Balp-balp basqan balýandar qaıda?

О́z elimizde, óz jerimizde ótip jatqan tól kúresimiz bol­ǵannan keıin ózimizdiń ji­git­­terdiń jeń­genin qalaısyń. Onyń ústine qazaq óz ataýyna ıelik ete almaı ózge elge bodan bolyp júrgende dúnıeniń bar myqtysyn jyqqan Qajy­mu­qannyń týrnırinde túıe balýannyń ataǵy kórshi elge ketýi qorlyq qoı. Mýhsın óz salmaǵynda jeńilip qaldy. Keıin bilgenimiz bizdiń bir balýanǵa sport sheberligin oryndaý kerek bolyp bapkeri óti­nip surapty. Keıde bas báı­gege tigilgen temir tul­par­­dan úmitti bolǵandar óz sal­maǵyndaǵy básekege bos­qa kúshin shyǵyndamaı ja­rys­­tan ádeıi shyǵyp qala­dy. Mýhsınniń alǵashqy kez­des­ýi­nde bizdiń balýandy jıyrma sekýndta jambasqa salyp atyp urǵanynda osyndaı da gáp bar ekendigin uqtyq. Quryshtaı shymyr Mýhsın ekinshi kezdesýin «Qazaq barysy» Muhıt Tursynovpen ótkizdi. Muhıttyń dál mynadaı dármensiz bol­ǵa­nyn bu­ryn-sońdy kór­meppiz. Mýh­sınge óz yńǵaıyn ustasa bol­dy, qarsylasyn qańbaqtaı úıirip áketedi. «Qazaq barysyna» eki ǵana ádis jasady. Eki jartylaı jeńis tazaǵa sanalady. Muhıtpen qyryq-aq sekýnd kúresti. Jambasqa aldy, qyrqa shaldy. Muhıt kúres kúrtesin alǵash kıgen boz­­baladaı tyrań etip eki ret, qula­dy. Bitti. Kirmegenimiz qa­ra jer. Shırek fınalda Aıbek Nuǵymarovpen beldesti. Ekeýi arbasyp júrgen mezette bir qolymen jaǵadan ustap ekinshi qolymen beldikten ilgen Mýh­sın jantaıa bere qyr­qa shaldy, qan­kóbelek oınaǵan Aıbek bir jaýyrynymen ońbaı qu­lady. Endi ishińdi tartpaı kór. Salmaǵy aýyr Aıbek esin tez jıyp abaılap kúresti. Mýh­sın shabýylǵa shyqsa qar­sy qaıla jasap, basyp qa­lyp búk upaıyn kóbeıtti. Rasy kerek, tóreshilerimiz de jaq­tasty. Mýhsınniń taǵy bir ret jaýyrynmen túsirgen upaıyn jambasqa aýystyrdy. О́ıtpese, taza jeńis bolǵaly tur. Mýhsın bárin túsinip júr. Az ǵana basymdyqpen jeńis Aıbekke berildi. Qýan­badyq demeımiz, qýandyq. Alla jar boldy dedik. О́zbek aǵaıyndardy da kórip júrmiz ǵoı. Tashkentte bokstan ótken Azııa chempıonatyn О́zbekstan chempıonatymen aýystyryp aldy. Tereze basy teń turǵan jekpe-jekterde eshqashan basqaǵa jeńis bermeıdi. Soń­ǵy olımpııa oıyndarynda da oıyna kelgenin istep, álem jankúıerleriniń nazasy­na qal­dy. Onyń qasynda biz­diń tó­reshilerdiń jasap jat­qan­dy­ǵy oıynshyqqa para-par. Gáp basqada.

Toqeterin aıtqanda, baz-bireýler Olımp oıyndarynan kórgisi keletin qazaq kúresi quldyraýdy basynan ótkizip jatyr. Júlde alyp júrgen jigitter saýsaqpen sanaýly. Túıe balýandardy aıtamyz. Bes saýsaq jetpeıdi. Jańadan qosylyp jatqany az. Ońtústik atynan sońǵy jyldary aýyr salmaqta Jumanazar Ersultanov kúresti. Sonaý toqsanynshy jyldardyń ortasynda dzıýdomen kúresken Jumanazar quramaǵa alyn­baǵanyna ashýlanyp, aýyly Ordabasyǵa ketip qalǵan. Sońǵy bes-alty jylda qazaq kúresine oralyp byqpyrt tıgen­deı qyldy. Orystar sheber­likti iship qurta almaı­syń deıdi. Ras sóz. Nazar balýannyń dzıýdoda súıip qol­danǵan tól tásili aıaqpen but­tan ilip laqtyratynyna túsip qalmaǵandar az. Jáne jyldamdyǵy ǵalamat. Eki-úsh jylda aýlasyn mashına­men tol­tyryp kúresten ketken Nazarǵa ásheıinde úsh mıllıonbyz dep aýyz toltyryp sóıleıtin Ońtústikten laı­yqty qarsylas tabylmaı-aq ketti. On jyl kúres kúrtesin kı­megen, salmaǵy júz alpys keli tartatyn balýan qazaq kúresiniń basyndaǵy ahý­aldy osylaı bir baıqatqan. Ár balýannyń óz mashyǵy, yń­ǵaı­ly ádisi bolady. Máselen, eń ataqty balýa-

nymyz Beıbit Ystybaev qashan qyrqa sha­lýǵa yńǵaıy kelgen­she qar­sylasyn saǵyzdaı so­zyp aınalyp júrip alady. Aıbek te kútedi. Jasyndaı jar­qyldap kúresý joq. Upaı sa­nymen jeńip jatsa basqa táý­ekelge barmaı kúrestiń  mańyzyn keti­redi. Osy­lar­­dy qazaq kúresiniń nary deıin deseń dzıýdo men samboǵa barsa halyqaralyq jarysty aıtpaǵanda Qazaqstan­da top jara almaıdy. Olar qazaq kúresine mamandan­ǵan dersiz. Oǵan da keliseıik. Biraq osy qazaq kúresinen ótetin halyq­ara­lyq týrnırine ­mońǵol kele­di. Qyranjapqan­daı etip ketedi. Grýzın balýany keledi. Ataqtylary­myz ty­rań etip astynda jatady. Qazaq kúresi degen óner túgili qazaq degen halyqty estip kór­megen Kýba balýany kele­di, shetinen jamsatyp ol ketedi. Jarysymyzǵa kórshi О́zbekstan, Tájikstannan balýandar kelse bárimiz qylpyldap qa­­la­myz. Kóringen kelip betke ustar balýandarymyzdyń jam­basyn jerge tıgizip jat­qandyǵy ár qazaqtyń namysyna tıetindigi sózsiz. 

Búginde qazaq keshege deıin menshiktep kelgen biraz asyl qazynasynan aıyryldy. Kókpary «Kókbóri» bolyp qyrǵyzdyń taqymynda ketti. Álemdik patent solardyń qolynda. Toǵyzqumalaqqa da talas kóp. Jylqy, qymyz, qa­zy, túıe túligi, shubat biz­diki deıtin edik, talas kó­beıip tur. Jylqy kóshpeli halyqtardyń báriniń qanaty bolǵan. Al qazy-qartany biz ǵana jemeı­di ekenbiz. Patenti ózbek ká­sip­­kerinde. Qymyzdy nemis ká­sipkeri tereń óńdep, birtalaı sertıfıkatyn jınap aldy. Qazaq kúresine eshkim talaspas dep edik. Ol da tartysqa tústi. Qazaq kúresiniń kúrtesin ıy­ǵyna ilmegen bir jigitter ıe bo­lyp, óz kúresimen kúrese al­maı­tyn qazaqty álemge mas­qaralap shoý jasap júr. Álem chempıondarynyń túsine kir­meı­tin qarjy tigedi. Biraq syrttan kelgenderdi talassyz utyp alatyn ózbek Mýhsın Isamýdınov sııaqty balýany joq. Daıyndaýǵa talpynyp jatqandaryn da baıqamaımyz. Dúnıejúzilik doda ótkizemiz dep daýryqqansha aldymen balýan daıyndap alsa bolmas pa edi. 

Ertede bir patsha ómir sú­rip­ti. Azyq tapshy, tamaqqa ortaq bolady, paıdasy joq dep qarttardy bir-eki kúndik azyǵymen bıik taýǵa aparyp tastaýǵa ámir etken eken. Patsha jarlyǵyna eshkim qarsy shyǵa almaıdy. Bir jigit qana ákesin qımaı úıinde sandyqqa salyp baǵady. Kún­der­diń kúninde álgi pat­sha­nyń elin qalyń jaý shabady. Taý jaqtan tutasyp áni-mini shabarman bolady. Patsha daǵdaryp aqyl salǵanymen eshkim amalyn tabar emes. Ertesi bir jas jigit kelip jaý­dyń ókpe tusyndaǵy taý óze­nin jyrsa bárin aǵyzyp áke­tetindigin aıtady. Rasynda býyrqanǵan aǵyn jolyndaǵy qoı tastarmen birge jaýlardy da shyrqyratyp jutyp jibergen. Patsha jas jigittiń aqylyna razy bolyp, ózine bas ýázir etip taǵaıyndamaqshy bolady. Sonda jigit bul aqyldy ózi tyǵyp baǵyp otyr­ǵ­an ákesi aıtqandyǵyn bil­dir­gen eken. Patsha istegen qa­te­ligine ókinip barmaǵyn shaınaǵan deıdi. Bul ańyz támsil sııaqty bolǵanymen túbinde shyndyq bar. Muny nege aıttyq. Búgingi qazaq kúresiniń basyndaǵy kepti baıandadyq. Balýandarymyz sheberlik jaǵynan óspeı jatyr. Olardy qamshylap jat­qan bilikti bapkerler taǵy baı­qalmaıdy. Qarjy negizinen úlken shoýlarǵa saly­na­tyn­dyqtan, eńbek laıyq­ty baǵa­lanbaǵandyqtan, bul ta­qy­rypty jyly jaýyp qoı­ǵandar bar. Ne istemek kerek? Qazaq kúresinde eki ko­rıfeı bar. KSRO kezinde ta­laı myqty balýandardyń to­maǵasyn sypyrǵan Dıhan­baı Bıtkózov pen Marat Ja­hıtov. Sońǵysy odaq qu­ra­masynda, shetelde bap­kerlik mektepten ótti. Ekeýi de zeınette. Jasyna jetpeı boldyrǵan, ádis aılasy kem, psıhologııalyq daıyndyǵy kemshin balýandarymyzdyń ke­regin tuǵyrdan túse qoı­ma­ǵan osy eki azamat tolty­ra alady. Biraq olardy iz­degen, bapkerlik tálimin paı­da­lanaıyq degen eki federasııa­dan pıǵyl baı­qamadyq. Úıde júrgende ba­tyr, syrtqa shyqqanda qırap uty­latyn balýandarymyzdy osylaısha ótirik maldanyp júre beremiz be?!

Ondaı jaǵdaıda, ıt minip ırek qamshylaǵan kúnimizden alysqa uzaı almaımyz. Qazaq kúresinen halyqaralyq jarys ótkizip, bas júldesin Qap taýynan asyp kelgenderge ustata bersek ulttyq beldesýimizdiń qandaı qasıeti qalady.

Dat suradyq. Sizder qalaı oılaısyzdar?

Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan»

Qyzylorda oblysy