Din týraly zań jobasyndaǵy ózgeristerdiń ishinde kópshilikti qyzyqtyrǵan taqyryptardyń biri - dinı uıymdardyń qarjylyq máselesi. Osy bapqa ne úshin ózgeris engizilýde? Bul jaǵdaı álemniń damyǵan elderinde qalaı rettelgen nemese erteńgi kúni zań qabyldanǵannan keıin qandaı nátıje beredi? Osy jóninde dintanýshy ári táýelsiz sarapshy Asylbek Snadınmen suqbattasqan edik.
- Jýyrda ǵana Parlamentte «Dinı qyzmet pen dinı birlestikter» jónindegi zań jobasyna engizilgen tolyqtyrýlar men ózgertýler bir aýyzdan maquldandy. Osy zań jobasy aıasynda dinniń «destrýktıvti qural» retinde paıdalanýy jáne «dinı sýbektilerdiń» quqyqtary men mindetteri aıqyn kórinis tapty. Alaıda, «dinı birlestikter men uıymdardyń qarjylyq júıesiniń ashyqtyǵy» týraly bap áli de túsindirý men anyqtaýdy qajet etedi. Jalpy mundaı talap pen mindet qandaı qajettilikten týyndady?
- Jalpy, bul suraqqa jaýap bermes buryn, birinshiden zań jobasyndaǵy osy ózgerister men tolyqtyrýlarǵa toqtalaıyn. Búgingi tańda álemde bolyp jatqan saıası-áleýmettik jáne geosaıası qubylystar dinı keıipte óte kúrdeli máseleler týyndatyp otyr. Taıaý shyǵys pen Eýropadaǵy dinı radıkaldaný kórsetkishteriniń joǵarylaýy, jalpy álemge terrorızm men ekstremızmnen tóngen qaýip-qaterlerdiń artýy men neo-salafılik saıası qozǵalystardyń keıbir terrıtorııalardaǵy ekspansııasy men ústemdik qurýy qazirgi tańdaǵy dinı aspektiden týyndap otyrǵan máselelerdiń álemdegi realdy beınesi. Minekı, osyndaı faktorlardyń qatarynda Sırııa men Iraktaǵy soǵys, álemniń túkpir - túkpirindegi terrorlyq oqıǵalar oryn alýda. Bizde memleket retinde, jalpy qoǵam retinde bul qubylystardan alshaq emespiz, sebebi shekara degen uǵym ol tek álem kartasyndaǵy syzyqtar ǵana. Sondyqtan álemge beıbitshilik pen kelisimniń jarshysy bolyp tanylǵan el úshin, mundaı máselelerde qyraǵy bolǵany kerek.
Búgin qabyldanyp jatqan zańdar men normalar osy máselelerge memleket retinde, tutas qoǵam retindegi bizdiń der kezindegi jaýabymyz dep qabyldaımyn. Sebebi, jalpy «dinı qyzmet pen birlestikter» zańynyń aıasynda qabyldanyp jatqan barlyq ózgerister eldegi oryn alǵan jáne de bolýy múmkin radıkaldy qaýip–qaterlerdi sheshýge nemese aldyn-alýǵa baǵyttalǵan. Mysaly, «destrýktıvti dinı aǵym» jáne «dinı radıkalızm» uǵymdarynyń Ortalyq Azııada alǵash quqyqtyq anyqtamalyqqa ıe bolýy, «qoǵamdyq oryndarda destrýktıvti dinı aǵymdarǵa tıesiligin jarııa kórsetetin syrtqy atrıbýttardy qoldanýǵa, kıim-keshekti kııýge zańnamalyq tyıym», «ishki ister organdaryna destrýktıvti dinı aǵymdardyń ustanýshylaryna resmı eskertý jasaý boıynsha ókilettilik berý», «Qazaqstan azamattarynyń shetelderde dinı bilim alýyn retteý», siz jańa atap otyrǵan «dinı birlestikterdiń qarjylyq ashyqtyǵyn qamtamasyz etý» bul ózgeristerdiń barlyǵy, bizdiń etek-jeńimizdi jıyp, esik-terezemizdi túgendegenimizdiń belgisi.
Al dinı uıymdardyń qarjylyq ashyqtyq máselesine keletin bolsaq, eń birinshiden atap ketý kerek bul tolyqtyrý da din atyn jamylǵan qaýipterdiń aldyn alýǵa nemese olardy retteýge baǵyttalǵan. Sebebi osy kúnge deıin dinı uıymdar men birlestikterdiń qarjylyq aınalymy men menshiktik materıaldyq bazasy memlekettik organdardyń nazarynan tys bolyp keldi. Bul oryn alǵan jaǵdaılar dinı uıymdardyń zańsyz árekettermen aınalysýyna, máselen sybaılas jemqorlyqtyń obektisi nemese shet elden zańsyz áreketterdi qarjylandyrýǵa kómekter alýǵa múmkindik berdi.
Mundaı memlekettik quqyqtyq retteý quraldary basqa da shet elderde keńinen qoldanys tapqan. Iаǵnı, din taratý egıdasymen kiris nemese shyǵys qarjylardy baqylaý, kóre alý halyqtyń jáne memlekettiń qaýipsizdigi úshin, búgingideı terrorlyq qaýip jaılap otyrǵan kezeńde óte mańyzdy alǵyshart bolyp tabylady. Keıbir beıresmı derekterge súıenetin bolsaq, jylyna elimizdiń terrıtorııasyna neo-salafılik qurylymdardy qarjylandyrý úshin 15 mıllıon AQSh dollarynan astam qarjy kiredi eken-mys. Máselen, ol qarjylardyń qaıda, qandaı maqsattarda jumsalatyny belgisiz. Al naqty resmı málimetterge kelsek, memlekettik kiris komıtetiniń aqparaty boıynsha elimizde 425 kompanııa men qoǵamdyq uıym shet elden qarjy alyp otyr.
Olarǵa kelip jatqan qarjylardyń qandaı maqsattarda jumsalyp jatqanyn eshkim bilmeıdi. Múmkin, memleketimizdiń saıası turaqtylyǵy men qaýipsizdigine zııan áskerı qurylymdardy qarjylandyryp otyrǵan shyǵar?! Kim biledi?!
- Al, endi bul máselege elimizdegi meshitterdiń qandaı qatysy bar? Aqparat quraldarynda meshitke túsip jatqan sadaqa men zeket sekildi qarjylyq kiris kózderine de esep berý kerek degen málimetter tarap jatyr, shirkeýlerdiń qarjylyq esebi she, ol qalaı bolady?
- Meshitter men shirkeýler quqyqtyq statýsy boıynsha dinı birlestikterge jatady, birinshiden osyǵan baılanysty. Jáne de bizdiń memleketimiz quqyqtyq, zaıyrly el bolǵandyqtan barlyq dinı uıymdar men birlestikterge teńdeı quqyqtyq mártebemen qaraıdy. Iаǵnı, zańda atalaǵan mindetter barshaǵa ortaq. Sol sebepten bul máseleden shoshýdyń qajeti joq. Egerde elimizdiń bolashaǵy men erteńi mańyzdy bolatyn bolsa, zań normalaryn basqalarmen birge oryndaý kerek, munan eshkimniń esebi kúıreı qoımaıdy dep oılaımyn. Qaıta el arasyndaǵy alyp qashpa áńgimelerden meshit, shirkeý sekildi dinı mekemeler azat bolyp, din qyzmetkerlerine degen senim artady. Máselen, sol sadaqanyń árbir tıynyn halyqqa sanap, kórsetip berip jatsa halyqtyń súıispenshiligi men seniminen basqa alar alǵys bolmaıdy, al bul qubylystar óz kezeginde dástúrli dinı aǵym ustanýshylardyń sany men sapasyn arttyrmasa, kemitpeıtini sózsiz. Osyndaı bir dinı-áleýmettik effekti bolýy ábden múmkin.
- Osy arada týyndaıtyn taǵy bir suraq, memleket dinnen ajyratylǵan degen ata zańymyzdaǵy tujyrym bar, ıaǵnı dinı birlestikterdiń ishki saıasaty men olardyń qyzmetine aralasý olardyń quqyqtaryna qol suǵýshylyq bolyp tabylmaıdy ma?
- Bul arada bir nársege mán berý qajet. Jańa aıtyp ketkenimdeı jalpy bul qabyldanyp jatqan ózgerister men tolyqtyrýlar, memleketimizdiń, elimizdiń qaýipsizdik baǵytyndaǵy múddeleri úshin uıymdastyryp jatqan dúnıe. Iаǵnı, din atyn jamylǵan qubylystardyń elimizdiń turaqty damýyna kedergi bolýynyń aldyn alatyn profılaktıkalyq tetikter. Endi siz aıtyp otyrǵan quqyqtyq shekteýlerge keletin bolsaq, Eýropalyq adam quqyqtary jónindegi konvensııada eki quqyqtyq tetik kórsetilgen. Biri osy konvensııanyń segizinshi bólimine saı jeke ómir men oǵan qol suqpaý jáne de toǵyzynshy bólimine sáıkes dinı – senim bostandyǵy jónindegi quqyqtar. Bul quqyqtar qaı kezde shekteledi nemese qandaı jaǵdaılarda shektelýi múmkin?! Onda: «Eger zaıyrly demokratııalyq memlekettiń ulttyq qaýipsizdigi men qoǵamdyq qaýipsizdigine, ıaǵnı onyń azamattarynyń ómirine qandaı da bolmasyn bir qaýip tónip turǵan bolsa, bul quqyqtar sol eldiń zańnamasy boıynsha shektelýi múmkin» - delingen.
Al, endi memleketimizdiń turaqtylyǵy men tynyshtyǵyna, tónetin qaýip pen qater aldynda mundaı quqyqtyq retteýshi tetikterdi paıdalaný, «quqyqtyq shekteý» dep aıta almaımyn, bul tek qana «retteý» men «baqylaý». Sondyqtan, memleket retindegi tutastyq pen urpaqtarymyzdyń bolashaǵyna degen senim kerek bolatyn bolsa, «túımedeı nárseni túıedeı» etýdiń keregi joq.
- Túsinikti. Sońǵy suraq, erteń zań qabyldanǵan soń osy quqyqtyq mindetterden bas tartyp, ony oryndaýǵa qarsy dinı birlestikter men uıymdarǵa qandaı shara qoldanylady?
- Naqty osy bapqa keletin bolsaq, tolyqtyrý enip jatqan salalyq zań jobasynda, 20- baptyń birinshi jáne ekinshi tarmaqtaryna ózgeris enip otyr. Iаǵnı, ol jerde «dinı birlestikterge túsetin qarjy qarajaty, qaıyrmaldyq, qaıyrymdylyq kómek jáne basqa da múlik, onyń ishinde halyqaralyq jáne sheteldik uıymdardan, sheteldik azamattar men azamattyǵy joq adamdardan túsetin qarjylar mindetti túrde dinı birlestikterdiń qarjylyq qujattarynda esepke alynady» jáne de «Osy baptyń 1-1-tarmaǵynda kórsetilgen barlyq kirister kólemi jáne sondaı-aq shyǵystar kólemi QR zańnamasyna sáıkes jyl saıyn buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanady» - delingen. Eshqandaı jasyryn is-áreketi joq nemese dinı qyzmetten basqa da bir maqsat, múddelerdi kózdemeıtin birlestik pen uıym úshin bul talaptar sondaı bir qıyndyq týdyra qoımaıdy dep esepteımin.
- Suqbatyńyzǵa raqmet!
Suqbattasqan Gúlnur Qýanyshbekqyzy,
«Egemen Qazaqstan»