Jarapazannyń qyzmeti men máni qandaı?

Ahmet Baıtursynuly: «Jarapazan ramazan degen sózden shyqqan, oraza ýaqytynda balalar, bozbalalar tún­de úıdiń tusynda turyp jarapazan óleńin aıtady. Oraza ustaǵan adamdar saýap bolady dep, jarapazan aıt­qandarǵa qurt, maı, irimshik, bir sharshy shúberek, basqa sol sııaqty nárseler beredi. Jarapazandy kásip etip, oraza ýaqytynda el aralap, kúndiz júrip aıtatyn úlken adamdar bolady. Jarapazan aıtatyn ekeý bolyp júrip aıtady. Biri jarapazan aıtqanda, ekinshisi qostaýshy bolady», dep jazady.

 Jarapazan aıtýdyń keń aýqymda alǵanda júıe-júlgesi mynadaı: ádette ramazan aıynda aýyl aralap óleń aıtýshy (jarapazanshy) úı ıelerinen syılyq dámetedi, tilenedi, talap etedi, aldymen olardyń úıin (árbir jabdyǵyn, jıhazyn sanamalap) maqtaıdy, qarymyna tartý-taralǵy alady, sodan keıin bata beredi, sonymen birge kúnáhar jandardy o dúnıede tozaqta nebir qıynshylyq, aýyr jaza kútip turǵanyn eskertip, saýapty mol jasaý paryz dep dinı ýaǵyz-nasıhat aıtady. Demek, jarapazan aıtýdyń qurylym-túzimi bylaı deýge negiz bar: úıdi maqtaý, dinı nasıhat aıtý, syılyq alý, bata berý. 

Jarapazan aıtýshynyń baspanany madaqtaýy bylaı:

Úıiń-úıiń úı eken,

Úıdiń kórki shı eken,

Saba kórki – bıe eken,

Sandyq kórki – túıe eken.

Áshekeılep syrlaǵan,

Aq saraıdaı úıi bar.

Aq bókendeı qoıy bar,

Qara saqal kermıyq,

Qandaı baıdyń úıi eken?

Aıtamyn jarapazan úıińizge,

Ustaǵan úı aınala shıińizge.

Qoı berseń, qozy berseń, kópsinbeı­min,

Kelipsiz bıylǵy jyl kúıińizge.

Jaramazan «Ja-Ramazan», ıaǵnı arabsha «ramazan keldi» degen sózden shyǵýy yqtımal degen boljam bar. Sonymen birge jar, jarlaý, jarǵy, jar-jar degen sózderdiń túrki-mońǵol halyqtaryndaǵy túpki maǵynasy zań, salt, káde-yrym degen ortaq mánde kezdesýi – bul ataýdyń arǵy tamyry tereńde ekendigin bildiredi. 

Osy salttyq jyr Ortalyq Azııadaǵy túrki halyq­tarynyń barlyǵynda bar. Tájikterdiń keıbir aımaǵynda kezdesedi, olar «rabıman» dep ataǵan. Jaramazandy ózbekter «Io ramazon», túrikmender «Iа, Remezan», túrikter «Ramazan mánısi» dep uqsas ataǵan. Endeshe qazaq ta burynǵy zamanda osy jyrdyń qaıyrmasyn kóterińki kóńil kúımen «Iá, ramazan!» dep aıaqtap kelip, keıinnen bul sóz dybys úndestigine sáıkes jaramazanǵa aınalyp ketkeni baıqalady. 

Qasıetti oraza aıynda dindi nasıhattap óleń aıtý saýap dep túsingen jarapazanshylar óner arqyly oraza ustaýshylardyń kóńilin kótergen, qaıyr-zeketin de alǵan. 

Assalaýmaǵalaıkúm aqtan keldik,

Aı týyp, kúni shyqqan jaqtan keldik.

Aıtty dep jarapazan sókpeńizder,

Paıǵambar jolyn qýǵan adam edik.

Qaıyrmasy:

Muhammed úmmeti aıtqan jarapazan,

Bir kelgen on eki aıda oraza, ıman.

Mingeni paıǵambardyń, aý, qara ingen,

Astynan janýardyń taý kóringen.

Oraza, namazyńdy tutpaı barsań,

Barǵanda aqırette dáý kóringen.

Muhammed Rasýl Alla, haq paıǵambar,

Atyńnan aınalaıyn Qalı Qaıdar.

Kóptegen zertteýshiler jarapazandy dinı salttan týǵan óleń túrine jatqyzsa, bir ǵana Halel Dosmuhameduly tosyn pikir bildirgen. Ol «Bul jyrlar jartylaı dinı sıpatty: jaramazanshylar óz óleńderinde sharıǵatqa ıek arta otyryp, qaıyr-sadaqa, syı suraıdy. Ádebıettiń bul túri orystardyń «Kolıadovanıesin» eske túsiredi» dep jazady. 

Halyq murasynyń maıtalman bilgiri­niń bul pikiri tipti beker emes, sebebi birinshiden, ıslam dinin qabyldamaǵan baýyrlas teleýitterde de úı ıelerinen syılyq surap aıtatyn mundaı óleńniń túri bar, ony «ýreı» (qaıyrmasyna baılanysty) dep ataǵan, mátini qazaqtaǵy osy óleńmen mándes, ekinshiden, jaramazan jyrynda týysqan emes slavıan halyqtarynyń kolıadasymen de tıpologııalyq uqsastyq bar, demek bul este joq eski zamannan beri kele jatqan eń bir baıyrǵy janr dep túıin jasaýǵa negiz bar. Mysaly, teleýit mátini bylaı:

Aıga tıkken ýıýńdý, ýreı! 

Aıǵa tiken úıińdi, ýreı!

Altyn mynan kýrchazyn, ýreı! 

Altyn menen qursasyn, ýreı!

Aań ıchınde eıekem, ýreı! 

Onyń ishinde áıekem, ýreı!

Teton pesh ıash ıajasyn, ýreı! 

Jetpis bes jas jasasyn, ýreı!

Kýnge tıkken ýıýńdý, ýreı! 

Kúnge tikken úıińdi, ýreı!

Kýmýsh mynan kýrchazyn, ýreı! 

Kúmis penen qursasyn, ýreı!

Aań ıchınde tastem, ýreı! 

Onyń ishinde jezdekem, ýreı!

Teton tashty ıajasyn, ýreı! 

Jetpis jasty jasasyn, ýreı!

Eger úı ıeleri syılyq bermese, olardy teleýit balalary bylaı dep qaljyńdap qarǵap, bopsalaıtyn:

 Em aıga tıkken ýıýńdý, ýreı! 

Aıǵa tikken úıińdi, ýreı! 

Aıýlar kelıp tyrmasyn, ýreı! 

Aıýlar kelip tyrnasyn, ýreı!

Em kýnge tıkken ýıýńdý, ýreı! 

Kúnge tikken úıińdi, ýreı! 

Kormostor kelıp tyrmasyn, ýreı! 

Jyn-peri kelip tyrnasyn, ýreı!

Jalpy, jaramazannyń áý bastaǵy qyzmeti men máni – shańyraq ıelerine qut-yryzdyqty áserli aq tilek, ádemi alǵys-bata arqyly shaqyrý, olardan jut-qyrsyqty qaharly sóz sıqyry­men qýyp tastaý maqsatynda jasalatyn magııalyq sharalar kesheninen týyn­da­ǵany anyq bolyp otyr. Sol sebep­ten de onyń mátininde alǵys pen qarǵys jıi kezdesedi. Máselen, «Kir­sin dáýlet, shyqsyn beınet», «Baı úıine bereket, qasha bersin báleket», «Kirsin dáýlet esikten, shyqsyn beınet tesik­ten», «Kelgende qaıyr-zeket bere almasań, jibermes aqyrette meniń nazam», «Asyrsyn-aý, asyrsyn, jaman­dyǵyn jasyrsyn, osy úıge qastyq qylǵan adamdy, qara taspen bastyrsyn!» t.s.s. Túrikmen úlgisinde de alǵys-qar­ǵys qatar qoldanylady:

Garaja chatmań óı bolsýn, 

Qarasha kúrkeń úı bolsyn,

Gapyńyzda toı bolsýn. 

Úıińizde toı bolsyn.

Kóp berenıń ogly bolsýn 

Kóp bergenge ul týsyn, 

Az berenıń gyzy bolsýn, Iа, Remezan! 

Az bergenge qyz týsyn. 

Arab-parsy elinde jaramazan jyry joq, al onyń túrkitektes kóptegen ha­lyq­tarda ortaq bolýynyń bir syry – osy ejelgi janrdyń ıslamǵa deıin­gi mádenıette el ómirinde ábden bel­gili bolǵandyǵynyń dáleli sekildi. Bul jaıynda M.Áýezov «...qazaq jara­mazan­darynyń kóbin alsaq... kúshti sopylyq, óreskel taqýalyqty aıtyp, ózge jurttyń din óleńi sııaqty únemi sájde, únemi duǵa, udaıy kúnáker bolýdy aıtyp, kóp táýbamen jalbaryna beretin sózder joq deýge bolady. Bul jaǵynan qaraǵanda qazaqtyń kóp jaramazany baıaǵy aqy surap aıtatyn maqtaý óleńderine jaqyn keledi», dep jazady. Ǵalym B.Kenjebaev «Jaramazanda eski din qaldyqtary da kóp. Baqsylardyń saryn aıtqanda kókke, táńirge, arýaqqa jalynýmen birge «allaǵa», «paıǵambarǵa», «áýlıege» sıynǵany sııaqty jaramazanshy da eki dinniń saltyn qatar aıtady. Jaramazanshynyń bir óleńi ıslam dinin dáripteıtin maqtaý óleń bolyp kelse, ekinshi óleń eski din týrasynda aıtylatyn, Naýryz ústinde, qonaqasy bergende aıtylatyn bata sııaqty bolyp keledi» dep osy janrdyń boıyndaǵy kóne qabattarǵa nazar aýdarady. 

M.Áýezovtiń jarapazandy «aqy surap aıtatyn maqtaý óleńge» uqsa­typ otyrýy beker emes. «Qyrǵyz adabııa­tynyń tarıhy» eńbeginde jaramazannyń jylqyshylar aıtatyn shyryldańǵa, tókpe aqyndar aıtatyn maqtaý óleńge uqsastyǵyna mán beredi. «Shyryldań» menen «jaramazan» jáne maqtaý jyr­lardyń uqsastyǵy – bul úsh túr basqa bireýlerden buıym, mal óndirip alýǵa baǵyttalǵan»,  dep jazady.

Zertteýshiler shyryldańnyń ishinde «Jaramazan jarkooldap, Shyryldańdy shyltoolap» degen joldar bar ekendigine de nazar aýdarǵan. Ádette shyryldań aıtatyn jylqyshylar da úı ıelerinen aqy-syıyn alǵan soń, jyryn bata berýmen aıaqtaǵan. 

О́zbek ǵalymy M.Jýraev kóktemde báısheshek óngende balalar úı-úıdi aralap, jaramazanǵa uqsas jyrdy da aıtatyndyǵyn nazarǵa usynady:

Báısheshek aıtyp keldim esigińe,

Qudaıym uǵyl bersin besigińe.

Qatty jerden qaqyrap shyqqan 

báı­she­shek,

Jumsaq jerden júgirip shyqqan

báısheshek... 

Báısheshek aıtqanmenen toıamyz ba,

Kádesin burynǵynyń qoıamyz ba..

Budan shyǵatyn qorytyndy mynaý: folklorda eshqandaı janr hımııalyq taza kúıinde eshqashan bolmaıdy, bir janr kelesi janrǵa tasymaldanyp, dáýir talabyna saı udaıy óńdelip-jóndelip, ózge­rip ómir súre beredi, bul eleýli belgi – halyq shyǵar­­mashylyǵynyń tabı­ǵaty men poetıkalyq erek­sheligine tán zańdy qubylys. Sonymen, ejelgi túrik halyqtarynyń kóktem maýsymynda úıdi, úı ıelerin maqtap, olardan syılyq talap etip aıtatyn magııalyq kóne jyry keıinnen ıslam dini dáýirinde jańasha túrlenip, jarapazan janryna aınalǵan degen ýáj aıtamyz.

Jaramazanǵa uqsas jyrdyń bir úlgisin ázer­baıjan men túrikmender naýryz kelgende, al ózbekter men tájikter báı­she­shek gúli óngende aıtatyn da bol­ǵan. Bul derekterden osy janrdyń túp tórkini baǵzy dáýirde kóktemde kún men tún teńesken tabı­ǵat­tyń jańǵyrý, túleý meıramymen sybaılas paıda bolǵanyn ańǵarýǵa bola­dy. 

Osy paıymdaýdy «Qazaq mýzyka­synyń antologııasy» eńbeginde jarııa­lanǵan Naýryz meıramynda aıtylatyn jádıt-jarapazannyń mátini de dáleldeı túsetindeı. Bul jarapazannyń erekshe túrin mýzykatanýshylar 1985 jyly 1929 jyly týǵan Shyǵys Qazaqstan oblysy Katonqaraǵaı aýdanynyń turǵyny U.Aqshalovadan jazyp alyp «Jańa jyldyq quttyqtaýdyń sırek túri. Aldymen ulystyń uly kúni – Naýryzda aıtylǵan, keıinnen ramazan aıynda aıtylatyn bolǵan» dep túsinik bergen eken. Úlgide mynadaı sózder kezdesedi:

Aıtaıyn jarapazan esigińe-aý,

Sábı bitsin osy úıdiń besigine-aý.

