrý qajettigin kózdeıdi.
Kaspııdiń quqyqtyq mártebesin aıqyndaýda Qazaqstan tarapy arnaıy jumys tobynyń aıasynda teńiz mańyndaǵy eldermen ekijaqty jáne úshjaqty kelissózderdi turaqty júrgizip keldi. Sonyń nátıjesinde elimiz Kaspıı mańy memleketteriniń barlyǵymen jekelegen máseleler boıynsha tıisti qujattarǵa qol qoıdy. Ol qujattar teńizdiń bıologııalyq ártúrliligin saqtaý, ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, bolýy yqtımal tosyn oqıǵalardyń aldyn alý jáne basqa da ózekti máselelerge baǵyttalǵan...
Ondaǵan jyldardan beri Kaspıı basseınindegi mol energetıkalyq qor men óte sırek kezdesetin bıoresýrstar álemdegi iri memleketterdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp keledi. О́ıtkeni munaı men gaz búginde otyn-energetıka kózi retinde halyqaralyq qatynastarda erekshe mańyzǵa ıe ári álemdik ekonomıkada alatyn orny joǵary. Onyń ústine Kaspıı teńiziniń múmkindigi Eýropa men Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń naryǵyn munaı jáne gazben jabdyqtaýdaǵy strategııalyq máni erekshe ekeni áldeqashan dáleldengen. Sondyqtan munaı men gazdyń ózi saıasatqa aınalyp bara jatqan qazirgi zamanda teńizdiń quqyqtyq mártebesin osy bastan naqtylap alǵan jaqsy. Budan oǵan qatysýshy múddeli elderdiń eshqaısysy utylmaıdy. Sondaı-aq búginde álemdegi geosaıası jaǵdaı da ońyp turǵan joq.
Teńizdiń quqyqtyq mártebesiniń aıqyndalýy elderdiń aýmaqtyq tutastyǵy men shekaralardyń myzǵymastyǵy aıasynda qaýipsizdiktiń qosymsha kepiline qol jetkizýge múmkindik beredi. Sebebi Kaspıı teńiziniń tabanyn bólýde oǵan qatysýshy bes memlekettiń árqaısysynyń óz úlesi bar: Qazaqstan – 23 paıyz, Reseı – 19 paıyz, Ázerbaıjan – 18 paıyz, Túrikmenstan – 21 paıyz, Iran 13 paıyz úleske ıe. Al kez kelgen ortaq máselege qatysty halyqaralyq quqyq eń aldymen memleketter arasyndaǵy qatynastardy nyǵaıtýǵa negiz bolady. Sol sebepten halyqaralyq qatynastar salasynda qyzyǵýshylyqty arttyryp otyrǵan Kaspııdiń quqyqtyq mártebesin naqtylaý búgingi kúnniń asa mańyzdy máseleleriniń biri sanalady.
Kaspıı – erekshe mańyzdy strategııalyq aımaqqa jatady. Geografııalyq jaǵynan ornalasýy ony Eýrazııa qurlyqtarynda ǵana emes, dúnıe júzindegi yqpaly kúshti teńizderdiń qataryna qosty. Sebebi teńiz tabanynda munaı men gazdyń asa mol qory qattalyp jatyr. Endi sol baılyqty ıgerip, ıgilikke jaratýdyń ýaqyty keldi. Qart Kaspııde munaı-gaz kondensatynan bólek ósimdikter men jan-janýarlar dúnıesi de jetip-artylady. Ásirese teńiz baǵaly balyq tuqymdasy bekiremen erekshelenedi. Derekterge qaraǵanda, dúnıe júzindegi jyl saıyn aýlanatyn bekireniń 80 paıyzynan astamy osy Kaspıı teńiziniń úlesine tıedi eken.
Búgingi kúnge deıin Kaspıı mańy memleketteri basshylarynyń tórt sammıti ótti. Joǵary deńgeıde ótken sol kezdesýlerdiń árbiri qaralǵan, talqylanǵan máselelerimen jáne qol qoıylǵan jekelegen qujattarymen erekshelenedi. Kelesi besinshi sammıt aıtýly halyqaralyq jıyndar men iri is-sharalar jıi uıymdastyrylatyn orynǵa aınalǵan Astana qalasynda ótpek. Bul sammıttiń mańyzy burynǵylarǵa qaraǵanda, erekshe joǵary bolady degen boljam bar. О́ıtkeni onda Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııaǵa qol qoıylýy yqtımal.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»