Táýelsizdikpen birge túlegen kásiporyn

Alǵashqy ónimin bere bas­ta­ǵa­ly 67 jylǵa bet alǵan qazaq mu­naı óńdeý ónerkásibiniń qar­ly­ǵa­shy – Atyraý munaı óńdeý za­ýy­ty el Táýelsizdigimen birge ja­sap keledi. Búginde kásip­or­yn­da Qazaq­standa balamasy joq ja­ńa za­man­ǵy keshender jobasy júzege asyrylýda. О́ndiriletin ónimniń túrleri ǵana emes, olar­dyń sapa kórsetkishteri de eselenip, báse­kege qabilettiligi arta tústi. Ká­siporynnyń qol jet­­­kizgen ta­bystaryn «Aty­raý munaı óńdeý zaýyty» JShS bas dırektory Talǵat Alty­baıuly BAITAZIEV el Táýel­siz­digimen baılanys­ty­ra­dy. Ta­rı­hy baı, keleshegi kemel óndiris ordasynyń keshegisi men búgini týraly áńgime ba­ry­synda zaý­yt basshysynyń sózi­nen osyny túıdik. – Talǵat Altybaıuly, bıylǵy jyl qazaq eliniń óz aldyna derbes memleket bolyp, Táýelsizdik tizginin qolyna alǵaly 20 jyl tolýymen aı­ryq­sha. Árıne, 20 jyl tarıh úshin aı­tarlyqtaı uzaq ýaqyt emes desek te, elimiz úshin eleýli ózgeristermen, aıtý­ly oqıǵa, jańa betburystarmen erekshelendi bul kezeń. О́tkendi ekshep, keler kúndi baǵdarlaıtyn osyndaı sát­te siz basshylyq etetin zaýyt qandaı jetistikterimen maqtana alady? – О́zińiz aıtyp ótkendeı, Táýelsiz 20 jyl ishinde elimiz kóptegen ózgeristerdi bastan keshirdi. Biz de ózimizdi osy mem­lekettiń shaǵyn bólshegi dep bilemiz, son­dyqtan da zaýytymyzdyń damý tarı­hyn memleket tarıhynan bólip qaraýǵa bolmaıdy. Tarıhsyz búgin joq. Bizdiń baıandy búginimizdiń negizi sol keshegi ótken kúnderde jatyr. Zaýytymyz elmen birge qarqyndy damyp keledi. Kásiporyn jańasha keıipke endi, óndiris kólemi ulǵaıdy, munaı óńdeýdiń jańa tehnologııalary ıgerildi. Atyraý munaı óńdeý zaýyty – Qa­zaq­standaǵy iri ónerkásip oshaqtarynyń biri. 1945 jyldyń 8 qyrkúıeginde iske qo­sylǵan zaýyttyń alǵashqy jyldyq óń­deý qýaty 800 myń tonna munaı bolǵan edi. Al aǵymdaǵy jyldyń 11 aıynyń qorytyndysy boıynsha biz 4 074,2 myń tonna munaı óńdedik. Kásiporynnyń Táýelsizdik jyldaryndaǵy aıaq alysyna toqtalar bolsaq, tilge tıek eter tustar jeterlik. Solardyń biri – 1992 jyly Atyraý MО́Z birinshi ret Teńiz munaıyn óńdeýdi júzege asyra bastaýy. Bul quramynda ashyq tústi bólindilerdiń úle­si basym jańa munaı túri edi, so­ny­men qatar, onyń quramynda metıl-etıl­merkaptandardyń bolýy úlken daıyn­dyqty jáne birqatar tehnologııalyq, ekologııalyq problemalardy sheshý mindetin júktedi. Sondaı-aq, bizdiń zaýyt elimizde alǵashqylar qatarynda aksıonerlik qoǵam atandy. Sońǵy jıyrma jyldyń ishinde jańa ónim túrleri ıgerilip, reaktıvti otyn, AI-80, AI-96, Regýlıar-92, Sýper-98, Pre­mıým-95 avtomobıl benzınderi shy­ǵa­ryla bastady. 2000 jyly jyldyq qýaty 600 tekshe/saǵat tehnıkalyq azot óndiretin al­ǵash­qy qondyrǵy salyndy. Qýaty 1 200 tekshe/saǵat ekinshi qondyrǵy 2006 jy­ly paıdalanýǵa berildi. 2003-2006 jyl­da­ry tarıhqa japondyq degen atpen engen qaıta jańǵyrtý jumystary júr­gi­zildi. Japondyq Djı Dı Sı jáne Marýbenı Korporeıshn kompanııalarymen seriktestikte aýqymdy jobalar júzege asty. Qaıta jańǵyrtý jumystary aıa­syn­da benzındi sýtekpen tazartý jáne ızomerleý, dızel otynyn sýtekpen tazartý jáne parafınsizdendirý, sýtek tazartý jáne shyǵarý, túıirshikteý blogy bar kúkirt shyǵarý qondyrǵylary saly­nyp, paıdalanýǵa berildi. Búginde Atyraý munaı óńdeý zaýyty Eýro-2 deńgeıiniń talaptaryna sáıkes keletin Regýlıar-92, Premıým-95, Sýper-98 avtokólik benzınderin shyǵarady. Qaıta jańǵyrtýdyń arqasynda joǵary­oktandy benzın óndirisiniń kólemi de aıtarlyqtaı ósti. Dızel otyndary da Eýro – 2,3,4 deńgeılerine sáıkes keledi. Japondyq qaıta jańǵyrtý jumysta­ry barysynda bıologııalyq tazartý ıma­rattary salynyp, zaýyttyń býlandyrý aýmaǵyna jiberiletin sarqyndy sý sapa­sy aıtarlyqtaı jaqsardy. Mysaly, sar­qyndy sýdaǵy munaı ónimderiniń kó­lemi 48 mg/l-den 0,8-1 mg/l-ge deıin tómendedi. Sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný maqsatynda jańa qondyrǵylar men zaýyt JEO úshin derbes sý aınalym júıesi salyndy. Sonyń arqasynda Jaı­yq ózeniniń sýyn paıdalaný mólsheri 2007 jyly 1,3 mln. tekshe metrge deıin azaıdy. Zaýyttyń alaý sharýashylyǵy qaıta jańǵyrtylyp, osynyń nátıjesin­de alaý baǵandaryndaǵy gaz janý kór­setkishi eń tómengi deńgeıge jetkizildi. Munaı, qaramaı, dızel otyny avtobenzın saqtaýǵa arnalǵan jańa qazan park­teri paıdalanýǵa berildi. Kásip­or­yn­ǵa ekologııalyq turǵyda baǵa beril­gen­de onyń órt jáne jarylys qaýpi esepke alynady. Osy oraıda zaýyt avtomatty qadaǵalaý, habarlaý jáne órt sóndirý quraldarymen jaraqtalǵan. Bıylǵy jyly AVT-2 jáne baıaý koks­teý qondyrǵylaryn qaıta jańǵyrtý ju­mystaryn aıaqtadyq. Zaýyttyń jylý elektr ortalyǵyn qaıta jańǵyrtý boı­ynsha jumystar bastaldy. Jalpylaı alǵanda, atqarylyp jat­qan is-sharalardyń qaı-qaısysy da ónim sapasyn arttyrý mindetinen týyndap otyr. Bizdiń ustanyp otyrǵan saıasaty­myzdyń basym baǵytynyń biri de biregeıi – ekologııalyq qaýipsizdik. Men sanamalap kórsetken jumystardyń barly­ǵy da osy maqsatty kózdeıdi. Biz osy­nyń arqasynda qorshaǵan ortaǵa shyǵa­rylatyn qaldyqtardyń mólsherin aıtar­lyqtaı tómendettik. О́ndiriletin ónimniń ekologııalyq kórsetkishi jaqsardy. Bul degenimiz – bizdiń ónimderdi tutynýdyń ekologııalyq qaýipsizdigi meılinshe arta tústi degen sóz. Tıisinshe bizdiń kásiporyn tarapynan qorshaǵan ortany lastaǵandyǵy úshin tó­lenetin tólemder burynǵyǵa qara­ǵan­da biraz tómendedi. Budan ózge, jergilikti bıliktiń usynysyn eskere otyryp, aǵym­daǵy jyly AtMО́Z-diń aımaqtyń eko­lo­gııalyq jaǵdaıyna jáne tur­ǵyn­dar­dyń densaýlyǵyna áserin zertteý maq­satynda 50 mln. teńge qarajat bólindi. «Atyraý MО́Z» JShS ekologııa sala­­syn­da ISO 14001:2004, qaýipsizdik jáne eń­­­­­­­bek qorǵaý salasynda OHSAS 18001:2008 se­rııa­ly halyqaralyq standarttarmen ser­tı­fıkattalyp, ony 2006-2007 jyl­dary sátti engize aldyq. 2009 jy­l­dyń jel­toq­sanynan bastap zaýyt sapa jáne menedjment salasynda ISO 9001:2008 serııaly halyqaralyq standartpen sáı­kes­tigi boıynsha sertıfıkattaldy. – Kásiporynda júzege asyrylyp jatqan ınvestısııalyq jobalardyń ba­rysy týraly áńgimelep berseńiz. Bul jobalar elimizdiń munaı óńdeý óner­ká­sibine qandaı jańalyqtar ákelmek? – 2015 jylǵa deıin Atyraý MО́Z-da eki iri joba júzege aspaq: aromatıkalyq kómirsýtekter shyǵaratyn keshen jáne munaı ónimderin aýqymdy óńdeý keshen­deriniń qurylysy. Osydan bir jyl bu­ryn aromatty kómirsýtek óndiretin keshen qurylysynyń jobasy sátti bastaý­yn aldy. Qazaqstanda balamasyz bop ta­nylatyn bul joba elimizdiń munaı óń­deý salasyndaǵy jańa betburys retinde baǵalandy. 2009 jylǵy 29 qazanda “Aty­raýMО́Z” JShS men Qytaıdyń “Sı­nopek Injınırıng” kompanııasy ara­synda aromatty kómirsýtekter shyǵa­ra­tyn keshen qurylysynyń shartyna, byl­tyrǵy jyldyń 30 shildesinde «Qa­zaq­stannyń Damý Banki» AQ-pen «Aty­raý munaı óńdeý zaýyty» JShS ara­syn­da 1 mlrd. 63 mln. AQSh dollary kó­le­min­de nesıe berý jónindegi Bas nesıe kelisimine qol qoıyldy. О́tken jyldyń 4 qyrkúıeginde keshen irgetasynyń alǵash­q­y tasy qalanyp, tarıhı sıpatqa ıe bul shara saltanatty túrde atap ótildi. Bul – Qazaqstan munaı óńdeý ónerkásibiniń jańa dáýiriniń bastaýy. Tek bul ǵana emes, bul keshen munaı-hımııa ónerká­si­biniń damý qarqynyn údete túspek. Osy ýaqyt ishinde bekitilgen kestege saı jumystar atqarylyp, qurylys alań­dary daıyndaldy. Bólshekteý ju­mys­tary júrgizilip, qurylys jumys­ta­ry bastaldy. Sinopec Engineering kom­pa­nııasynyń qazaqstandyq fılıaly merdiger «Atyraý oblystyq geotehnıkalyq ortalyǵy» KQMK kúshimen ınjenerlik-geologııalyq jáne topografııalyq-geode­zııalyq jumystardyń aýqymdy bóligin atqaryp úlgerdi. Atalǵan joba aıasynda shıkizat boıynsha ónimdiligi jylyna 1 mln. tonnaǵa teń katalızatordy úzdiksiz regenerasııalaıtyn katalıtıkalyq rıformıng qondyrǵysy, benzol men tolý­ol­dy ekstraksııalaý qondyrǵysy, paraksılol bólý qondyrǵysy, tolýol men aýyr aromatty kómirsýtekterdi transalkıldeý qondyrǵysy salynbaq. Sondaı-aq, joba aıasynda jalpyzaýyttyq sha­rýa­shylyq nysandarynyń qurylysy da qarastyrylǵan. Joba 2013 jyldyń jel­toq­sanynda paıdalanýǵa berilmek. Bul degenińiz – zaýyt jylyna 133 myń ton­na­ǵa deıin benzol, 496 myń tonnaǵa deıin paraksılol óndirýge múmkindik ala­dy degen sóz. Qoldanystaǵy tehnologııa boıynsha óndiriletin benzınniń qura­myn­da benzol bar jáne ol avtokólik tú­ti­nimen birge aýaǵa taraıdy. Qazirgi tań­da zaýytta óndiriletin benzın quramyn­daǵy benzoldyń úlesi – 5 paıyz. Al keshen iske qosylysymen bul kórsetkish 1 paıyzǵa deıin tómendemek. Bul ınvestı­sııa­lyq jobanyń negizgi maqsaty – óndi­riletin ónimniń ekologııalyq sıpattaryn jetildire otyryp, naryqty sapaly motor otynymen qamtamasyz etý, munaı-hımııa ónerkásibi úshin shıkizat óndirý. Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev­tyń tikeleı qoldaýymen júzege asyp jatqan bul joba, eń aldymen, Táýelsiz Qazaqstandy básekege qabiletti elderdiń qataryna qosý mindetinen týyndaǵan qajettilik. Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy qar­sa­ńynda, ıaǵnı, 15 jeltoqsan kúni zaýy­ty­myzda Munaıdy aýqymdy óńdeý kesheni jobasy qurylysynyń «túbegeıli tapsy­rý» shartyna qol qoıý rásimine arnalǵan úlken resmı shara ótpek. AtMО́Z-de aý­qym­dy munaı óńdeý keshenin salý ónim­degi kúkirtti, azotty jáne basqa da qosy­lystardy tómendetý arqy­ly Eero-4 deń­geıinen kem emes joǵary oktandy benzın jáne dızel otyndaryn alý, jańa zaman­ǵy tehnologııalardy, qa­zan agregattaryn qoldaný arqyly aýaǵa tastalatyn lasta­ǵysh zattar kólemin azaıtý, óńdeýge qara­maı men vakkýmdy gazoıldy tarttyrý ar­qyly munaı óńdeý aýqymdylyǵyn art­ty­rý múmkindigine jol ashpaq. Buǵan deıin shıkizat bazasy bolyp kelgen Qazaqstandaǵy eń alǵashqy benzın Atyraý munaı óńdeý zaýytynda al­yn­d­y. Zaýyt alǵash bolyp Eýro-2 deń­ge­ı­indegi benzın óndirisin, Eýro-2,3,4 deń­geıindegi dızel otynyn óndirýdi qolǵa aldy. Elge Eýro-5 deńgeıli avtokólik benzınin de birinshi bolyp Atyraý munaı óńdeý zaýyty beretinine kúmán keltirmeımin. – Baǵyndyrylǵan bul bıikter zaý­yttyqtardyń ortaq jeńisi ekenine daý joq. Endeshe, áńgime arnasyn aty­raýlyq munaı óńdeýshilerdiń áleýmet­tik jaǵdaıyna bursaq. Jumysshy­lardyń jaıly eńbegine jaǵdaı tolyq jasalǵan ba? – Zaýytymyzdaǵy eń basty qundy­lyq – zaýyttyqtar. Bizdiń zaýyt kópult­ty ujym, munda 25-ke jýyq ult ókilderi eń­bek etedi. Ujymnyń jyldar boıyna qa­lyp­tasqan izgi dástúrleri jeterlik. Bir kez­deri zaýyttyń bastaýynda turǵan aǵa býyn jas tolqynmen almasyp, eńbek tý­yn abyroımen jalǵaǵan eńbekshi áý­let­ter qalyptasty. Zaýyttyqtardyń qo­laı­ly eńbek etýi bylaı tursyn, jaıly tur­my­syna tolyq jaǵdaı jasalǵan. Zaýyt­tyqtardyń balalary zaýyttyń balalar kom­bınatynda tárbıelenedi. Zaý­yt ja­nyn­da arnaıy medısınalyq qosyn ju­mys isteıdi, oǵan qosa qyzmet­ker­ler­ge já­ne olardyń otbasy múshelerinen bir adamǵa medısınalyq saqtandyrý kar­­talary beriledi. Zeınetkerlerimiz de nazardan tys qalǵan emes, udaıy bizdiń qamqorly­ǵy­myzda. Jas mamandarǵa qol­daý kórsetýde de aıanyp qalyp jatqan joqpyz. Qyz­met­kerlerimiz biliktiligin art­tyrý, tájirıbe almasý maqsatynda alys-jaqyn shetelderge saparlap tura­dy. Sondaı-aq, ju­mys­shylardy turǵyn úımen qamtý má­se­lesine de jete mán beriledi. Balalarymyz jyl saıyn Alma­ty, Anapa, Kókshetaý qa­lalaryna baryp tynyǵady. Zaýyttyq­tar­dyń bos ýaqy­tyn tıimdi ótkizý úshin qy­sy-jazy túrli sporttyq jarystar, za­ýyt­ishilik spartakıadalar ótip turady. О́nerden de kende emespiz. Kásibı merekemiz qarsańynda zaýyt qyzmetkerleri ara­synda kórkem­óner­pazdar baıqaýyn uıym­dastyrý dás­t­úrge engen. Zaýyttyqtardyń tynys-tir­shiligin tanytatyn 60 jyldan astam ta­rı­hy bar «Novator» kóp tara­lym­dy gazetimiz, tarıhymyzdy baıandaı­tyn Tarıh jáne eńbek dańqy murajaıy bar. Mine, eldiń 20 jyldyq toıyna os­yn­daı jetistikterimizben qadam basyp otyrmyz. Aldaǵy kúnniń asýlary budan da bıik. Muny baǵyndyrýǵa bizdiń qa­bi­letimiz de, jigerimiz de jetedi. – Áńgimeńizge rahmet!

Áńgimelesken  Dıas SMAǴUL.

Atyraý.