Sotqa júginbeıtin adam joq. Biraq solardyń deni «Men sútten aq, sýdan tazamyn» deıdi. Iаǵnı «Men kinálimin, men urymyn, men paraqormyn» dep eshkim aıta qoımaıdy. Jáne taraptardyń qaı-qaısynyń da sotta keltirgen ýájderi senimdi kórinedi.
Alaıda sot sheshimimen aıypty nemese qylmysker atanyp jatqandar az emes. Olardyń deni bas bostandyǵynan aıyrylyp, birneshe jylǵa sottalady. Muny shynaıy sot tóreliginiń nátıjesi deımiz. Biraq osy sot tóreligi qalaı júzege asyrylady?
Árıne demokratııalyq, quqyqtyq memlekette qandaı jaǵdaıda da bireýdiń kinásin aıtý ońaı emes. Ol úshin qara qyldy qaq jaratyn ádildik qana qajet. Onyń ústine, áıteýir, bir taraptyń kinási mol ekenin sol taraptyń ózinen ózge eshkim jiti bile qoıýy qıyn. Muny aıtyp otyrǵanymyzdyń ózindik mánisi bar. Sebebi sot kez kelgen úkimdi ıakı sheshimdi jaıdan-jaı shyǵara salmaıdy. Sottyń ózge quzyrly organdardan basty ereksheligi de sol – aıdan anyq aqıqatty ǵana jarııalaý. Buǵan elimiz táýelsizdik alǵaly beri sot júıesinde júrgizilgen kóptegen syndarly reformalardyń ońdy nátıjesi men adamnyń jeke quqy, bostandyǵy saqtalyp, zańmen jan-jaqty qorǵala alatyndyǵy úshin kepildik beriletin Ata Zań talaptaryn dálel retinde keltirýge bolady. Osyǵan oraı Elbasy sottarda ádildik saltanat qurýy kerek dep beker aıtqan joq.
Qylmysker eshýaqytta qylmyskermin dep aıtpaıdy. Al qylmystyq isterdi saralaý, zerdeleý, dáleldemelerdi tarazyǵa tartý, adam óltirdi degen kúdiktini kináli nemese kinásiz dep taný, sóıtip aıypsyzdy aqtaý, jazyqtyny tar qapasqa toǵytý – aıtýǵa ǵana ońaı. Sondyqtan qylmystyq isterdi qaraý sol qylmystyń qalaı jasalǵanyn zerdelep shyǵý ǵana emes, onyń aýyrlyǵyn sezinip, qasiretin júrekten ótkizý deıdi qazirginiń bıleri. Al olarǵa mundaı kezde adaldyq, ádildik, shyndyq qaǵıdattary ǵana demeý bolady.
О́ıtkeni daýlasa qalǵan jannyń aldan kúter ári arqa súıer úmiti de osy úsh negizben tyǵyz baılanysty. Jábirlenýshiniń taǵdyry tarazyǵa tartylǵanda kózdegeni osy talap aıasynan tabylyp jatsa, ol sot meniń quqymdy qorǵady dep jany jaı tabady. Al bul oraıda ekinshi taraptyń, ıaǵnı ekinshi jaqtyń talaby tasqa soǵylyp degeni bolmaı qalsa, sot meniń quqymdy qorǵamady, meniki durys edi, biraq ony eskermeı bura tartty deıdi. Mine, osy sot prosesinde kezdesetin mundaı keleńsiz kórinister saldary kóptiń kóńilin kúpti eteri de jasyryn emes. Sondyqtan sottarda ádildiktiń saltanat qurýy ǵana jaǵdaıdy ońalta alady.
Alaıda qylmystyq proseske tartylǵandardyń arasynda kim júrmeıdi deısiz. Eshbir adam basyna is túsip shatylǵansha, sotty bolǵannyń sory qaınaıtynyn sezine qoımaıdy. Mundaıda aq ta, qara da bir qazanǵa toǵytylýy múmkin. Sondyqtan o basta qylmysty ashýda qýdalaý organdary árqashan sútten aq, sýdan taza bolady deý asyǵystyq.
Mine, sol kezde olardyń kemshiligin anyqtaýda sot talqylaýynyń mańyzy zor. О́ıtkeni o basta anyqtaý, tekseris amaldary qanshalyqty zańǵa saı júrgizilgenin jáne adamǵa qysym jasalyp suraý alynǵan tekseristerdiń syryn sot qana bile alady. Mine, bul sot prosesindegi eń sharyqtaý kezeń. Jáne osy kezde ádildiktiń sottarda saltanat qura alatyny aıqyn ańǵarylady. Al buǵan qol jetkizý úshin búginde sot salasy da jańa baǵyt boıynsha jumys istep jatyr. Bul ózgeris kózi qaraqty oqyrmandar men jańalyqtarǵa jaqyn júretin jandarǵa etene tanys. Ol ózgeris ózegi Memleket basshysynyń «100 naqty qadam» Ult josparynda belgilengen mindetter. Ony zań ústemdigin buljytpaı saqtaý úshin bılerge oryndaý halyqqa – jaqsylyq, sýdıalarǵa – abyroı ákeletini aıdan anyq.
Bul mindetter ashyq sot tóreligin qamtamasyz etýde jemisin berýde. Sonyń bir dáleli álemdegi ozyq otyz eldiń qataryna ený barysynda Qazaqstannyń quqyqtyq salasynyń, ásirese sot júıesiniń halyqaralyq talaptarǵa saı damýy úlken qoldaý. Mundaı reformalar eń aldymen halyqqa tıimdi bolýy qajet. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, qýdalaý organdary jibergen qylmystyq isterdegi kemshilikterdi, zańsyzdyqtardy tabý – sot mindeti. Al bul mindetti oryndaý barysynda ár sýdıaǵa úlken talap júkteledi.
Ýaqyt ótken saıyn biliktilik te jetildirilip otyrýy tıis. Eger adam naqaq sottalsa, ol meni memleket sottady demeıdi, ádiletsiz júıeniń solaqaı saıasatynan zardap shektim deıdi. Demek, ádiletsiz sheshim shyǵarǵan sýdıa bılik atyna kir keltiredi. Mundaı qatelikterdiń aldyn alý úshin sot júıesinde jańadan sot jıýrıi qurylǵany da belgili. Atalǵan qurylym sýdıanyń ornynan túsý quqyǵyn rastaý, ony toqtatý máselelerin jáne olarǵa qatysty tártiptik isterdi qaraıdy. Taratyp aıtqanda, sot jıýrıiniń quramy biliktilik jáne tártiptik komıssııalardan qurylyp, jumys istep júrgen sýdıanyń kásibı qyzmetine baǵa beredi.
Mine, osynyń bárin saralaı kelgende baıqalatyny, qazirgi sot tóreligi ǵana ádildiktiń sottarda saltanat qura alatynyn qamtamasyz ete alady. Oǵan dálel kóp. Soǵan sáıkes endi qýdalaý organdarynyń da qyzmetin qaıta quratyn, ádildiktiń anyqtaý, tergeý salalarynan bastaý alatynyna nazar aýdaratyn kez jetti. Osy oraıda ýaqyttyń talabyna tolyq sáıkes keletin «Sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq Zańǵa, Qylmystyq-prosestik kodeks pen Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly kodekske tıisti ózgerister engizildi. Al osyndaı ózgeristerge saı nebir kúrmeýi qıyn isterdiń aqıqaty ashylyp, ádildiktiń saltanat qurýy joǵarydaǵydaı jan-jaqty talqylanǵan sot tóreliginiń nátıjesi deımiz.
Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»