Jarapazan tek qana din joly emes,

Buıyrtsyn dep aıtaıyn nesibińe-aý...

Eski jyl ketip qalǵan esirkeıdi-aý,

Jańa jyl jetip kelgen neni isteıdi-aý.

Jańa jyl jetip kelgen júkpen keler,

Jubaılar jańa-jańa juppen keler.

Ádette qalyptasqan salt boıynsha jarapazanshylar syılyq alǵannan keıin óleńin batamen aıaqtaıdy: 

Bólshil-bólshil, bólshil bol,

Boztorǵaıdaı tólshil bol.

Báıterekteı búrli bol,

Paıǵambardaı nurly bol.

Jaramazan ataýyn keıbir óńirde jarapazan, jaramazdan, jádıt-jarapazan, tipti sahar dep te ataıtyn bolǵan. Máse­­len, Kókshetaý oblysynyń shyǵys aýdan­darynda sahar aıtý dástúrge aınal­ǵan.

Sahar aıtqan balalar,

Elden eldi aralar.

Saharshy bala jatpaıdy,

Aıtýdan kúná tappaıdy.

Tátesi júzik berse eger,

Saharshy bala toqtaıdy...

Sahar aıtyp biz munda,

Úıde turyp, siz tyńda.

Atatuǵyn tań keldi-aý,

Beretin bolsań qımylda.

Mundaǵy sahar degen sóz sáre (tań sári) degen maǵynany bildiredi. Máselen, QHR-dyń Shyńjań, Tarbaǵataı óńiriniń qazaqtary «sáre ishý» degendi «sahar ishý» dep qoldanǵan. Bul sóz jaıynda belgili tilshi ǵalym N.Ýálı «Tań sózimen tirkese aıtylatyn sári («tań sári») – osy sahar sóziniń dybystyq ózgeriske ushyraǵan túri (sahar – sár-sári). Dinı saltqa baılanysty sahar, sáre sózi «tańerteńgi tamaq» degendi bildiredi. Oraza tutqan dindar adamdar sáresin (saharyn) qulqyn sáriden ishedi» dep jazady. Demek, aýyz bekitkender sahar ishken mezgilde aıtylatyn jarapazannyń túrin sahar, al ony aıtýshyny saharshy dep ataý da qalyptasqany baıqalady.

 Jaramazandy oraza aıynda keıde el sáresin ishken eleń-alańda, keıde kúndiz, kóbinde aýyzashardan soń keshki alageýimde oraza ustaýshylardyń kóńilin kóterý, bo­ıyn sergitý, ýaqytyn ónegeli nasıhatpen órnektep ótkizý maqsatynda qydyrma jarapazanshylar aıtatyn bolǵan. Jaramazan belgili dárejede ónerpaz jandardy tabys tabýǵa yntalandyratyn folklorlyq teatrdyń máýeli butaǵyna aınalǵan kásibı de ómirsheń janr bolǵan deýge tolyq negiz bar. Jarapazanshynyń tabysy týraly belgili ǵalym Á.Qońyratbaev «Oraza aıynda úlken aıtýshylar jarapazan aıtyp túıe alsa, kishigirim aıtýshylar úı jaǵalap, áıelderden aýyzasharǵa qurt, maı, irimshik, suraǵan» dep jazady.

Jarapazan táýelsizdik kezeńde qo­ǵam­da dinı bostandyqtyń oralýyna baılanysty el arasynda qaıtadan kórinis taýyp otyr. Aýyldyq jerlerde, júrginshiler poıyzynda jarapazan aıtýshylar áredik-áredik kezdesýde, sonymen birge ony belgili ánshiler de sahnada oryndap júr. Bıyl meshitterde jarapazan aıtýdy jańǵyrtýy – ıgilikti bastama. Tipti uıaly baılanysqa SMS arqyly jarapazan joldap, birlik suraıtyn jarapazanshylar da kezdesýi – osy janrdyń jańa zamanǵa beıimdelýge múmkin­di­gi bar ekendigin tanytady. 

Aqedil TOIShANULY, folklortanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty