Parıj qalasynda ornalasqan IýNESKO-nyń shtab-páterinde Halyqaralyq túrki akademııasynyń uıytqy bolýymen «Rýhanı jańǵyrý jáne murany nasıhattaý» atty halyqaralyq forým-festıval ótip, onyń aýqymdy bir sharasy Alash qozǵalysynyń qaıratkeri Maǵjan Jumabaevqa arnaldy.
Biz qazaqstandyq delegasııanyń quramynda kári qurlyqqa saparlap qaıtqan oblystyq tilderdi damytý basqarmasynyń basshysy Kemel OSPANOVPEN jáne M.Qozybaev atyndaǵy SQMÝ-diń ǵylym jáne ınnovasııalar prorektorynyń mindetin atqarýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory Aqmaral IBRAEVAMEN tildesip, aıtýly oqıǵaǵa oraılas oılarymen bólisken edik.
K.Ospanov: – Bıyl «Maǵjan Jumabaev jyly» retinde jarııalanyp, 125 jyldyǵy keń kólemde atap ótilýde. Túrki álemi úshin uly aqynnyń orny bólek, esimi qasterli, ómiri úlgi, otty jyrlary ortaq qazyna ekenin Túrkııanyń Ankara, Kastamoný qalalarynda ótken jıyndarǵa qatysý barysynda kózimiz anyq jetken edi. Onyń kóptegen óleńderin tárjimalap, jeke jınaq etip shyǵarǵan belgili aqyn Alı Akbashtyń aıtýyna qarap Anadoly jurty ony erkindikke jany qumar túrkishil, turanshyl, bar ǵumyryn halqynyń, eliniń táýelsizdigi jolyna sarp etken azatshyl tulǵa retinde baǵalaıtynyn bildik. Onyń bir mysalyna ótken ǵasyrdyń 20-shy jyldary 250 myń túrik sheıit bolǵan «Chanakkale» soǵysyn keltirdi. Orny tolmas qaıǵyǵa ortaqtasqan, birinshi bolyp ún qatqan sezimtal sýretker «Alystaǵy baýyryma» degen ataqty óleńin jazyp, qarjylyq kómek uıymdastyrýǵa belsene qatysqan. Birtýar tulǵanyń jyrlary Túrkııada 1960 jyldardan beri júıeli túrde jaryq kórip kele jatqany súısintedi. Al Parıj tórinde ótken aıtýly basqosý Elbasy belgilep bergen rýhanı jańǵyrýymyzdyń halyqaralyq deńgeıdegi jalǵasy desek, artyq aıtqandyq emes. IýNESKO-nyń «Murany saqtaý, nasıhattaý jáne jalǵastyrý» strategııalyq mindetterinen týyndaıtyn talaptarymen úndesetin jáne álemniń 20-ǵa jýyq elinen bilikti ǵalymdar, mádenıet, qoǵam qaıratkerleri bas qosqan halyqaralyq forýmda Maǵjan rýhy erekshe asqaqtaldy. О́miri men shyǵarmashylyǵyna qatysty mazmundy baıandamalar jasaldy. Mıchıgan shtaty ýnıversıtetiniń professory Tımýr Qojaoǵlýnyń «Maǵjan – ottyń, erkindik pen mahabbattyń aqyny» atty kitaby tanystyryldy. Jınaqqa aǵylshyn tiline aýdarylǵan óleńder toptastyrylǵan. Taǵy 40-ǵa jýyq jaýhar jyrlaryn aýdarmaqqa nıetti eken. «Túrki áleminiń 100 tuǵyrly tulǵasy» aýqymdy joba tanystyrylymynyń ótýi, oǵan Maǵjan esiminiń enýi óte quptarlyq.
A.Ibraeva: –Túrki akademııasynyń rýhanı saladaǵy tyń bastamalary kóp. Solardyń birine – aıtýly aqynnyń Parıjde ótken 125 jyldyq mereıtoıynyń merekelenýine qatysý baqytyna ıe boldym. Aıtýly shara Alashtyń ardaqty azamaty Mustafa Shoqaıdyń eskertkishine gúl shoqtaryn qoıyp, asylymyzdyń rýhyna bas ııýden bastaldy. Menińshe, Qazaqstan, Túrkııa, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan memleketteriniń ókiletti elshileri, IýNESKO uıymynyń ókilderi eren qyzyǵýshylyq tanytýy, joıylý qaýpi aldynda turǵan túrki tilderi tóńireginde tujyrymdy oılardyń aıtylýy, sheshimdi máselelerdiń qozǵalýy tekten-tek emes. Mońǵolııadan Majarstanǵa deıingi keń aımaqta ómir súretin túrkitildes ulystardyń dabyl qaǵarlyq shetin máseleleri jetip artylady. Osy turǵydan alǵanda, IýNESKO minberinen aıtylatyn usynys-pikirlerdiń salmaqty keletinine, eskerýsiz qalmaıtynyna senimdimiz. Baǵdarlamanyń birinshi bólimi tutas túrki tarıhyna, rýhanı qundylyqtary men tildik júıesine arnalyp, teorııalyq-metodologııalyq problemalar jan-jaqty qamtyldy. Tımýr Qojaoǵlý, Iаkýb Omeroǵlý, Farhat Fıhrı, Borantaı Bedıýrov, Igor Kyzlasov, Ahat Salıhov syndy túrkitanýshylar túptamyry Altaıdan bastaý alatyn túrkilerdiń álem tarıhynda alatyn orny men rólin, tildik erekshelikterin, bolashaǵyna qatysty tujyrymdaryn jiliktep berdi.
Paneldik sessııanyń ekinshi kúni túrki tili men ádebı-mádenı muralary talqylandy. Osy jerde Maǵjannyń 125 jyldyǵyna oraı álemniń birneshe tiline aýdarylǵan kitaptar tusaýkeseriniń ótýi keremet áser qaldyrǵanyn bóle-jara aıtqan abzal. Ulttyq, rýhanı qundylyqtarymyzdyń álemdik deńgeıde tanylýyna Halyqaralyq Túrki akademııasynyń atqaryp jatqan eńbegi zor.
Biz ózimizben birge Maǵjanǵa arnalǵan arhıvtik qujattar kórmesin ala barǵan edik. Ony jınalǵandardyń qyzyǵa tamashalaýy forým mánin asha túskendeı boldy.
– Jergilikti jerlerde qandaı jumystar qolǵa alynbaq?
K.Ospanov: – Maǵjannyń mereıtoıyn joǵary deńgeıde atap ótýdiń óńirlik naqty baǵdarlamasy jasalyp, onyń aıasynda 300-ge tarta is-shara ótkizý belgilengen. Ondaǵy basty maqsat – shyǵarmashylyq muralaryn nasıhattaý arqyly jas býynnyń el tarıhyna degen súıispenshilik sezimin nyǵaıtý, qazaqstandyq patrıotızmge baýlý. Aqynnyń týǵan kúni qarsańynda «Maǵjan kóktemi» tórtinshi respýblıkalyq óner festıvali, ǵylymı-tájirıbelik konferensııalar, taǵylymdy keshter ótkiziledi. О́miri men shyǵarmashylyǵyn keńinen qamtıtyn eki tomdyq jınaq shyǵarylady. Babamyzdyń týǵan jeri Sarytomarda «Maǵjan oqýlary» men ulttyq sport túrlerinen ótetin sharalarǵa ulasady. Aqyndar aıtysy, oqýshylar arasynda ǵylymı jobalar baıqaýy uıymdastyrylady. Kósheler men alańdarǵa, mádenıet, bilim oshaqtaryna esimi beriledi.
Áńgimelesken
О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy