Sózi az, keıipkerleri odan da az, biraq maǵynasy tereń áńgimelerdi kóp kezdestiresiz be? Ony oqyp, talqylap, ár sóziniń astaryn izdeısiz be? Men keıde kitap sóresinde turǵan, oqylǵan keıde oqylmaǵan kitaptardy aqtaryp turyp kez kelgen betine toqtap bir abzasyn oqımyn. Sodan qyzyǵýshylyq týyndasa ári qaraı oqyp ketemin, keıde sol bir-eki abzastan keıin kitapty jaýyp ornyna qoıamyn.
Bul shaǵyn tájirıbeni jańa ıdeıa tabý úshin nemese uzaq ýaqyt istep jatqan, biraq jalyqtyrǵan isten az bolsa da oqshaýlaný, oıdy basqa nársege burý úshin jasaımyn. Sondaı bir sátte qolyma túsken kitaptan Horhe Lýıs Borhestiń «Parasels raýshany» degen áńgimesi týraly pikirlerge kózim tústi.
Horhe Lýıs Borhesti bilmeıtin adam joq bolar, shyǵarmalaryn oqymasańyz da atyn estigenińizge senimdimin. Bul shaǵyn áńgimede ustaz izdegen shákirttiń synaqqa shydamaı ustazsyz qalýy, al ustazǵa ózine saı laıyqty shákirttiń kezdespeýin kóremiz. Shákirt ustaz izdeıdi, biraq aldynda turǵan kisini synap baryp ózine ustaz etkisi keledi. Ol óziniń sheberligin dáleldese ǵana, onyń ustazy bola alady eken. Ustazdyń «Sen kimsiń? Menen ne kútesiń?» degen suraǵyna jaýap bermes buryn shákirt bolǵysy kelgen adam ústeldiń ústine altyn tıyndardy silkip túsire bastaıdy. «Bul aqsha meniń senimen birge jumys istegim keletininiń dáleli. Senimen birge (barlyq nárseni altynǵa aınaldyratyn) tasqa jetetin joldy júrip ótkim keledi», deıdi. Biraq ustaz basynan, eger «seniń maqsatyń altyn bolsa, onda sen meniń shákirtim bola almaısyń» degendi aıtady. Ustaz bolashaq shákirtine «tasqa baratyn joldyń ózi tas» ekenin túsindiredi, eger ol osyny túsinbese, onda eshnárseni túsinbegenin aıtady. Onyń ár qadamynyń maqsat ekenin, bara jatqan jeriniń ózi de «tas» ekenin aıtady. Biraq kelgen kisi qolyndaǵy raýshan gúlin kórsetip, osy gúldi órtep, ony kúlden qaıta qalpyna keltirýin suraıdy. Ol osy kórinisti óz kózimen kórgisi keledi, osy ǵajaıyp keremettiń kýágeri bolǵysy keletinin aıtady. Biraq ustaz «sen tym sengishsiń, maǵan sengish adamdar kerek emes. Maǵan senimi bar adamdar kerek. Raýshan gúli – máńgi, onyń syrt pishini ǵana ózgeredi. Sen ony qaıta kórýiń úshin bir ǵana sóz jetkilikti» deıdi. Biraq jas jigit óz degeninen qaıtpaıdy, raýshan gúlin otqa laqtyryp jiberedi. Ustaz eshnárse istemeıdi. Jigit óz qateligin túsinip ketip qalady. Árıne ol «Meniń rýhym kúsheıgen kezde, qaıtyp kelemin» deıdi, biraq ekeýi de qaıtyp kelmeıtinin naqty biledi. Ol ketip qalǵan soń, ustaz qolyndaǵy gúldiń kúline qarap sóz aıtady da raýshan gúli qaıtadan paıda bolady. Osymen áńgime aıaqtalady. Bolashaq shákirt ustazyn synaǵysy keledi, biraq ustazdyń da ony synap jatqanyn baıqamaı qalady. Sondyqtan ákelgen altynyn alyp ketip qalady, qaıta oralmaıdy. Taǵy bir aıtatyn nárse, shákirt bolǵysy kelgen adam raýshan gúlin otqa tastasa ol qurıdy, joq bop ketedi dep oılaıdy, al ustaz oǵan raýshan otqa oranyp ot bolady, keıin kúlge aınalady, biraq qandaı jaǵdaı bolsa da raýshan gúli bolyp qala beretinin aıtady.
Osy shaǵyn áńgimesinde Borhes adamnyń ózine jáne bolashaq ustazyna degen senimsizdigin ashyq kórsetedi. Adam óziniń istep jatqan isine senýi kerek, sonda ǵana nátıje bolady. Shákirtterdiń eń basty qateligi – jastarǵa tán shydamsyzdyq. Olar kóp kútpeı qupııa bilimdi sol sátte alǵysy keledi. Al ustazǵa onyń isin jalǵastyra otyryp, ǵylymdy ári qaraı damytatyn, bilimdi senip tapsyratyn shákirt kerek. Sondyqtan ustaz shákirtin synaıdy. О́kinishtisi, bul ekeýi bir-birin taba almaı, ustaz – shákirtsiz, shákirt – ustazsyz ómirden ótýleri múmkin.
Negizi Parasels – óte tanymal esim. Joǵaryda aıtylǵan Horhe Lýıs Borhestiń áńgimesiniń basty keıipkeriniń esimi Parasels. Aǵaıyndy Vaınerlerdiń «Lekarstvo dlıa Nesmeıany» romanynyń basty keıipkeriniń de esimi osyndaı. Oǵan kınotýyndylar da arnalǵan, mysaly 1943 jyly aýstrııalyq kınorejısser Georg Pabst osy ataýmen kıno túsirgen, basqa da fılmderdiń basty keıipkeri. Nege deseńiz, bul esim tanymal shveısarlyq alhımık, dáriger, fılosof Fılıpp Aýreol Teofrast Bombast fon Gogengeımniń (1493-1541) laqap aty. Parasels – latyn tilinen aýdarǵanda «Selsten basym túsken» degendi bildiredi. Al Sels ejelgi rımdik ensıklopedıst jáne bizdiń eramyzǵa deıingi I ǵasyrda ómir súrgen medısına bilgiri. Parasels medısına ǵylymy men tájirıbesiniń reformatory bolǵan, onyń qaldyrǵan murasy ushan-teńiz, mysaly, sınk metalyna ataý bergen.
Bir zertteýde osy áńgimeni ártúrli mamandyq ıelerine: tarıhshylarǵa, fızıkter men dárigerlerge, sýretshiler men mýzykanttarǵa, til mamandaryna oqytyp, pikirlerin suraıdy. Ár mamandyq ıesi óz biliktiligi jáne ózi zertteıtin ǵylym turǵysynan pikir aıtady. Tarıhshylar bul astarly áńgimeden adam óz isine adal bolýy tıis, túsiniksiz qubylystarǵa qyzyǵýshylyq ǵylymı shyndyqty izdeýge bastaý bolady degen qorytyndy shyǵarady. Fızıkter men dárigerler «raýshan gúli – shynaıy ómir, ony ońaı órtep jiberýge, ıaǵnı joq qylýǵa bolady, ólgen nárse qaıta qalpyna kelmeıdi. Biraq qııaldaǵy álemde bári múmkin, ol jerde ózine tán zańdylyqtar bar» deıdi. Sýretshiler men mýzykanttar úshin raýshan gúli – sulýlyqtyń sımvoly. Jas jigit máńgilik sulýlyqtyń ıesi bolǵysy keledi. Al ǵajaıyp onyń júzege asatynyna sengende ǵana múmkin bolady, ol buıryq nemese talap etkende júzege aspaıdy. Sondyqtan ózimizge seneıik, óz isimizge adal bolaıyq, qala berdi ǵajaıyptyń bolatynyna seneıik, sonda ǵana arman-tilekterimiz shyndyqqa aınalady. Oǵan qosa ustaz izdeýden jalyqpaıyq, jaqsy shákirt bolýǵa tyrysaıyq, óıtkeni ýaqyt óte kele ózińniń de ustaz bolýǵa múmkindigiń bar ekeni sózsiz.
Baqytgúl SALYHOVA, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty