Sońǵy jyldary elimizde basqa salalarǵa qaraǵanda qurylys salasy birshama qarqyndy damydy. Oǵan astananyń Almatydan Aqmolaǵa kóshirilýi de belgili bir dárejede túrtki bolǵany anyq. Sonymen birge turǵyn úı qurylysyn damytý jóninde túrli memlekettik baǵdarlamalar qabyldanyp, onda belgilengen mejeler tolyq bolmasa da, belgili bir kólemde oryndalyp jatty. Sonyń arqasynda kóptegen ákimshilik ǵımarattarmen qatar turǵyn úıler de molynan salyndy. Onyń ózi úısiz-kúısiz júrgen biraz halyqtyń baspanaly bolýyna aıtarlyqtaı múmkindik týǵyzdy.
Degenmen osynaý ózekti máselede oılandyratyn jaıttar da joq emes. Birinshiden, qurylystyń aıtarlyqtaı dárejede júrip jatqanyna qaramastan, Qazaqstannyń kóp dep aıtýǵa kele qoımaıtyn halqyn pátermen qamtamasyz etý ázirge múmkin bolmaı otyr. Ras, keshegi keńestik zamanda da respýblıka turǵyndaryn pátermen qamtý úlken problemaǵa aınaldy. Sonyń saldarynan halyq ondaǵan jyldar boıy kezek kútýge májbúr boldy. О́zge amaldary qalmaǵan keıbir otbasylar shaǵyn jataqhanalardy qanaǵat tutty. Biraq, ol kezde jaǵdaı múlde basqasha edi. Ol ýaqyttary memleket turǵyn úıdi salyp, halyqqa tegin taratatyn, ıaǵnı barlyq shyǵyndy óz moınymen kóteretin. Búginde qurylys kompanııalary úıdi eshkimge tegin bermeıdi, kerisinshe úsh ese baǵasyna satady. Máselen, úsh bólmeli páterdiń zańdy quny 10 mıllıon teńge bolady dep eseptesek, qurylys kompanııalary ony 30 mıllıon teńgege saýdalaıdy. Demek shamamen alǵanda 20 mıllıon teńge taza paıda tabady. Bul sıfrlar árıne, mysal retinde alynyp otyr. Eger úsh bólmeli páterdiń zańdy quny 15 mıllıon bolsa, ol naryqta 45 mıllıon teńgege aınalyp shyǵa keledi. Osylaı kete beredi. Áıteýir qurylys kompanııasynyń zııan shekpeıtini anyq. Sóıte tura turǵyn úı jetispeıdi. Nelikten?
Bul jerde basty másele paıdalanýǵa berilgen páterlerdi bólýdegi ádiletsizdikke kelip tireletin sııaqty. О́ıtkeni búginde Qazaqstanda bir ózi birneshe páter ustaıtyn (kottedjderi onyń syrtynda), olaryn jalǵa berip paıda taýyp otyrǵan adamdar kóp. Bulaı jasaıtyndar negizinen dáýletti azamattar. Al qaltalary juqalar bolsa, sol baıaǵy qalpynda úısiz-kúısiz júr. Olar jańaǵy ózimiz aıtqan baıshikeshterdiń páterlerin jaldaýǵa májbúr.
Kelesi problema, ózimiz joǵaryda toqtalyp ketkendeı, turǵyn úılerdiń baǵasyna qatysty. Qazirgi tańda naryqta bir sharshy metri 260-270 myń teńgeden kem úı joq, keıbir úılerdiń sharshy metri tipti 360-370 myń teńgege deıin jetip jyǵylady. Bul sonda qaıdan shyqqan baǵa? Álde ondaı sharshy metrge ketken materıaldar altynmen aptalyp, kúmispen qaptalǵan ba? Qalaı esepteseń de úıdiń bir sharshy metriniń qunyn 500 dollardan asyrý múmkin emes degen bir qurylysshy mamannyń sózin kezinde óz qulaǵymyzben estigenbiz. Al ol degenińiz teńgege shaqqanda ári ketse 170 myń teńge bolýy kerek. Baǵalary aspanǵa shyqqan úıler soǵan laıyq bolsa jaqsy ǵoı. Is júzinde olaı emes. Jańa úılerden páter alǵandardyń óz baspanalarynyń sapasyzdyǵy týraly aıtqan shaǵymdaryn estip te, bilip te júrmiz. Tipti Qazaqstandaǵy eń ataqty degen qurylys kompanııasy turǵyzǵan úıińizdiń ózinen aqaý tabylyp jatady eken. Olaı bolsa, 360-370 myń teńge degeniń halyqty qanaý.
Osyndaı paıda taýyp otyrsa da qurylys kompanııalarynyń naryqty turǵyn úımen jetkilikti dárejede qamtamasyz ete almaýyn túsiný qıyn. Olaı deıtinimiz, alda-jalda jarnamadaǵy saýdaǵa túsip jatqan úılerdi qaraı qalsańyz, jyldyń úshinshi toqsanynda nemese tórtinshi toqsanynda paıdalanýǵa beriledi degen sózdi oqısyz. Úı saqadaı-saı daıyn tur, aqysyn tóleseńiz búgin bolsa da kóship kele alasyz degen sııaqty habardy kezdestirý óte qıyn. Onyń syrtynda Astanada qańqasy turǵyzylyp, aıaqsyz qalǵan qurylystar da kóp. Bul da turǵyn úı qurylysy salasyndaǵy sheshimin kútken túıtkilderdiń biri.
Qurylys kompanııalarynyń ashkózdikteri azdaı, nesıe beretin ekinshi deńgeıli bankter de qarapaıym halyqtyń qaltasyna qol salýyn toqtatar emes. Birinshiden, paıyzdyq stavkalary óte joǵary. Tipti jeńildikti degen Turǵyn úı qurylys jınaq bankiniń ózi 5 paıyz ústeme alady. Onda da aqshany úsh jyl boıy tapjylmastan jınasańyz ǵana. Eger odan erterek nesıe alýǵa nıet bildirseńiz onda baqandaı 7 paıyz ústemeaqy tóleısiz. Ol az deseńiz, ol ústemeni siz banktiń bergen aqshasyna ǵana emes, ózińizdiń jyldap jıǵan aqshań úshin de tóleýińiz kerek. Aıtalyq, siz páter alý úshin 5 mıllıon teńge qarjy jınadyńyz delik. Al qalǵan somany, ıaǵnı 5 mıllıon teńgeni belgilengen tártip boıynsha bank beredi. Sonda barlyǵy 10 mıllıon teńge bolady. Bank osy 10 mıllıon teńgeniń bárinen de ústemeaqy alady. Ne úshin? Nelikten sen ózińniń mańdaı terińmen taýyp, aýzyńnan jyryp jınaǵan óz aqshań úshin taǵy da ústeme tóleýge tıissiń? Ol bank onsyz da seniń depozıtke salǵan aqshańnan belgili bir dárejede paıda taýyp jatyr emes pe? Baıaǵy zamandaǵy «berseń de 5 teńge, bermeseń de 5 teńgeniń» kebi.
Eger álemdik tájirıbege júginer bolsaq (bizdi sheneýnikter Batystan úlgi al dep úgitteıdi ǵoı) nesıeniń ústemeaqysy Shveısarııada – 1,40, Fınlıandııada – 1,50, Slovenııada – 1,92, Chehııada – 1,99, Lıtvada – 2,03, Avstrııada 2,10 paıyz eken. Al, bizde, joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, eń tómengi ústemeaqy – 5 paıyz.
Úı izdegen miskinniń kúıin osydan-aq túsine berińizder...
Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan»