15 maýsym kúni «Inder-Oral óńiriniń keleshek geoparki» atty ekspedısııa óz máresine jetti. Ony Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq tehnıkalyq ýnıversıteti reseılik áriptesterimen birge uıymdastyrǵan. On kún ishinde olar Tasqala aýdanynan 12 shaqyrym jerde ornalasqan Úlken Eshkitaý, Aralsor kóli, Inder taýlary men Inder kóliniń mańyndaǵy aýmaqty aralap shyqty.
Jáńgir han atyndaǵy BQATÝ-dyń Bıotehnologııa jáne tabıǵat paıdalaný ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, geografııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor, «Qazaqstan ulttyq geografııa qoǵamy» RQB múshesi, ekspedısııa uıymdastyrýshysy Qajymurat Ahmedenovtiń aıtýynsha, 6-7 maýsymda ekspedısııa Tasqala aýdanynda óńirlik ólketanýshylarmen kezdesken. Top músheleri aýdandyq «Jas natýralıster» sletiniń ashylý saltanatyna qatysyp, Úlken Eshkitaýǵa barǵan. Ǵalymdar taýdyń landshaftary men Atameken aýylynyń mańyndaǵy XVIII-XIX ǵasyrdyń qulpytastaryn keshendi túrde zerttedi.
8 maýsymda ekspedısııa Inderde jalǵasyn taýyp, Aqjaıyq aýdandyq balalar-jasóspirimder týrızm ortalyǵynan kelgen jas ekologtarmen, geologtarmen kezdesti. Paleontolog V.M.Efımov olarǵa geologııa boıynsha dala semınaryn ótkizdi. Osy kúni gerpetologtar Inderde oqjylandy kezdestirip, onyń tabıǵı ortasyn zerttedi. 9 maýsymda ǵalymdar Inder mańyndaǵy 3 qorym – Shelekmola, Aqshadyra, Qarabala-Qantemir kóne zırattaryna zertteý jumysyn júrgizdi.
– Atalmysh qorymdardyń jaǵdaıy nashar. Kóp qulpytas búlingen, ol aımaqta mal erkin jaıylyp júr. Qorymdy qorshaý qajet, sebebi bul eskertkishter HIH ǵasyrdyń tarıhı eskertkishi sanalady jáne memleket qorǵaýyna alynýy tıis, – deıdi Q.Ahmedenov.
9 maýsymda ǵalymdar Q.Ahmedenov pen Iý.Taırov Inderde paleontologııalyq ken oryndaryn: 300 mln jyl buryn Jer betin mekendegen trıas dáýiriniń qosmekendileri – shytyrmantistilerdiń súıekterin tapty. Tabylǵan zattardyń sýrettemesin paleontolog V.Efımov jasady. Qundy olja ataqty paleontolog V.Ochevtiń 1968-1975 jyldary jasaǵan qazba jumystary oryndarynan tabyldy.
10 maýsymda ekspedısııa óz jumysyn Inderde jalǵastyryp, 1720-1805 jyldar aralyǵynda ómir súrgen Malaısary bıdiń, 1838-1839 jyldary sharýalar kóterilisiniń dem berýshisi Mahambet О́temisulynyń kesenelerine, b.z.d. II ǵ.-b.z. II ǵ. eskertkishi – Ketebaı qorǵandar tobyna bardy. Bul nysandar osy óńirdiń qaıtalanbas tarıhı eskertkishi. Sondyqtan týrızm nysany jáne tarıhı mura retinde geopark quramyna ene alady. Inderdegi zertteý jumystarynyń sońynda ekspedısııa toby Atyraý ólketaný mýzeıiniń fılıalyn aralady.
11 maýsymda ekspedısııa Bókeı Ordasyna jolǵa shyǵyp, 12 maýsymda ǵalymdar Aralsor kólinde boldy. Ǵalymdardyń aıtýynsha, olar osy jerden baýyrymen jorǵalaýshylardyń 4 túriniń – túrli-tústi kesirtkeniń, sekirgish kesirtkeniń, taqyr batbatynyń, dala sur jylanynyń mekenin tapty. 13 maýsymda ekspedısııa Han Ordasyna baǵyt alyp, ǵalymdar Bókeıorda mýzeıi men orman sharýashylyǵyn aralady. Jurtshylyqpen kezdesip, olarǵa ekspedısııanyń maqsat-mindetin baıandap, zertteýlerdiń aldyn ala nátıjelerimen bólisti.
14 maýsymda ekspedısııa osy óńirde az zerttelgen baýyrymen jorǵalaýshylar – túrli-tústi kesirtke, sekirgish kesirtke, dala sur jylany men sarybaýyr jylan izderin anyqtady. Professor Q.Ahmedenovtiń aıtýynsha, ásirese Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen sarybaýyr jylannyń bul jerden tabylýy – ǵylymı qyzyǵýshylyq týǵyzatyn oqıǵa.
– Han Ordasynda ony birinshi ret kezdestirip turmyz. Sarybaýyr jylan ýly emes, uzyndyǵy 2-3 metrge deıin jetedi. Zertteýshiler buryn bul jylandy Kishi Boǵda taýynan kezdestirgen bolatyn. Ol jer Han Ordasynan ońtústikke qaraı 50 shaqyrym qashyqta jatyr. Osy kezge deıin baýyrymen jorǵalaýshynyń bul túri kezdesken eń soltústik núkte – osy Han Ordasy bolyp tirkeledi, – deıdi professor.
Ǵalymdar osy saparda Tasqala aýdanyndaǵy Úlken Eshkitaýdan kúshigenniń mekeni alǵash tabylǵanyn da jańalyqqa balap otyr. О́ıtkeni bul oqıǵa dalalyq aımaq úshin tańǵalarlyq jaǵdaı. Inder aýdanynda 300 mln jyl buryn ómir súrgen shytyrmantisti ejelgi qosmekendilerdiń súıekteri tabylýy da ǵylym úshin úlken olja bolǵan.
On kúnge sozylǵan bul ekspedısııanyń nátıjesi ǵylymı monografııa túrinde jaryq kórýi múmkin. Sondaı-aq uıymdastyrýshylar sapar barysynda túsirilgen beınejazbalar men fotolar negizinde derekti fılm daıyndap, fotoalbom shyǵarýdy da josparlap otyr.
Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy