Elorda – eldiń birligi, Elbasy erligi

Astananyń jıyrma jyldyq me­rekesi kún saıyn, saǵat saıyn ja­qyn­­dap keledi. Uly Dala eliniń, Qazaqstanymyzdyń árbir patrıot azamaty nur kelbetti Astanamyzdyń, Báıterekti bas qalamyzdyń qaryshtap da­myǵanyna qýanyp, qutty qadamdar tile­ı­tini aıan. Astanamyzdyń abyroıy asqaqtap, bedeli bıiktep, búkil álem kóz tigetin, qyzyǵa qaraıtyn, qazaq­stan­dyqtar shat-shadyman sezimge bólenetin shattyq shaharyna aınaldy. Arqanyń ajaryna, Azattyqtyń aıǵaǵyna balandy. Táýelsizdigimizdiń tuǵyryna, turaqtylyq pen tatýlyqtyń tiregine, túrik baýyrlarymyz jappaı jadyrap jazyp, aıtyp jatqandaı, Túrki áleminiń júregine uqsatty.

Kúlli dúnıe júzi moıyndap otyr­ǵandaı, osynyń bári de – Kósh­bas­shymyzdyń kóregendigi men ke­meńgerliginiń, bolashaqty bol­­jaı bilgendiginiń, batyl basta­ma­­shy­l­dy­ǵy­nyń, izgiligi men izde­nim­paz­dyǵynyń nátıjeleri. Jeńisteri men jemisteri.

Qazir Qazaqstan Respýblıkasy álemdegi eń ozyq otyz eldiń qataryna enýge umtylys pen qulshynys tanytýda. 

«Kúlli álem tanyǵan, qurmettep tórine ozdyrǵan bedeldi memleketpiz. Munyń bári bir kúnde, bir sátte bola salǵan joq», deıdi Elbasymyz Nursultan Ábishuly óziniń «О́mir ótkel­deri» atty suhbat kitabynda. Shy­nynda da Memleket basshysy nazar aýdarǵandaı, adam balasy tez umy­týǵa beıim, halqymyzdyń bári birdeı búgingi beıbit, baqýat ómirdiń qan­daılyq qıyndyqtarmen kelgenin tereń túısine bermeıdi, eldiń damyp kórkeıýi, Astananyń asqaqtaýy – ózinen-ózi bola salǵandaı, úırenshikti seziletini de ras. 

Elordamyz – Elbasymyzdyń eren erligi. Muny jer júziniń eki júz­g­e jýyq memleketteriniń barshasy moıyn­daıdy. Bul – aıdaı aqıqat. Astana arqyly, Astanada ótip jatqan dúnıejúzilik, halyqaralyq alýan túrli, beıbitshilikke, turaqtylyqqa, tatý­lyqqa, adamzattyń búgini men bo­la­­­shaǵyna, izgiliktiń máńgiligine qyz­met etetin iri-iri, mańyzdy da mándi sha­­ra­lar arqyly bizdiń Kóshbasshymyz ja­handy tańǵaldyryp keledi. 

Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaev Astana týraly uly bastamasyn, izgilikti ıdeıasyn 1994 jylǵy 6 shildede Qazaqstan Res­pýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń otyrysynda jarııalady. Kúrdeli de qıyn, biraq kókeıkesti mánisi bar syndarly sheshimniń nelikten qajet ekendigin az sózben ǵana aıtyp bergen bolatyn. Árıne árkim ártúrli qabyldady. Qabyldaǵysy, tipti qulaq qoıǵysy kelmegender de kóptuǵyn. 

1997 jylǵy 10 jeltoqsanda Mem­leket basshysynyń bastaýymen Almatydan shyqqan kósh-kerýenniń Arqa tósine, Esil-Nura jaǵalaýlaryna qaraı bet túzegeni belgili. 1998 jylǵy 6 mamyr kúni Prezıdentimizdiń Jar­lyǵyna sáıkes Aqmola Astana ataýyna aýystyryldy. 

Aıta bersek, Astana shejiresi týraly shertiler syr az emes. 

Sol toqsan jetinshi jyly negizgi kósh-kerýenniń jolǵa shyǵarynan bi­ra­zyraq ýaqyt buryn Nurlan Nyǵmatýlın basqarǵan top Aqmola qalasyna barǵanbyz. Qazan aıynyń aıaǵy bolatyn. Negizgi maqsatymyz – aldyn ala daıyndyq jumystaryn uıymdastyrý, Memlekettik rámizderdi aparý, memlekettik organdardyń alǵash­qy kezekte kóshiriletinderine múm­kindiginshe jaǵdaı jasaý jáne taǵysyn-taǵylar. Prezıdent Ákim­shi­liginen barǵan bes adam edik. О́te-móte ózekti, memlekettik máseleler kóp bolatyn. Bárin birden sheshpek tipti de ońaı emes. An-24 ushaǵymen jetkenimiz esim­de. Motory byryldańqyrap, úsh saǵattaı ushtyq qoı. Ol kezdegi Aqmolanyń qandaı ekeni belgili. Jaı ǵana jaıdaq qala. Turǵyndar sany múlde az.  Uzyn sózdiń qysqasy,  jumystarǵa qyzý kirisip kettik. Almatydan kóp uzamaı kósh-kerýen shyǵady. Eki jarym aıǵa da jetpeıtin ýaqytta talaı tirlikti tyndyrý kerek. Elbasymyzǵa baılanysty atqarylar, daıyndalar jaǵdaıattar jetip artylady. Memlekettik rámizder jańa astanada aıshyqtana menmundalap kóringeni lázim.

Eń basty qıyndyq, jasyratyny joq, tap sol qazan-qarashadaǵy qaqaǵan sýyqqa baılanysty edi. Almatydan barǵandar úshin aýyr bolǵany ras. Qarashanyń basynda aıaz 40 gradýs­tan asty. Segizinshi qarasha kúni Mem­lekettik rámizderdi Almatydan Aqmolaǵa kóshirý rásimin ótkizdik. Sol kúni temperatýra 39 gradýs bolyp turdy. Prezıdent rezıdensııa­syn ázirlep úlgerip, Almatydan apa­ryl­­ǵan Gerbimiz – Eltańbamyz ben Mem­­le­kettik Týymyzdy saltanatty jaǵ­daı­da ornalastyrdyq.

Abylaı han kóshesinde jataqhana sııaqty, bes qabatty eki kommýnaldyq úıge ornalastyq. Ár páterde 3-5 adamnan turdyq. Tań qylań bergennen bastap tún ortasyna deıin jumys. Tamaqtanýdyń ózi de ońaı emes-ti. Aqmolada sapaly as ishetin oryndar da joqtyń qasy ǵoı ol kezde.

Alǵashqyda, tipti Aqmolaǵa kó­ship barǵan kezde de adamdarda kú­dik pen kúmán kópke deıin seıil­gen joq. Senbedi. Talaılar. Bárin de Elbasymyzdyń erligi jeńdi. Nursultan Ábishulynyń qaıran qalar­lyqtaı qasıetteri aıtylyp, jazylyp júr. Ol kisiniń adamdy, jurtty baýrap alatyny, ishki-syrtqy mádenıeti, erýdısııasynyń zańǵar bıiktigi, ózi bastaǵan isine ózi de, ózgeni de sendirip, ılandyra alatyny tańǵaldyrady. Birte-birte Elbasy ıdeıasyna bári de sendi. Ilandy. Senim sonshalyqty erekshe ekpinmen nyǵaıdy. Kóp uzamaı memlekettik organdardyń bári kóshirildi, artynsha elshilikter de shetinen qonys aýdarýǵa kiristi...

Prezıdentimiz Nursultan Ábish­uly Nazarbaev – Astananyń avtory, bas sáýletshisi. Astananyń arhı­tek­týra­sy aıryqsha bolsa, ol-daǵy – Elbasymyzdyń erligi, eńbegi. Kóptegen ǵıma­rattardyń áýelgi jobasyn óz qoly­men syzdy Prezıdent. Tipti ta­maq­tanyp otyryp-aq ashanalardyń aq maılyqtaryna syzyp kórsetip, bas­tap beretin. Máselen, Prezıdenttiń Mádenıet ortalyǵy, Báıterek sııaqty san alýan sáýlet óneriniń týyndylary Memleket basshysynyń syzbalarynan bastaý alǵan. 

Elbasy árbir ǵımarattyń salyný barysyn jiti qadaǵalap, tynymsyz tekseretin. Prezıdent Ákimshiliginiń eń alǵash ornalasqan ǵımaraty qalalyq ákimshiliktiń artqy jaǵyndaǵy tórt qabatty jaı edi. Ol jýyq arada bite qoımady. Jeltoqsanda Parlament palatalarynyń alǵashqy birlesken oty­rysy ótýi tıis. Mazasyzdyq kú­sheıe tústi. Toǵyzynshy jeltoqsan kú­ni keshke taǵy da bardyq. 600-700 adam jumys istep jatyr. Negizgi bó­lik­teri sylanyp bitken, syrlaýǵa ki­ris­ken. Al erteńine Elbasy Senat pen Májilistiń birikken otyrysyn ashýy kerek. Daıyndyqtardyń deńgeıi álgindeı. Tún ortasy aýa qaıttyq.

Tańerteńgi saǵat jetide asyǵyp jettik. Taǵy da. Jumys áli jalǵasýda. 

Qarqyndy jan-jaqty kúsheıtip-aq baqtyq. Qurylys satylary, basqysh-baspaldaq taqtaılar tez jınastyryla bastady. Basqa da nárseler asyǵys túrde áketilip jatyr. Shydaı almaı ár qabatqa shyǵamyz. Saǵat tańǵy toǵyzda kúmbezdi zalǵa kovrolan tósele bastady. Jıhazdardyń sheti kórindi. «Ýh!» dedik-aý.

Ústelder men oryndyqtardy qoı­yp, Memlekettik tý qoıyldy. Saǵat toǵyzdan otyz mınýt ótkende qos palata depýtattaryn otyrǵyzdyq. Saǵat 9.50-de bári saqadaı-saı daıyn boldy. Bir kezde: «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev!» degen saltanatty daýys estildi. «Sábı kúlkisi saqtalǵan kisi» dep belgili jazýshymyz jazǵandaı, aqedil kúlimsirep, Astananyń avtory, Ult Lıderi kirip kele jatty...

Bul bir ǵana jaǵdaıdyń eske alyn­ǵany ǵoı. Mundaı-mundaı mánis­ter, árıne az bolǵan joq. Bári á degennen, bir­den, ózdiginen op-ońaı júıelene salmaıdy. 

Búginde biz Astanaǵa jıi baramyz. Sonyń ózinde qaıran qalamyz. Elorda­myz jyl saıyn, aı saıyn emes, kún saıyn kórkeıip keledi. Elbasymyzdyń eńbekterin qaıta­laı qaraǵandy jaqsy kóremin. «Eýrazııa júreginde» atty kitaby 2005 jyly shyqty. Ylǵı da ústelimde turady. Osynaý tańǵajaıyp týyndysyna Nursultan Ábishuly Ábý Nasyr ál-Farabıdiń: «Shynaıy baqytqa jetkizetin isterde turǵyndary ózara kómektesý maqsatyn alǵa qoıǵan qala qaıyrymdy qala bolyp tabylady, al azamattary baqytqa jetý maqsatymen bir-birine kómektesip otyratyn qoǵam – qaıyrymdy qoǵam» degen qanatty qaǵıdatyn epıgraf etip alǵan.

Kitaptyń kirispesindegi betashar sózinde Elbasy: «Dáýirdiń taby men máneri eki-úsh aıshyqty syzbamen beınelene beredi. Eıfel munarasy, Vestmınster, Kreml... Bul astanalyq nyshandar – álem kartasynyń eń úzdik jolbasshylary. Olar bul kúnde solaı jaratylǵan sııaqty qabyldanady. Alaıda olar belgili bir adamdardyń darynymen jáne eńbegimen jasalǵan. Asta­nany qurý – ulttyq tarıhtyń jańa mátinin jazý. Mundaı mártebe árbir urpaqtyń mańdaıyna buıyra ber­megen. Eki myńjyldyqtyń toǵy­syn­da biz sheshim qabyldap, Eýra­zııa­nyń júreginde is júzinde jańa astan­a qurdyq», dep jazǵan.

Osy kitapta nebir qyzǵylyqty, búkil ómirińe qyzmetińe ónege bolar­lyqtaı jaǵdaıattar baıan etiledi. Elbasy «sheneýnik» degen ataý alǵan áleý­mettik top týraly áserli áńgi­me­lep, tyń qorytyndylar jasaıdy, tosyn oılar túıindeıdi. «Tarıhqa sensek, alǵashqy sheneýnikter ejelgi Qytaıda paıda bolypty. Olaı bolsa, álemdegi alǵashqy astana da Qytaıda paıda bolǵany daýsyz», deıdi Prezıdentimiz. Elbasynyń para­satty paıymynsha, qalalardy astanaǵa aınaldyratyn, memlekettiń múddesi men keleshegi úshin astanalyq ózgerister jasaı alatyn bir kúsh – osy sheneýnikter. «Naq osy astanalyq sheneýniktik qana memlekettiń saıasatynda betkeustar bılik júrgizýshiler bolyp tabylady. Memlekettik basqarý men qurylystyń mol tájirıbesin jınaqtaǵan ǵumyrymda men astanalyq sheneýniktiktiń tulǵasyna, solardyń iskerligine memlekettiń taǵdyry túge­li­­men táýeldi ekendigine kóz jet­kiz­dim», deıdi Memleket basshysy.

Minekı, osy joldardy qaıtalaı qara­saq, Elbasymyzdyń jas asta­nanyń jańa ákimshilik kelbetin qalyp­tas­tyrýdaǵy alǵashqy qadamdardyń biri retinde memlekettik apparattar úshin bilikti qyzmetkerler men kásibı basqarýshylardy daıarlaýǵa aıryqsha kóńil bólip, sol maqsatta memlekettik qyzmet salasyn san alýan qyrlarynan jetildirip, iri-iri reformalar jasap kele jatqanyna tánti bolamyz.

«Kóptegen mysaldar kórsetip otyr­ǵandaı, astanany kóshirý ǵana is júzinde sheneýniktiktiń belgili kon­ser­vatızmin eńserýge járdemdesip, jańa astanadaǵy jurtshylyqtyń ozyq oı aýanyn keıiptep, beıneleı alatyn sheneýnikterdiń jańa shoǵyrynyń kómegimen budan keıingi ózgeristerge jol ashýǵa múmkindik berdi», deıdi Prezıdentimiz. Osylaısha Memleket bas­shysy ýaqyt talabymen jáne pro­gress pármenimen ashylǵan ja­ńa astana qalyptastyrýdaǵy sheneý­nik­tik memlekettik apparat negi­zin qalaı quraıtynyna tereń oı jiberedi jáne árbirimizdi tolǵanysqa túsiredi. Myqty memlekettik apparatty da jańa astana jarasymdy, jańasha qalyptastyratynyna, zaman júginiń aýyr salmaǵyna baılanysty memleket júregi – astana men onyń ornalasqan jeri tyńǵylyqty túrde ishki saıası silkileýden ótpese, bul memlekettiń búginine ǵana emes, keleshegine de salmaq salýy múmkin ekenin kóregendikpen keskindeıdi.

Elbasymyzdyń kemeńgerligine barǵan saıyn tánti bola beresiz. Shynynda da tuńǵysh Prezıdentimiz táýelsiz Qazaqstanymyzda batyl­dyq­pen, bastamashyldyqpen qolǵa alǵan sse­narııge sáıkes saıası ózgerister dáýiri astanany respýblıkanyń geo­saıası ortalyǵyna kóshirý aýyr­tpa­lyǵymen tyǵyz baılanystyryla otyryp, kúshti prezıdenttik bıliktiń qudiretimen júzege asyryldy emes pe?!

