Altyn ǵasyr

Deklarasııanyń qabyl­da­nýy­ – elimizdegi mańyzy zor oqıǵa

Táýelsiz el bolyp ótkizgen jıyrma jylda qazaq jurtynyń erjetkendiginiń, beıbitshilik besigin terbetkendiginiń aıǵaǵyndaı bo­lyp Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik táýelsizdiginiń jı­yrma jyldyǵy deklarasııasy qabyldanyp otyr. Qashanda zamana talabyna ser­gek qaraıtyn Qazaqstan Res­pýb­­lı­kasy Parlamenti Sena­ty­nyń beıbitshilik pen jasam­paz­dyq jyl­da­ry­nyń jemisindeı bul tarıhı qujatty qabyldaýy eldiń seniminen shyqty. Jıyrma jyl­dyń bederindegi bas bar­maq­pen baǵala­na­tyn jetistikterimiz saralanǵan bul Deklarasııanyń jóni de bólek, mańyzy da erekshe. Áli esimde, 1990 jyly 25 qa­zanda Memleketimizdiń egemendigi týraly deklarasııany qabyl­da­dyq. Sol deklarasııada elimizdiń keleshegin aıqyn­da­dyq. Táýelsiz el bolamyz dep táýe­kel­diń qaıyǵyna mindik. Kóp uza­maı 1991 jyldyń 16 jel­toq­sa­nyn­da Táýelsizdik dek­la­ra­sııasy da qa­byldandy. Mundaǵy basty maqsat – búkil dúnıe jú­zi­ne Qazaqstandy derbes táýelsiz el retinde pash etý edi. Biz sol eli­mizdiń Táýelsizdigi tý­raly tarıhı deklarasııany keshki saǵat 18:14-te qabyl­dasaq, jar­ty saǵat ótpeı jatyp Túrkııa memleketi Qa­zaqstan Respýblıkasynyń táý­el­sizdigin tanydy. Odan keıin Rýmynııa, al bir aıdan soń Amerıka Qazaqstandy tolyqqandy táý­­el­siz memleket retinde ta­ny­dy. Bul – otandyq dıploma­tııa­myzda asa joǵary baǵaǵa ıe bolar tarıhı oqıǵa. Keıbir memle­ket­terdiń óz táýelsizdigin álemge 10-20 jyldap júrip áreń moı­yn­da­ta­tynyn kórip te júrmiz. Dúnıeniń tórt buryshyn tiregen, álemdi aýzyna qaratqan, Máńgi el ornatýdy murat tutqan, Táńiriden jaralǵan baıyrǵy túrk qaǵandarynyń ańyrtasqa qashap jazǵan: «Bıikte kók Táńiri, tómende qara jer jaral­ǵan­da, ekeýiniń arasynda adam bala­sy jaralǵan. Adam balasy ústine ata-tegim Býmyn qaǵan, Istemi qaǵan otyrǵan. Túrk halqynyń el-jur­tyn qalyptastyrǵan, ıelik etken. Dú­nıeniń tórt bury­shy solarǵa qaraǵan, ashty toq qylǵan, jalańash eldi kıindirgen», degen sózder el jadynan eshqashan shyqpaıdy. Osydan on úsh ǵasyr buryn bórili baıraq kóterip, kúndiz otyrmaı, túnde uıyqtamaı, Máńgi el ornatamyz dep sharq urǵan babalar erligi úshinshi myńjyl­dyq­tyń basynda qaıta jańǵyrdy. Táńiri jaryl­qap táýel­sizdik al­dyq. Bul buryn qazaq-qazaq bol­ǵaly el tarı­hyn­da bolmaǵan oqı­ǵa edi. «Myń ólip, myń tirilgen» halqymyzǵa armandaǵan azat­tyq tańy talyq­sytyp baryp jetti. Bul jolda talaı qan tógi­lip, bozym boz­daq­tar qyrshy­ny­nan qıyldy. Táý­el­sizdiktiń baǵa jetpes qunyn Elbasy N.Nazarbaev bir só­zinde: «Qazaqstannyń táýelsizdigi azat­tyq úshin alysqan myń-myńdaǵan aza­mat­tardyń qasıetti qany­nyń óteýi. Bul búkil tarıhynda ózgelerge qııanat jasaý degendi bilmegen halqymnyń peıiliniń qaıtarymy», dep ádil baǵalap bergen bolatyn. San ǵasyrlar boıǵy babalarymyzdyń ar­manyna buryn memleket ornatýdyń tájirı­besi bolmaǵan elde, damý jolynyń ónegesi bolmaǵan jerde, buryn-sońdy qazaq basynan keshpegen baqytty keship, solar sezip-bilmegen jaýapker­shilikti qalyń eldiń ishinen sýy­rylyp shyǵyp moıy­nyna alǵan, óz taǵdyryn eli­niń taǵdy­ry­men tutastyrǵan, qarasha jur­tynyń únemi úzile bergen úmitin jal­ǵa­ǵan asyl azamatymyz – halqynyń qaharman perzenti N.Nazarbaevtyń arqasynda qol jetkizdik. Bodandyqtan bosap, táýelsizdikpen qaý­ysh­qan sol yzy-qıqy kezde men N.Na­zar­baevtyń eldi apatqa ushyratyp almaı, aman alyp shyǵýdyń amal-áreket­te­rin izdep sharq urǵan, eli úshin tún uıqysyn tórt bólgen ma­zasyz kúnderiniń, uıqysyz túnderiniń kýási bolǵan, jan tebirenisin de, kúızeli­sin de kór­gen adammyn. Jan-jaqtan anta­la­ǵan tusta ja­nynda bolǵan, erlig­in, qaısar­lyǵyn, táýe­kel­shildigin kózimmen kórgen, eli úshin at­qar­ǵan eren eńbekteriniń kýási bolǵan adammyn. Shamam kelgenshe qolǵabys tıgizgen kisiler­diń birimin. Arpalysqan, alasapyran kezeńde úırenisken qalypty júıeniń astan-kes­te­ńi shyǵyp jatqan, alda ne bolaryn bil­­meı jurt sasqalaqtaǵan ýaqytta N.Na­zarbaev qaı­myq­paı qol bastady, tar kezeń­nen dańǵyl jol tapty. N.Nazarbaev el tizginin almaǵaıyp, aýma­ly-tókpeli, eń qıyn kezeńde qolyna aldy. Ta­rıhtyń da, taǵdyrdyń da syny­nan aby­roı­men ótip, halqyn da qyl kó­pir­den, janyp turǵan órtten aman alyp shyqty. Tarıhqa esesi ketken halqymyzdyń búgingi taǵdyry týraly oılaý – Prezıdentimiz týraly oılaýmen sa­baqtas. Baǵy taıǵan qazaqtyń esesin qaıta­ryp, qabyrǵaly el etip, osynshama qudiretti jasap berip otyrǵan Elbasynyń kemeń­ger­ligi týraly qalaı aıtsaq ta jarasady. Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazar­baevtyń memlekettigimizdi qalyptastyrý, ony ornyqtyryp, baıandy etý jolyndaǵy ora­san zor eńbegin tarıhtyń enshisinen endi eshkim bólip ala almaıdy. Buralań-bul­ta­ry­sy kóp shyrǵalań joldan elimizdi aman alyp shyǵyp, joqty bar, bardy kól qylǵandaı búginge jetkizgen Elbasynyń salıqaly da syndarly saıasaty. Qudaıǵa shúkir, Egemendi, Elbasyly, Elordaly, Aqordaly memleket bolyp, eńsemizdi kótergenimizge de 20 jyl­dyń júzi boldy. Qazaqstan búginde álemniń alǵashqy elý memleketiniń qataryna erkin enip, dúnıe júzindegi qarqyndy damyp kele jatqan ekonomıkalar úshtiginen berik oryn alyp otyr. Mine, osynyń barlyǵy Táýel­sizdiktiń 20 jyldyǵy Deklarasııasynda jan-jaqty kórinis tapqan. Kezinde álemdi aýzyna qaratqan úlken Býsh: «...qazirgi jas saıasatkerlerdiń ishinen Na­zarbaevty atar edim. Onyń basqalardan aıyr­mashylyǵy – kóripkeldik qasıeti bar», degen edi. Qazir osy sózderdiń shúbásiz aqıqat ekendigine kózimiz tolyq jetip otyr. Shyntýaıtyna kelgende, Nursultan Nazarbaev – tarıh tolǵatyp týǵan ǵasyr­dyń tulǵasy, eliniń janyn uǵatyn, hal­qyn zamana kópirinen aman ótkizip kele jatqan qam­qor­shy, elimizdiń daryndy uı­ymdastyrý­shy­sy, kóregen bas­shysy, naryqtyq ekonomı­ka­nyń tereń bilgiri, kekshil emes, tek­shil; jikshil emes, kópshil; jurtty sendire de, ılandyra da alatyn, óz elim meniń – ózegim deıtin Azamat. Nazarbaev – álem moıyn­daǵan búgingi za­mannyń lıderi; týmysynan kıe daryǵan qaı­ratker; tabandy kú­res­ker; gýmanıst, týǵan halqy­nyń Báıteregi, Kósemi, Ke­meń­ge­ri, Qa­har­many. Kók túrktiń kindiginen jaralǵan­dar­­dyń ishinen ozyp týǵany da, túrk tektes ha­lyqtardyń kóshbasshysy. Eli­niń amanatyn arqalaǵan tiregi, al­tyn dińgegi. Bárimiz jaqsy biletin Elbasy, mine, osyndaı adam. Búginde Qazaqstan halyq­ara­lyq saıa­sat­tyń jáı qatysýshysy ǵana emes, belsendi yq­pal ja­saı­tyn elderdiń qataryna qosyl­dy. Buryn álem Qazaqstandy kóp memle­ket­ter­diń biri retinde ǵana bilse, HHI ǵasyrdyń onynshy jylynan bastap dúnıe júziniń táýelsiz memleketteriniń tórtten biriniń tóraǵasy retinde tanydy. Mine, Deklarasııada osy aı­tyl­ǵan máse­leler de tolyǵymen qamtyl­ǵanyn kóremiz. Qabyldanǵan Deklarasııanyń elimizdiń eńseli elordasyn aınalyp óte almaıtyny da túsinikti. Osy oraıda mynany aıtqan jón. Táýelsiz memleket ornatyp, ony álemge moı­yn­datqan, bir múshel jastyń aınalasynda Astanasyn salyp, aıdaı álemge áıgilegen Qazaqstannyń jahandyq saıasatta juldyzy janyp, alty qurlyqty alalamaı yntymaqqa shaqyryp, shartarapqa shýaq shashyp, úlgi kórsetip jatqanyna kúlli álem qyzyǵyp ta, qyzǵanyp ta qaraıdy. Tarıhqa sheginis jasasaq, Qazaqstan úshin óz táýelsizdigin alar tustaǵy halyqaralyq arenadaǵy alǵashqy eleýli oqıǵa Prezıdent N.Nazarbaevtyń bastamasymen Semeı ıadro­lyq polıgonyn jabý jáne ıadrolyq qarýdan bas tartý boldy. Bul jappaı qarýlanýǵa jan­talasyp jatqan zamanda eshbir memleket basshysynyń oıyna kelmegen teń­desi joq aıryqsha sheshim edi. Mundaı nar táýe­kel­ge bir basynyń baqytyn baıtaq eliniń bola­shaǵymen baı­lanystyrǵan kemeńger tulǵa ǵana bara alatyny sózsiz. Jas táýelsiz memlekettiń basshysy osy­laısha álemge adamzattyń jańa urpaǵy, múl­dem jańasha oı­laý júıesi kelgenin pash etti. Sóıtip, N.Nazar­baev daý-janjalsyz álem qurý, Batys pen Shyǵys arasynda jyly qarym-qatynas ornatý, kelisimge shaqyrý ıdeıasyn usyndy. Mundaı qundy ıdeıanyń álemdik qoǵamdastyqtan qoldaý tabýy zańdy edi. Sodan beri búgingi kúnge deıin Qazaqstan adamzat tarıhynda ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan tuńǵysh ári jalǵyz el bolyp keledi. Muny halqynyń bolashaǵy úshin qandaı da táýekelge baryp, altyn basyn báı­gege tigip júrgen N.Nazarbaevtyń qaıta­lan­bas erligi dese bolady. Iá, qabyldanǵan Deklarasııada da atap aıtylatyndaı, erte me, kesh pe, túptiń tú­bin­de adamzat balasynyń aqyly jetip, jappaı qyryp-joıatyn joıqyn qarýsyz ómir súretin mamyrajaı zamanǵa da jeter. Ol zamandy biz kórmesek te urpaǵymyz kórer. Qaı kezde de, qaı zamanda da osy istiń basynda qazaq hal­qynyń perzenti, Elbasy N.Nazarbaevtyń tur­ǵanyn adamzat árqashan eske alatyn bolady. Kez kelgen memlekettiń qaýipsizdigi men or­nyq­ty damýynyń eń mańyzdy faktory – terrı­torııalyq tutastyq pen shekarasynyń beriktigi. Táýelsizdik alǵan soń bizdiń de aldymyzda memlekettik shekaramyzdy naq­ty­laý, kezek kúttirmeıtin másele boldy. Elimizdiń Prezıdenti syrtqy saıasaty­myz­dyń tuńǵysh tujyrymdamasyn jasady. Keń baǵdarlamaly tujyrymdamanyń basty bó­li­mi – kórshiles memlekettermen shekaramyzdy anyqtaý boldy. Munyń qanshalyqty ma­ńyz­dy ekendigin óziniń san ǵasyrlyq tarıhynda uzyna boıy 12 myń shaqyrymdyq sheka­ra­syn tuńǵysh ret shegendegen qazaq halqy óte jaqsy biledi. Qazir Qazaqstannyń barlyq kórshi memlekettermen shekara máselesi sheshilip, irgesi qymtaldy. Sóz retine oraı Deklarasııaǵa júginsek, onda qaýipsizdik pen shekara máselesine oraı bylaı delinedi: «Respýblıkamyz 20 jyl ishinde ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde aıtarlyqtaı nátıjelerge qol jetkizdi... Qazaqstan óziniń memlekettik shekarasyn zańdyq turǵydan resimdeý men mejeleý jónindegi máselelerdi túpkilikti sheshti... Shekaramyzdyń shegendelýi memleketimizdiń du­rys baǵyttaǵy halyqaralyq saıasatynyń jáne Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti      N.­Á.Na­zar­baev­tyń tikeleı jeke bedeli men kúsh-jigeriniń arqasynda múmkin boldy...». Adam balasy jaralǵaly beri dinbasyla­ry, álemdegi dástúrli din ókilderi bir das­tar­qan basyn­da bas qosqan emes. N.Nazar­baevtyń kóregendiginiń arqasynda, tabandy qaıratkerliginiń nátıjesinde bul tarıhı is te Eýrazııanyń júregi atanǵan Asta­nada júzege asty. Adam ata-Haýa anadan taraǵan álem halqynyń ózara túsinistik jaǵdaıynda tatý-tátti ómir súrýine batyl qadamdardyń biri osylaısha Astanadan bastaý alýda. Álemdik deńgeıdegi dýaly aýyz saıa­sat­ker­lerdiń deni Birikken Ulttar Uıymynyń qazaqstandyq úlgisi dep atap júrgen Qa­zaq­stan halqy Assam­bleıasy da óz jemisin berip keledi. Álemde balamasy joq bul tájirıbeni dúnıe júziniń barlyq memleketteri paıdalaný kerek degen tujyrymdy Batys pen Shy­ǵystyń kóptegen saıasatkerleri jarysa aıtýda. Tili bas­qa bolǵanmen tilegi bir, dini basqa bolǵanmen nıeti bir san halyqtyń ókilderin negizgi memleket quraýshy qazaq ultynyń mańaıyna toptastyryp, uıyǵan sútteı yntymaqta ustap otyrǵanyn Elbasy N.Nazarbaevtyń shyn mánindegi keń júrekti kemeńgerligi dep álem moıyndaıdy. Dinder shaıqalsa – álem shaıqalady. Onda din qasıetińe emes, qasiretińe aı­nalady. As­tanada Álemdik jáne dástúrli dinder kósh­bas­­shy­larynyń úsh birdeı quryltaıy dúr­ki­rep ótti. Dúnıe júzi din basshylaryn