QAZAQSTAN RESPÝBLIKASY MEMLEKETTIK TÁÝELSIZDIGINIŃ JIYRMA JYLDYǴY DEKLARASIIаSY

Memleket mereıi – maqtanyshymyz! Parlament Senaty qabyldaǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdiginiń jıyrma jyldyǵy Deklarasııasy qazaqstandyqtardyń  El úshin, el bastaǵan Er úshin  maqtanysh sezimin bildiredi. El toıynyń aldyndaǵy osy eleýli oqıǵaǵa oraı el gazeti «Egemen Qazaqstan» basylymnyń arnaýly shyǵarylymyn daıyndady.

QAZAQSTAN RESPÝBLIKASY MEMLEKETTIK TÁÝELSIZDIGINIŃ

JIYRMA JYLDYǴY DEKLARASIIаSY

KIRISPE

Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti, memlekettiliktiń oıdaǵydaı ornyǵyp, nyǵaıýy jolynda el táýelsizdiginiń tarıhı mańyzyn sezine otyryp, konstıtýsııalyq qundylyqtarǵa, respýblıkamyzdyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń halyq ıgiligin kózdegen sarabdal saıasatyna adaldyq tanyta otyryp, Qazaq eli memlekettiligin qurý men onyń negizderin jetildirý isinde qazirgi jáne bolashaq urpaqtar aldynda jaýapkershilikti bólise otyryp, Qazaqstandy demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrýdyń konstıtýsııalyq mindetin negizge ala otyryp,

QAZAQSTAN RESPÝBLIKASY MEMLEKETTIK TÁÝELSIZDIGINIŃ

JIYRMA JYLDYǴY DEKLARASIIаSYN

saltanatty túrde qabyldaıdy.

1991 jylǵy 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyldan­ǵan­nan bergi kezeń ishinde Qazaqstan demo­kra­tııa­lyq saıası-quqyq­tyq júıesi bar, eko­no­mı­kasy turaqty, halqy­nyń ál-aýqaty joǵa­ry, udaıy damý ústindegi memleket retinde qalyptasty. Etnosaralyq, konfessııaaralyq kelisim men tózimdilikti qamtamasyz etýdiń ózindik úl­gisin iske asyrý nátıjesinde jáne halqy­myz­dyń ult­jan­dylyǵynyń arqasynda eldiń ishki saıası tu­raqtylyǵy men qalypty áleý­mettik-ekonomı­ka­lyq ósýine qol jetkizildi. Halyqaralyq yntymaqtastyqtyń jal­py­ǵa ortaq qaǵıdattaryna adaldyq, jappaı qyryp-joıatyn qarýdan bas tartý, yqpal­das­tyq baı­lanystardy tereńdetý qadam­dary elimizdiń álemdik qoǵamdastyqta joǵary bedelge ıe bolýyna septigin tıgizdi. Ata-babamyzdyń ǵasyrlar boıy asyl armany bolyp kelgen egemen Qazaqstandy qurý jónin­degi tarıhı amanaty 1991 jylǵy 1 jeltoqsanda biraýyzdan Memleket basshysy bolyp saılanǵan Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bas­shylyǵymen iske asty. Respýblıka Prezıdentiniń jetekshiligimen keń aýqymdy ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik reformalar júzege asy­ryldy. Qazaqstan memlekettiliginiń negizin qalaý­shy – elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti  N.­Á.Na­zar­baev halyqty jarqyn isterge ju­myldyrý, qoǵamdaǵy tatýlyq pen kelisimdi nyǵaıtý, búkil halyq­ara­lyq qoǵamdas­tyq­tyń rıza­shy­lyǵy men qurme­ti­ne ıe bolǵan jahandyq jáne óńirlik beıbit bas­ta­ma­lar­dyń avtory retinde eldiń syrtqy saıası ba­ǵytyn dál aıqyndaý isine orasan zor úles qosty. Memleket basshysynyń jan-jaqty sa­ra­­lan­ǵan ishki jáne syrtqy saıasatynyń ar­qa­syn­da elimiz saıası jáne áleýmettik-eko­no­mı­kalyq silkinisterge ushyramaı, derbes damý­dyń ótpeli kezeńindegi qıyndyqtar men sy­naqtardy eńserip, ilgerileý men órkendeý jolyna shyqty.   *  *  * Táýelsizdikke ıe bolǵan jıyrma jyl ishinde Qazaqstan jańa ǵasyrdaǵy básekege qabi­letti ekonomıkaǵa negiz bolatyn aıshyqty tabystarǵa jetti. 1995 jylǵy 30 tamyzda respýb­lı­ka­lyq referendýmda qabyldanǵan Qazaq­stan Res­pýblıkasynyń Konstıtýsııasy memleke­timiz­diń oıdaǵydaı damýynyń quqyqtyq irgetasy bolyp tabylady. Ata Zańymyzda adamdy, onyń ómirin, qu­qyq­tary men bostandyqtaryn eń joǵary qun­dy­lyqtar dep tanýǵa tuǵyr bolatyn memlekettik egemendiktiń saıası-quqyqtyq negizderi qa­lan­dy, qoǵamnyń materıaldyq jáne rýhanı ómirin jańǵyrtýdyń strategııalyq maqsattary men mindetterin júzege asyrýǵa múmkindik beretin basty qaǵıdattar bekitildi. Qazaqstan ulttyq múddelerdi jáne álemdik damý úrdisterin eskeretin saıası qurylystyń ózindik úlgisin jasady. Konstıtýsııalyq evolıýsııa men qu­qyq­tyq júıeni satylap reformalaý nátıje­sinde elimizde memlekettik bıliktiń teń­gerimdi de tıimdi júıesi qalyptastyryldy. Respýblıkada memlekettik bılik zań shyǵarý, atqarý jáne sot tarmaqtaryna bó­liný qaǵıdaty­na sáıkes júzege asyrylady. Memleketti basqa­rý­daǵy júıe túzýshi róldi prezıdenttik ınstıtýt atqarady. Respýblıka Prezıdenti Konstı­tý­sııa­nyń senimdi kepili, eldi jańǵyrtýdyń bas­ta­mashysy jáne iske asyrýshysy bolyp ta­bylady. Qazaqstannyń damýy strategııalyq josparlar men baǵdarlamalardyń negizinde júzege asy­­rylyp keledi, olardyń ishinde barlyq qa­zaqstan­dyq­tardyń ósip-órkendeýin, qaýipsizdi­gin jáne ál-aýqatynyń artýyn kózdeıtin «Qa­zaq­stan-2030» prezıdenttik strategııasy bas­ty oryn alady. Respýblıkanyń negizgi baǵdarlamalyq qu­jat­tarynda jáne Prezıdenttiń jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna joldaýlarynda el da­mýy­nyń alǵa qoıylǵan maqsattaryna jetýge múm­kindik beretin baǵyttar kórinis tapqan. Qazaqstan adam quqyqtary salasyndaǵy ha­lyqaralyq standarttarǵa qol jetkizýge jáne olardy saqtaýǵa júıeli ári dáıekti túr­de umtylyp keledi. Respýblıkada adam men azamatty qorǵaý júıe­­si qa­lyptastyrylyp, tıimdi jumys isteýde. Olardyń ir­geli quqyqtary men bostan­dyq­taryn aıqyndaı­tyn negizgi halyqaralyq sharttar ratıfıkasııalandy. Konstıtýsııada shyǵý tegine, áleýmettik jaǵ­daıyna, násiline, ultyna, tiline, dinge kóz­qara­syna qaramastan adam jáne azamat quqyqtary­nyń teńdigine kepildik berilgen. Memlekettiń basty qoǵamdyq baılyǵy ishki saıası turaqtylyǵy men halqymyzdyń birligi bolyp tabylady. Bizdiń jas táýelsiz memleketimiz derbes da­mýdyń jıyrma jylynda áleýmettik jáne etnos­tyq qaqtyǵystarǵa soqtyqpaı óte aldy. Respýblıkamyzda azamattyq qoǵam ınstı­týt­tary men jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý úshin qolaıly jaǵdaı jasalyp, saıası partııa­lar­dyń, qoǵamdyq birlestikterdiń jumys isteýi­niń quqyqtyq negizderi kezeń-kezeńmen jetildirilýde. Bizdiń qoǵamda otanshyldyq ıdeolo­gııa­sy barynsha qoldaý taýyp otyr. Azamattarymyz elimizdiń jetistikterin, onyń asa baı tarıhı dástúrlerin, kóp etnosty hal­qy­nyń dostyǵy men birligin oryndy maq­tan etedi. Qazaqstan halqy Assambleıasy eldiń kóp et­nos­ty halqynyń múddelerin bildiretin biregeı ınstıtýt retinde tanylyp otyr, onyń qyzmeti elimizdi meken etken barlyq etnostar­dy azamat­tyq jáne rýhanı-mádenı tutastyq ne­gizinde toptas­ty­rý­ǵa, qazaqstandyq jara­sym­dylyqty qalyptas­ty­rý­ǵa baǵyttalǵan. Respýblıkada qa­zaq­tardyń shetelderden tarıhı otanyna oralýy úshin jaǵdaı jasalǵan. Táýelsizdik kezeńi qazaq tiliniń qaıta túlep, odan ári damı túsýimen erekshelenedi. Memlekettik til Qazaqstan halqyn uıystyrýdyń asa mańyzdy faktory bolyp tabylady. Memleket elimizdi mekendeıtin etnostardyń alýan túrli mádenıeti men tilderiniń saqtalýy­na jáne damýyna jan-jaqty qoldaý kórsetip keledi. Táýelsizdik jyldarynda el ekonomıkasy serpindi damı tústi, sonyń nátıjesinde álem­dik sha­rýashylyq júıesine úılesimdi ki­rigip, syrt­qy ekonomıkalyq daǵdarys­tar­­dyń sal­dar­laryna laıyqty qarsy tu­rýǵa múmkindik bergen qomaqty turaq­ty­lyq qoryn jınaq­tady. Qazaqstanda naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý baǵ­darlamasy oıdaǵydaı iske asyryldy, qar­jy jáne bank júıesi, damý jáne ekonomıkany basqarý ınstıtýttary qurylyp, tıimdi jumys isteýde. Táýelsizdik jyldarynda ishki jalpy ónimniń kólemi ondaǵan ese artyp, joǵary deńgeıge jetti. Kásipkerlik qyzmet úshin qajetti jaǵdaılar jasalyp, bıznestiń memleket aldyndaǵy áleýmettik jaýapkershiligin arttyrýmen qatar onyń múddeleriniń quqyqtyq turǵydan senimdi qorǵalýyna kepildik berilip otyr. Respýblıkamyzda sheteldik kúrdeli qarjy­nyń edáýir kólemin tartýǵa jáne birlesken ekonomı­kalyq jobalardy iske asyrýǵa yqpal etetin qo­laıly ınvestısııalyq ahýal qamtama­syz etilgen. Eldiń kóliktik-tranzıttik áleýetin damytý, osy zamanǵy aqparattyq-kommýnıkasııalyq teh­no­logııalardy jer-jerde engizý jónindegi jobalar sátti iske asyrylýda. Agrarlyq sektor qa­rysh­ty qadammen damyp keledi. Qazaq­stan ener­ge­tıka men azyq-túlik boıynsha álem­dik qaýipsizdikti qamta­masyz etetin jetekshi elder tobyna kirip otyr. Qazirgi kezde ekonomıkany ártaraptandyrý jáne ony shıkizattyq emes, joǵary tehnolo­gııalyq jolǵa qaıta baǵdarlaý jóninde jańa mindetter alǵa qoıyldy, údemeli ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý jónindegi memlekettik baǵdarlama qarqyn alyp keledi. Táýelsizdik jyldary eldiń áleýmettik ın­fra­qurylymyn damytý men turmys deńgeıin jaqsartý jónindegi is-sharalar júzege asy­ryldy. Qazaqstan halyqtyń ál-aýqaty jaǵynan ja­han­dyq reıtıngte álemniń alǵashqy elý mem­le­ketiniń qataryna kirip, dúnıe júzindegi tez ósip kele jatqan ekonomıkalar úshtigine enip otyr. Ekonomıkadaǵy turaqtylyqtyń arqasynda jalaqynyń, zeınetaqynyń, shákirtaqynyń jáne memlekettik járdemaqynyń turaqty ósýi qam­ta­ma­syz etilýde. Memlekettik bıýdjettiń áleý­met­tik ınfraqurylym, densaýlyq saqtaý, bilim berý, ǵylym, mádenıet jáne sport sala­la­ryndaǵy kór­setiletin qyzmetterdi damytýǵa jumsalatyn shyǵys kólemi jyl saıyn ulǵaı­tylýda. Jastar saıasaty nysanaly túrde júzege asyrylýda. Respýblıkamyz jıyrma jyl ishinde ult­tyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde aıtar­lyq­taı nátıjelerge qol jetkizdi. Eldi qor­ǵaýǵa qa­biletti Qarýly Kúshter quryldy, qu­qyq­tyq tár­tip­ti saqtaý jáne ulttyq qaýip­siz­dikti qamtama­syz etý organdary qalyptas­ty­ryldy. Qazaqstan óziniń memlekettik shekarasyn zań­dyq turǵydan resimdeý men mejeleý jónindegi máselelerdi túpkilikti sheshti, keń baıtaq jeriniń shekaralyq sheńberi boıynda tatý kórshilik beldeýin qalyptastyrdy. Shekaramyzdyń shegendelýi memleketimizdiń durys baǵyttaǵy halyqaralyq saıasatynyń jáne Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.­Á.Na­zar­baev­tyń tikeleı jeke bedeli men kúsh-jigeriniń ar­qasynda múmkin boldy. Mu­nyń ózi táýelsizdik jyldarynda qol jetkizilgen el tarıhyndaǵy baǵa jetpes jetistikterdiń biregeıi bolyp tabylady. Respýblıkamyz qaýipsizdik pen ynty­maq­tas­tyq jónindegi jahandyq jáne óńirlik halyq­ara­lyq uıymdardyń jumysyna belsene qa­ty­sýda, álemniń aldyńǵy qatarly elderimen úı­le­simdi strategııalyq áriptestik qarym-qaty­nas ornatýda. Qazaqstannyń bastamasymen Azııadaǵy óz­ara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń shaqyrylýy jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa qosylǵan eleýli úles bolyp tabylady. Respýblıkanyń kóp vektorly syrtqy saıa­sa­ty óziniń tıimdiligin dáleldedi. Alys-jaqyn shet memlekettermen, álemdik qarjy ınstı­týt­tary­men teń quqyqtyq jáne ózara tıimdi yn­tymaq­tastyq jolǵa qoıyldy. Qazaqstannyń óńir­lik jáne óńiraralyq baılanystary tereń­dep keledi. Respýblıka órkenıetter arasyn­da­ǵy kelis­sóz­derge dáne­ker býyn bola otyryp, Batys pen Islam álemi arasyndaǵy únqatysýǵa ıgi yqpalyn tıgizýde. Osy zamannyń asa yqpaldy halyqara­lyq uıymdaryna – Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yn­tymaqtastyq uıymy (EQYU) men Islam Ynty­maq­tastyǵy Uıymyna (IYU) elimizdiń tóraǵa­lyq etýi – Qazaqstannyń joǵary bedeliniń aıǵaǵy. EQYU Sammıtiniń uzaq úzilisten keıin ótkizilýi – Qazaqstannyń osy uıymǵa tóraǵa­ly­ǵynyń aıtýly nátıjesi bolyp tabylady. Forýmnyń qorytyndysy boıynsha qabyl­danǵan Astana deklarasııasy álemdik saıasatqa «eýrazııalyq qaýipsizdik» jáne «Astana rýhy» uǵymdarynda kórinis tapqan qaýipsizdik pen yntymaqtastyqtyń jańa túsinigin engizdi. Qazaqstan álemdik konfessııaaralyq ún­qa­tysýlardyń bastamashysy jáne uıymdas­ty­rý­shysy retinde tanyldy. Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderi elder men órkenıetter arasyndaǵy beıbitshilik pen yntymaqtastyqty nyǵaıtýdyń mańyzdy býynyna aınalyp otyr. Táýelsiz Qazaqstan ıadrolyq qarýǵa qar­sy ja­handyq qozǵalystyń kóshbasshylary qata­ryna endi. Elbasynyń bastamasymen dúnıe júzindegi eń iri Semeı ıadrolyq polıgony birjolata jabylyp, ıadrolyq qarýdyń álemdegi tórtinshi arsenaly joıyldy. Qazaqstan álem tarıhynda ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan birinshi el boldy. Memleketimiz ıadrolyq qarýdy taratpaý tár­tibin múltiksiz saqtaı otyryp, jer júzinde jappaı qyryp-joıatyn qarýǵa jalpyǵa birdeı tyıym salý, beıbit atomdy qaýipsiz paıdalaný, halyq­ara­lyq ıadrolyq terrorızm qaterine jol bermeý jó­nindegi jahandyq bastamalardy usynyp keledi. Prezıdentimizdiń keńestik dáýirden keıingi keńistikte yqpaldasýdyń qajettigin negizdeıtin eýrazııalyq ıdeıasy óziniń tarıhı turǵydan durystyǵyn dáleldep berdi. Keıinnen Birtutas ekonomıkalyq keńistikke ulasatyn Keden odaǵynyń qurylýy básekege qa­bi­letti ekonomıkany qalyptastyrý jónin­degi min­detterdi neǵurlym tıimdi sheshýge septigin tıgizýde. Respýblıkamyz Ortalyq Azııadaǵy yqpal­dasý úderisteriniń alǵy shebinde tur, óńirdegi elderge ekonomıkalyq jáne saıası járdem kórsetip keledi, sonymen qatar, jalpyóńirlik múddelerdi qoldaý isinde óziniń halyqaralyq uıymdardaǵy yqpalyn belsendi túrde paıdalanýda. Qazaqstannyń jańa bas qalasynyń orasan zor qurylysy – aýqymy men batyldyǵy jaǵy­nan Respýblıkamyzdyń Tuńǵysh Prezıdentiniń teńdesi joq ǵalamat jobasy. Jyldan jylǵa kórkeıip, qarqyndy da­myp kele jatqan Astana Táýelsiz Qazaq­stan­nyń maqtanyshy bolyp tabylady. Eýrazııanyń júregindegi jańa shahar Qazaq­stan­nyń jarqyn da baıandy bolashaǵyn aıshyq­taı­dy. Astana – barsha halqymyzdy Qazaqstannyń kók baıraǵy astyna biriktirip, onyń óz boıyndaǵy ja­sampazdyq áleýetine degen senimin arttyra tús­ken ulttyq ıdeıanyń júzege asýynyń naqty kórinisi. *  *  * Táýelsizdiktiń alǵashqy 20 jyly Qazaq eliniń ósip-órkendeýi men ıgiligi jolynda za­ma­nymyzdyń asa kórnekti memleket qaı­rat­keri Nursultan Nazarbaevtyń basshyly­ǵy­­men, qazaqstandyqtardyń eren eńbeginiń ar­qasynda respýblıkanyń qol jetkizgen to­la­ǵaı tabystaryn búkil álemge pash etip otyr. Eldiń qazirgi jetistikteri – bolashaq ur­paq­qa arnalǵan mura, HHI ǵasyrda Qazaqstannyń tuǵyrly, baqýatty, beıbit el retinde serpindi damýynyń berik negizi. Astana, 2011 jylǵy 10 jeltoqsan.