2004 jylǵy maýsymdaǵy jaǵdaı boıynsha Astana Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń ákimshilik ortalyǵy jáne 517300 turǵyny men qonaqtaryna jaı­ly turmysty, jańasha ómirdi qam­ta­masyz etetin, qaýyrt damý ústindegi, ınfraqurylymy damyǵan úlken shahar dep baǵalanatyn. Tap osylaı aıtylatyn. Jazylatyn. Elbasymyz «Eýrazııa júreginde» kitabynda da tamasha turǵyn úı keshenderin, eńseli ákimshilik ǵımarattaryn, gúlzarlar men fontandardy, eńseli eskertkishter men monýmentterdi mereılene sýrettep, tizbeleı tizimdeıdi.

Odan beri de, minekı, on tórt jyl ótti. Esil boıyndaǵy erekshe elorda eki eseden áldeqaıda artyq deń­geı­ge da­myp ketti. Qaryshtap ósti. Qar­qyn­dap kórkeıdi.

Biz sonaý 1997 jylǵy qazan aıynda barǵanymyzda Aqmolada 280 myń ǵana turǵyn bar edi. Qazir tek oqýshylardyń sany 250 myńnan asypty. Astananyń 20 jyldyǵy merekelenetin bıylǵy jaz ótip, qyrkúıek kelgende elorda mektepteriniń birinshi synybyna 20 myń baldyrǵan barady eken. Stý­dent­ter­diń sany 53 myńǵa jýyq­taǵan. Al Astanamyzdyń halqy 1 mln 50 myńǵa jaqyndady.

IýNESKO-nyń ózi «Beıbitshilik qalasy» ataǵan zaý-zańǵar bas qalamyz búkil baıtaǵymyzdyń zamanaýı damýyna serpin berdi. Kóshbasshymyzdyń kó­re­gendigi men kemeńgerligi arqa­syn­da kúni keshe ǵana shyraıly Shym­kent shaharyna respýblıkalyq qala már­­tebesi berilip, úshinshi iri me­ga­po­lıske aınalsa, óńir ortalyǵy Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan, Uly Jibek jolyndaǵy jóni bólek, josyǵy erek mekenge, túrki dúnıesiniń tekti tórine kóshiriletin bolyp, obly­sy­myz­ǵa Túrkistan ataýy berildi. Eki aptadaı buryn ǵana Maqtaaralda Jetisaı, Saryaǵashta Keles aýdany paıda bolǵan. Jyly jaqtyń jurtshylyǵy jan-júregimen qatty qýanýda. Tarıhı mańyzy orasan zor oqıǵalardyń bári de – Elbasynyń eren erligimen qolǵa alynǵan rýhanı jańǵyrýymyzdyń naqtyly nátıjeleri. Berekeli betburystar. Kemel keleshekti kóregendikpen boljaı bilmektiń jemisteri men jeńisteri.

Iá, Astana – álemdik áıdik shahar. Túrki áleminiń júregi. Túrkistan – túrki dúnıesiniń rýhanı astanasy, tekti tóri.

Alda – Astananyń mereıli merekesi. Osy jyldyń basynda Túrkistan oblysynda «Astananyń 20 jyldyǵyna – 20 nysan» aksııasyn bastaǵan edik. Olardyń birqatary paıdalanýǵa berildi. Endi jańasha atalǵan óńirdiń orta­lyǵy Túrkistanda, Shardara, Maq­ta­aral, Tóle bı, Báıdibek, taǵy bas­qa aýdandarda turǵyn úıler, bız­nestik-kásipkerlik kásiporyndar, bala­baqshalar, demalys oryndary ashylyp jatyr. Elorda toıyna tartý mol.  Túrkistan oblysynyń turǵyndary ulystyń uıytqysy atanǵan qasıetti qa­ra shańyraq óńirdiń ózgeshe dás­túr­lerin saqtap, jańǵyrta túsip, bir­­lik pen yntymaqty nyǵaıtyp, ju­myla jumys isteı beredi. Al ejelgi Túrkistan shahary jańa ortalyq retinde Túrki áleminiń júregi atanǵan Astanaǵa qarap boı túzeıtini sózsiz.

Janseıit TÚIMEBAEV,  Túrkistan oblysynyń ákimi