Asta­naǵa jınap, álem tynyshtyǵyn álpeshtep otyrǵan Prezıdentimizden aınalsaq ta bolady. Elbasy adamzat balasynyń órkenıet kóshinde óziniń múlde jańa dańǵyl jolyn saldy. “Qazaqstan joly” – buryn-sońdy álem­niń birde-bir memleketi júrmegen jol. Qaryshtap damý joly álem sarapshylaryna “Qazaqstan joly” degen naqty ataýmen ta­nymal Qazaqstan álemdik qarjy daǵdarysyn da alǵashqylardyń biri bolyp eńserdi. Qazaq eliniń Saryarqa tósindegi elor­da­sy – Astana búginde qordaly máselelerdi talqylaıtyn yntymaqtastyqtyń alańyna, bitimgershiliktiń ordasyna aınaldy. 56 eldiń basyn qosqan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń úshinshi myń­jyl­dyqtaǵy, HHI ǵasyrdaǵy Sammıti 2010 jyly Qazaqstan­nyń tóraǵalyǵymen Astanada ótti. Álemniń nebir mańǵaz basshylary bo­saǵamyzǵa mań­daıyn ıip kelip, Elbasy­myz­ǵa qol bergende bárimizdiń de kózimizge qýanyshtan móltildep jasqy keldi. Astana sammıti jahandyq saıa­satqa «Astana rýhy», «Eýrazııalyq qaýip­sizdik» degen jańa uǵym­dardy engizdi. Teginde, halyqaralyq uıymdarǵa tóraǵa­lyq Qazaqstanǵa ne beredi degende, tarıhshy ǵalym, fransýz akademıgi Elen Karrer d An­kostyń: “EQYU tóraǵalyǵy arqyly Nur­sul­tan Nazarbaev óziniń eline jalpyulttyq tanymaldylyq ákeldi jáne onyń sabaq­tastyǵy men turaqtylyǵyna kepildik berdi”, degeninen asyryp ne aıtýǵa bolady. Iá, rasynda da, Qazaqstannyń tóraǵalyǵy álemge eń aldymen – ultaralyq, dinaralyq, tilaralyq kelisimniń úlgisin pash etti. Bıylǵy jyl elimiz úshin óz táýelsizdigi­niń 20 jyldyq mereıtoıy jyly jáne Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna da baısal­dy tóraǵalyq etip otyrǵandyǵymen erekshelenedi. Osylaısha Batys pen Shyǵys­tyń ortasyna altyn kópir salyp otyrmyz. Bul másele Deklarasııada da naqty qam­tyl­ǵan. Elimizdiń qysqa ýaqytta jetken jetistikterin basqalarmen salystyratyn bolsaq, máselen, tabıǵı baılyǵy mol Ońtústik Amerıka qurlyǵyndaǵy elderdiń bodandyqtan qutylǵan bir ǵasyrdan astam ýaqyttaǵy damý jolyn Qazaqstan nebary jıyrma jylda júrip ótti. Elbasy saıasatynyń altyn ar­qaýy, basty ózegi – el birligin saqtaý. Memleket rámiz­de­ri­nen birde-bir kem ustamaıtyny, qaıta-qaı­ta aýzynan tastamaıtyny – eldiń yntymaǵy men birligi. Bılikti qolyna alǵan sátten bas­tap osyny saıasatynyń týy etip ustap keledi. Prezıdentimiz 2003 jyldyń kók­te­minen eshbir elde joq “Mádenı mura” memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyra bastady. Bul baǵdarlamanyń birinshi kezeńi aıaqtalyp, ekinshi kezeńi qarqyn alyp keledi. Dúnıeniń tórt buryshyna shashylyp ketken, joǵalǵan, qoldy bolǵan, ýaqyt topyra­ǵyna kómilip qal­ǵan, shetel asyp ketken nebir ǵajaıyp já­di­gerler qaıtyp oraldy. Saq pat­sha­lary­nan qalǵan sary altyndar álem jurt­shy­lyǵynyń kózaıymyna aınalýda. Ulty­myzdyń umytylyp, joǵala bastaǵan rýhanı qundylyqtaryn izdep taýyp, baryn bazarlap, júıege túzip, halyqtyń kúnbe-kúngi qa­je­tine jaratýǵa táýekel jasaldy. Halyqaralyq IýNESKO uıymynyń máli­metterine qaraǵanda, bilim berýdi damytý ındeksi boıynsha bizdiń elimiz sońǵy úsh jyl ishinde álemdegi 129 memlekettiń ara­synan 4-orynǵa shyqty. Iаǵnı, osy kórsetkish boıynsha biz TMD-daǵy Belarýs (26-orynda), Grýzııa (30), Qyrǵyzstan (42), О́zbekstan (48), Ýkraına (53) sekildi el­derdiń aldyna shyǵyp otyrmyz. Biz endigi jerde osynaý tabysymyzdy eseleıtin, eldiń kóshin órge súıreıtin kadr­lar­­dyń namys­shyl jańa býynyn – naǵyz otanshyldardy, memleketshilderdi tár­bıe­lep shyǵarýy­myz kerek. Deklarasııada atap aı­ty­latynyndaı, endigi jerde boıynda qany bar, namysy bar árbir azamat táýelsizdikti qa­laı kemeldendiremiz, eldiń kósegesin qaıt­sek kógertemiz dep oı-sanasyn qamshylaýy kerek. El ekonomıkasynyń qaryshtap damýy – ha­lyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń kóterilýi­niń kepili ekeni anyq. Halyqtyń turmysy túzelgen saıyn oı-sanasy men jeter jetistikteri, arman-tilekteri men alǵa qoıar maq­sat-mindetteriniń aıasy da keńı túsetini belgili. Al ár adam – Otanynyń júregi, ózinshe bir tiregi ekenin eskersek, búkil bir mem­lekettiń ósýi, órkendeýi, onyń ár azamatyna tikeleı baılanysty ekeni sózsiz. Arǵy-bergi zamanda qazaqtyń basyna mundaı baq qonǵan joq. Qudaıshylyǵyn aıtý kerek, qazaq halqy eshqashan qazirgideı mamyrajaı ómirdi de basynan keshken emes. Ár halyqtyń, ár memlekettiń damý jolynda altyn dáýir degen bolady. Qazaq halqy qazir sol altyn dáýirdi basynan keship otyr. Altyndy aıaqqa teppeı, barymyz ben baǵymyzdy baǵalaı bilgenimiz, jaqsy menen jamandy saralaı bilgenimiz jón. Táýelsizdikti kórgen, onyń baıandy, jemisti jyldarynyń kýási bolǵan biz qatarly aǵa urpaq ta baqytty. Otanymyzǵa qoly­myz­dan kelgenshe qyzmet etip kele jatqanymyz da baqyt. Osy baqytty bárimizge syılap otyrǵan – Elbasy, onyń teńdesi joq qa­harmandyǵy, zamanynan ozyp týǵan kemeń­ger­ligi. Baıandy bolsyn El men erdiń baqy­ty! Erjetken elimiz, eńseli erimiz aman bolsyn! Osylaı shalqyǵan kóńilim bir sát Jam­byl babamsha jyrlatyp ta jiberedi: Zamannyń taptyń amalyn, Eskiniń buzdyń qamalyn, Esigin ashtyń dalanyń, Qaqpasyn ashtyń qalanyń, Sáýlesin shashtyń sananyń, Qabaǵyn ashtyń ananyń, Baqytyn ashtyń balanyń, Jarqyrady janarym. Jibekteı jaınap jamalym, Soǵady jelpip samalym, Kirgizdiń eldiń ajaryn. Túzeldi, mine, zamanym, Buǵaýly jurttyń burynǵy, Kórińder erkin adamyn. Tarqamasyn bazaryń, Ortaımasyn qazanyń. Bıikteı bersin baıraǵyń, Erekshe týǵan qaraǵym!   El úshin tynym tappaǵan, El senimin aqtaǵan. Yntymaǵyn saqtaǵan, Báıgesin kúnde baptaǵan. Qazaqtan týǵan Qaharman, Shaldyqpaıtyn aqtaban. Berik bolsyn bosaǵań, Qoldaı bersin Jasaǵan! Myrzataı JOLDASBEKOV.