Astana - 20: Astanany kóshirýdiń astarynda ult múddesi turdy

Ras, egemendiktiń alǵashqy jyldarynda naryqtyq ekono­mı­kaǵa kóshe bastaǵanda, utqa­ny­myzdan utylǵanymyz kóp bol­dy. О́ıtkeni bul joldy biz tań­daǵan joqpyz, biz úshin ony bas­qalar tańdady. Dálirek aıtsaq, damyǵan kapıtalıstik elder, olar­dyń nusqaýyn buljytpaı oryn­daıtyn Halyqaralyq valıýta qory jáne Dúnıejúzi­lik bank sııaqty qurylym­dar. Buryn júrip kórmegen bul jol­ǵa ne daıyn­dyǵy joq, ne bilik­ti maman­dary joq, ne qar­jysy joq egemendik týyn kóter­gen ondaǵan el (Reseı bas­­taǵan) alpaýyt memle­ketter men joǵaryda atalǵan halyq­­ara­lyq uıymdardyń usyny­sy men óktem talabynyń negizinde tústik. Sondyqtan ony Qazaqstan­nyń je­ke óz tańdaýy dep aıta almaımyz.

Sol sııaqty Qazaqstannyń burynǵy astanalary Orynbor, Qyzylorda, Almaty da bizdiń ha­lyq­tyń óz tańdaýymen boı kó­ter­­megeni belgili. Olardy tań­daý jáne Qazaqstannyń birinshi bas­shy­laryn taǵaıyndaý tek Keńes ımperııasynyń, Máskeýdiń qu­zy­rynda boldy. Osyndaı tań­daý men taǵaıyndaýlar biz­diń el­diń emes, ımperııanyń múd­de­sin buljytpaı oryndaýǵa kóz­delgenin de jaqsy bilemiz. 

Al astanany Almatydan Aq­mo­loǵa kóshirý týraly aıt­saq, ol – Tuńǵysh Prezıdent Nur­­­sultan Ábishuly Nazarbaev usyn­­ǵan, onyń sońynan ergen ha­lyq qol­daǵan joba. Onyń stra­te­gııa­lyq mańyzy zor, el bo­la­­shaǵynyń arqaýy desek jańy­lys­paımyz. 

Alǵashqyda astanany jańa orynǵa kóshirý týraly Prezıdent oıyn qoldaǵandar az boldy. Sol ýaqytta Prezıdent bas­shy­ly­ǵymen jumys istegen Mem­le­kettik keńestiń 1993 jyl­ǵy ke­zekti bir otyrysy áli esimde. Quramynda Salyq Zıma­nov, Sherhan Murtaza, Ivan Shego­lı­hın, Jabaıhan Ábdildın, Manash Qo­zybaev, basqa da el aǵalary men qaıratkerler bar Keńes kún tártibindegi máselelerdi qa­rap, sheshim qabyldap, taraýǵa aı­nal­ǵan­da Nursultan Ábishuly bas­qa­larǵa rahmetin aıtyp, bizden – Keńes múshelerinen taǵy bir má­sele jóninde pikir almasý úshin kidire turýdy ótindi. Biz oryndarymyzǵa qaıta jaıǵas­qanda Nursultan Ábishuly: «Astanany Almatydan el or­tasyna – Aqmolaǵa aýys­tyrý kerek degen oıym bar. Ege­men elimizdiń bolashaq damýyn jańa astanadan bastasaq deımin. Sizder buǵan qalaı qaraısyzdar» dep surady. Biz, keńes músheleri, buryn oıǵa kelmegen, barynsha tyń, eldi eleń etkizetin osyndaı sony pikirge: «Aqmolanyń aýasy jaqsy, biraq oılaný kerek» degen mardymsyz bir-eki sózden artyq eshteńe aıta almadyq. 

Osylaı desek te, mynaý alaı-túleı bastalǵan jańa zamanda, elimizde bir jarym jyldaı júrip jatqan na­ryq ekonomıkasy oń nátıje bermeı, keri­sinshe, ekonomıkany tyǵyryqqa tirep, halyq turmysy kúrt tómendegen tusta, qalta bos, qarjy tapshy kezde mundaı aýqymdy jobany iske asyrý múmkin emes qoı. Almaty sııaqty jyly ornymyzdan basqa jerge kóshý bul bir orny joq qııal emes pe degen kúdik te oıy­myzda turdy. Kóp uzamaı bul sony jańalyq halyqqa tarady. El ishinde, baspasóz betterinde, depýtattar arasynda, ártúrli basqosýlarda astana týraly qyzý pikirtalas bastaldy. Mun­daı pikirtalastar kópke deıin, 1997 jyl­dyń qysynda astana Almatydan Aq­molaǵa kóshkenge deıin jalǵasty. 

Alǵashqyda Prezıdent ıdeıasyn qoldaǵandar az, quptamaǵandar kóp boldy. Biraq Memleket basshysy óz ustanymynan taımady. Osy jobany óziniń tereń oılastyrǵanyn, astanany ózgertý tek bir qalany ekinshi qalamen aýystyrý ǵana emes, onyń qazaq eliniń tıimdi damýyna, bolashaǵyna áser etetinin halyqqa aıtyp, túsindirýmen boldy. Arnaıy komıssııa quryp, jańa qonysqa kóship, ol jerde ońtaıly ornalasýdyń jobasyn jasady. Eldiń ekonomıkalyq damýynda, áleýmettik, saıası, mádenı damýda bolashaq asta­nanyń ornyn anyqtaıtyn alǵashqy jobalar jaryq kórdi. Jańa astananyń strategııalyq mańyzy týraly nasıhat bir sát te tolastaǵan joq. Osyndaı asyq­paı, baıandy túrde jasalǵan jumys oń nátıjesin berdi, jobany qalyń bu­qara qoldady. Sondyqtan búgingi Qa­zaq eliniń Astanasy egemen halyqtyń ózi tańdaǵan, Elbasynyń ózi usynǵan strategııalyq joba dep aıtýymyzǵa tolyq negiz bar.

О́z astanasyn bir jerden ekinshi jerge, bir qaladan ekinshi qalaǵa kó­shirý álem elderinde, memleketter tarıhynda bar qubylys. Bul bir ǵana topqa nemese bir aýmaqqa ǵana qatysty is emes, tutas bir elge, bir halyqqa tikeleı qa­tys­ty bolǵandyqtan, osyndaı kóship-qonýdyń astarynda, onyń negizgi sebebi bolyp ult múddesi tura­dy. Eldiń ordasyn syrttan tónetin qaýipten saqtaý maqsatymen, turmysqa qolaıly nemese sýy mol ózen, teńiz jaǵalaryna kóshirý álemde kishigirim de, úlken de astanalardyń tarıhynda bar.

Sol sııaqty Prezıdenttiń astanany aýystyrý usynysynyń astarynda ege­mendikti ǵasyrlar boıy armandap, oǵan jańa ǵana qoly jetken halyqtyń uzaq ýaqyt­tardan qalyptasyp, biraq osy kúnge deıin durys sheshimin tappaǵan ulttyq múddesi jatty. Atap aıtsaq, eń birinshi sebep astanany elimizdiń geo­grafııalyq ortalyǵyna kóshirý boldy. Bul tek qana egemendiktiń tusynda emes, budan uzaǵyraq buryn el ishinde aıtylyp júrgen kókeıkesti máselelerdiń biri edi. 

Babalarymyzdyń Eýrazııa keńis­tiginiń ulan-baıtaq bir bóligin bizge atameken etip qaldyryp ketkenin zor maqtan etemiz, biraq astananyń eldiń bir shetinde bolýy onyń qaýipsizdigi týraly, jalpy eldiń tutastyǵy týraly, ishki jol qatynastarynyń tıim­diligi týraly oılastyrýdy talap etti. Aqmola bolsa qazaq jeriniń ǵana emes, jalpy Eýrazııa keńistiginiń geogra­fııalyq ortalyǵy, joǵaryda aıtylǵan talaptarǵa sáıkestigi nemese olardy oryndaýǵa múmkindigi mol eldi meken boldy.

Onyń elimizdiń ózge óńirlerimen birdeı qashyqtyqta bolýy memlekettik basqarý júıesiniń jumysyna, ınfra­qurylym, jol qatynastaryna tıimdi edi. Elde bolyp jatqan demografııalyq ózgeristerdiń durys baǵytta sheshilýine de yqpaly mol bolatyn. Elbasy bir sózinde «Qalany (Almatyny) batys, shyǵys jáne ońtústik baǵytta da­­my­týǵa tabıǵı shekteýler kóp, ol as­tana­da qurylys salýǵa tejeý bolady. Al­matyda seısmıkalyq qaýiptiń joǵa­rylyǵyna baılanysty ondaǵy qurylys quny qymbat. Almatyny odan ári damyta berý memleketke tym qymbat túsedi. On­daǵy men mundaǵy qurylystyń aıyr­mashylyǵy 2,5 ese. Almatynyń ekologııalyq jaǵdaıy qyl ústinde... Aqmo­lanyń ekologııasy qalypty» dep astanany aýystyrýdyń basqa da sebep­terin aıtqan bolatyn.

Sonymen qatar «Astanany kóshirý arqyly Almatynyń jańasha damýy­na, qalanyń ekinshi ret túleýine múm­kindik beremiz... Almaty áli uzaq jyldar boıy iskerlik, qarjylyq, ǵylymı jáne mádenı ortalyq bolyp, eldiń kúlli eko­nomıkalyq jáne qoǵamdyq saıası ómi­rine belsendi yqpal etedi, halyqtyń sanasyna sińip te úlgergendeı, ońtústik astana bolyp qala beredi» dep bizdiń asa kórkem, biregeı megapolısimiz Almatynyń orny men bolashaǵyn aıqyndap berip edi Nursultan Ábishuly. 

Aqmola bolsa kólik-kommýnıkasııa ınfraqurylymy birshama damyǵan, Eýropa men Azııanyń jyldan jylǵa ósip kele jatqan ekonomıkalyq baı­la­ny­synyń, bir-birimen taýar al­masýynyń altyn kópiri bolýǵa tolyq múm­­kindigi bar qala. Sonymen qatar astananyń respýblıka ortalyǵynda bolýy elimizdiń óndirgish kúshterin barynsha tıimdi damytýǵa, osy saladaǵy syńarjaqtyqty eńserýge, keıbir jerlerde oryn alǵan jumyssyzdyqpen kúresýge, astana tóńireginde jańa tehnologııalyq óndiristerdi, ásirese aýylǵa kerek mashına jasaý óndirisin ta­bıǵı túrde damytýǵa mol múmkindik be­redi. 

Osy aıtylǵan jaǵdaılar olardy halyqqa baıandy túrde túsindirýimen qatar, Astanaǵa kóshirý týraly qu­ryl­ǵan memlekettik komıssııanyń tııanaqty jasaǵan joba, is-sharala­­rynyń arqaýy boldy. 1997 jyly kóship kelgen sátten Astanada óte qyzý qurylys jumystary bastaldy. Turǵyn úıler, ákimshilik ǵıma­rattar, qalanyń oń jáne sol jaǵa­laýyn qosatyn birneshe kópir salý, oń jaǵalaýdaǵy úılerdi kúrdeli jón­deýden ótkizý, kóshelerin asfalt­taý, taǵy basqa san qıly qurylystar men abattandyrý isteri kóp uzamaı-aq shahardyń ajaryn asha bastady. О́t­ken 20 jyldyń ishinde turǵyn úı qu­rylysyna 1 trln 600 mlrd teńge jum­salyp, jalpy sany 180 myń páterdi qu­raıtyn 1265 kóp páterli turǵyn úı boı kóterip, astanalyqtarǵa berilgen eken. Tek sońǵy bes jylda Astanada 9,0 mln sharshy metr turǵyn úı salynyp, ıaǵnı 300 myń adam turatyn jańa shaǵyn aýdan nemese oblys ortalyǵyna para-par jańa bir eldi meken dúnıege keldi dep aıta alamyz. Bul jańa Astanada jasalǵan óte aýqymdy, jigerli isterdiń bir kórinisi.

Astana – qaı elde bolsa da memle­kettiń bas­shylyq ortalyǵy. Ol da zaman tala­byna, basqarý júıesiniń tıimdi jumys isteý talabyna saı bolýy kerek. Bárimiz Aqorda dep qurmetpen ataǵan el Prezıdentiniń jumys orny. Qazaqstan Parlamenti ǵımarattary, Joǵarǵy sot, Úkimet úıi bular kóz tartatyn, jańa aqparat­tyq-kommýnıkasııalyq tehnologııa­larymen jabdyqtalǵan, sonymen Astananyń ajarly bet-perdesine óz úlesin qosqan ǵımarattar. 

Solarmen qatar Astana kóshiniń alǵash­qy jyldarynda salynǵan teńde­siz ǵımarattar munda halyqaralyq dáre­jedegi, ne bolmasa respýblıkalyq aýqymy úlken jıyndardy sapaly túrde ótkizýge múmkindik týdyryp, buryn Parıjde, Londonda, Nıý-Iorkte, basqa da álem qalalarynda ótetin ha­lyq­aralyq kezdesýlerdiń keıbireýi bir­tindep Qazaq eliniń Astanasyna aýysyp jatqanyn da ańǵarýǵa bolady. 

Astanaǵa qoıylatyn birinshi ta­lap – eldiń saıası ortalyǵy bolyp qalyptasý. Osy mindetin de ja­ńa el­or­damyz tolyq atqara bastady. Bas qalamyzda qabyldanǵan sheshim­derge, onda túrli dárejede kóterilgen máselelerge halyq ár ýaqytta da qulaǵyn túrýde. Elimizde júrip jatqan san­ alýan reforma osy jerden bastalyp, óńirlerdiń damýyna yqpal men jiger qosyp otyr.

2010 jyldyń basynda elimiz Eýro­padaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tas­tyq uıymyna tóraǵalyq etti. Tóraǵa mártebesin alǵan Qazaqstan 11 jyl boıy bolmaǵan EQYU samıttin ótkizdi. Oǵan 56 memleket basshylary, BUU, NATO ókilderi, barlyǵy 2,5 myń delegat jıylyp, 1,5 myńnan astam BAQ ókilderi keldi. Sammıt jumy­synyń nátıjeli bolǵany sondaı, «Astana rýhy» degen uǵym ha­lyq­aralyq qatynastar álemine turaqty túrde endi jáne de osyndaı qatynastarǵa kerek senimniń, kelisimge kelýdiń, birlikke shaqyrýdyń jańa sımvolyna aınaldy.

Astana dinı konfessııalar ókil­deriniń bir-birimen pikir almasatyn turaqty alańyna aınaldy. Mynaý urys-keris, bir-birin túsinbeýshilik álem keńistiginde kóbeıe bastalǵan tusta berekesi tasyǵan beıbit eldiń úlgi­sin kórsetip otyrǵan Qazaqstanǵa ártúrli bitimger toptar, halyqaralyq ujymdar ókilderi keıbir elderde bolyp jatqan daý jan-jaldy, urys-keristi toqtatyp, bitimge kelý jolyn izdestirý maqsatynda jıi keletinin baıqaımyz. Osyndaı kezdesýlerdiń taǵy bir sebebi álemdegi syrtqy saıasat salasynda mámilegerligimen tanylǵan Nursultan Ábishulymen pikir alysý jáne de uzaq ýaqyt beıbit qalpy men turaqtylyǵyn saqtap otyrǵan Qazaqstan qoǵamynyń ozyq úlgisimen de tanysý ekenin aıta ketýimiz kerek.  Qaı astana bolsa da oǵan sol eldiń mádenı ortalyǵy bolýy jazylǵan. Buryn shaǵyn ǵana mádenıet úıi, álem túgili respýblıkaǵa belgili shyǵar­mashylyq toby nemese uıymy joq, ásirese bizdiń ulttyq bolmysymyzdy jaqsy kórsete alatyn teatrlary, bas­qa ónerpazdar ujymy joq qala qazir Eýra­zııa keńistiginde kópke tanymal, ónerdiń qaı salasy bolsa da jan-jaqty damyǵan mádenıet ortalyǵy bolyp qalyptasty. Dál osyndaı qarqyndy damý bilim salasynda da júrip jatyr. Qazir Astana mektepterinde 143 myń bala oqıdy, jyl saıyn oqýshylar sany 15-18 myń balalarmen kóbeıýde.    

Bir maqalamen osy 20 jyl ishindegi jetistikterdiń bárin baıandaý múmkin emes. Astanada emhanalar sany eselep ósti, buryn kóptegen qaterli aýrýlar­dan shetelderge emdelýge barýshy edik, sodan kóbiniń sapaly emi qazir óz As­tanamyzda, óz elimizde jasalady. Sport álemi de adam tańǵalatyndaı ósti. Eli ishindegi, sport jarystary, halyqaralyq sport forýmdary qazir Astanada, Almatyda ótetin boldy. Jalpylaı aıtqanda Astananyń jaı-kúıi, onyń turǵyndarǵa qolaılyǵy jyldan-jylǵa ósý ústinde. 

Bir kezderde Aqmoladaǵy aýylsha­rýashylyq oqý ornynyń rektory qyz­metinde men otbasymmen osy qalada turǵanmyn. Qys bolsa JEO-dan jy­lý jetpeı jáne jarylyp ketken qubyr­­lardy 30-35 gradýs aıazdarda 2-3 metr jer astyn qazyp, taýyp alyp, qaı­ta jalǵap qalanyń kommýnaldyq qyz­metkerleriniń, qala ákimshiliginiń, tipti turǵyndardyń da berekesi ketip jatatyn. Osy 20 jyl ishinde (alǵashqy qysty qospaǵanda) Astanada bir ret te jylýǵa qatysty másele bolǵan joq. Aıtýǵa ońaı, biraq munyń negizinde jańadan JEO salý, burynǵy energoblok­tardy kúrdeli jóndeýden ótkizý, osylarǵa kerek mıllıardtaǵan qarjy tabý, bul bir óte keshendi jumys bolatyn.

Qalanyń kólik júıesi eselep damydy. Nazarbaev atyndaǵy Astana áýejaıy, «Nurly jol» temir jol vokzaly, kóshelerdi abattandyrý men ishki jol torabyn yńǵaılastyrý kólik salasyn sapaly túrde ózgertip, ozyq standarttarǵa birtindep jaqyndatty. Salynyp jatqan jeńil relsti kólik júıesi, 2019-2020 jyldary qosylady dep jobalaǵan Qyzylordadan keletin gaz qubyry qalanyń ishki baılanys júıesin jáne ekologııasyn jaqsartý úshin jasalyp jatyr. 

Bir kezde, qarjy tapshy mezgilde «Bar aqshany nege astanany salý­ǵa jumsaı beremiz, damytýdy ta­lap etetin basqa qalalar men sharýa­shy­lyq salalary bar emes pe?» degen áńgimeler qulaǵymyzǵa jetken. Árı­ne tarshylyq, jetispeýshilik neni aıt­qyz­baıdy. Degen­men Prezıdenttiń tikeleı aralasýymen qarjyny barynsha shoǵyrlandyp jum­samasaq Astana búgingi sáýleti men dáý­letine qol jetkize almas edi. 

Búgingi tańda Qazaq eliniń astanasy sapaly damýdyń jańa bir satysyna kóterilý qamynda. Osy jańa damý joldaryn Elbasy «aqyldy qala aqyldy ult úshin» degen bir aýyz pikirmen anyqtap berip edi. Mine, osy baǵytta aýqymdy, naqty is-sharalar bastalyp jatyr. 

Astanany damytýǵa arnalǵan barlyq jobada Nursultan Nazarbaev­tyń qol­tań­basy bar. Munda salynǵan árbir shaǵyn aýdan, árbir sáýletti ǵı­marat Prezıdent qoldaýymen is­ke asty. Oǵan qajetti qarjy jáne shetel ınvestısııa­sy da Memleket basshy­synyń tikeleı aralasýymen tabyldy. Elbasy eren eńbegimen elordanyń sáni men saltanatyn álemniń maqtaýly qalalarynyń deńgeıine kóterdi. Al Astana arqyly qazaq elin jahan tanydy. Sóz sońynda el mereıi – Astanamyzdyń mereıtoıy­men barsha halqymyzdy quttyqtaı otyryp, baıan­dy eńbeginiń jemisin kórip otyrǵan Elbasyna da qutty bolsyn aıtamyz. 

Kenjeǵalı SAǴADIEV, Memleket jáne qoǵam qaıratkeri