«Skıftiń sońǵy tuıaǵy» (Sýretshi Tabıǵat Qojanbaevtyń týyndylary týraly)

Oral qalasynda týyp-ós­ken Tabıǵat Tólemisuly kishkentaıynan qolónerge qu­mar bolyp­ty. Balqııa apaı uly­nyń vannadaǵy sabyn ataý­lyny qoımaı, qyrnap-jo­­nyp, neshe túrli músin ja­­sap tastaıtynyn jyr qy­lyp aıtady. Birde Tabıǵat plas­­tılınnen adamnyń basyn jasap, tońazytqyshqa sa­­lyp qoıǵan eken. Ashyp qal­­ǵan anasy qoryqqannan shalqasynan túse jazdaǵan. Osyndaı «qyzyqtaryna» qa­ra­maı, bala boıynan óreli óner­diń ushyǵyn kórgen ana ony árdaıym qoldap, kór­ke­móner mektebinde oqy­typ­ty. Keıin Tabıǵattyń ózi ónerdiń sońyna shyndap túsip, áýeli Almaty kór­kem­­óner ýchılıshesin, odan soń Abaı atyndaǵy Almaty mem­­lekettik ýnıversıtetin bi­tir­di.

– Men «jalqaý» sýret­shi­min, – deıdi Tabıǵat ázildep. – Tabıǵattyń ózi jasaǵan ǵa­jaı­yp nárselerdi sál ǵana óń­deı salamyn.

Tabıǵat Tólemisuly aǵash­tan, súıekten, múıizden, teri­den, tipti metaldan da talaı tý­yndylardy jasady. Bi­raq onyń eń súıikti kásibi – ká­dim­gi terini aınaldyrý.

Shyndyǵynda qazaq qol­ónerinde teri óte jıi qol­da­nylatyn materıalǵa jata­dy. At ábzelderi, torsyq, kú­bi, saba sekildi kúndelikti tur­mys buıymdary, jarǵaq shal­bar, bylǵary ton – osy­nyń bári de mal baqqan qa­zaq­tyń kúnde kórip júrgen buı­ymy ǵoı. Saqtalýy qıyn bol­ǵan­dyqtan talaı-talaı teri já­di­ger umytylyp, halyq jady­nan joq bolyp ta ketti. Áı­gili Bu­qar jyraýdyń «Sen – buzaý te­risi shónshiksiń, Men – ógiz te­risi talyspyn!» dep sha­my­rqanatyny esińizde me? Dál osy talystyń ne nárse ekenin izdenip júrip taýyp, qalpyna keltirip jasaǵan da – Tabıǵat.

– Kóne hıkaıalardyń biri­nen talys týraly myna­daı ańyz estip edim, – deıdi Ta­bı­ǵat. – Bir kisiniń búkil ma­l­­y jutqa ushyrap, taıaǵyn us­tap qalypty. Biraq baıdyń qoly sheber eken, ólgen jyl­qy­la­ry­nyń bas terisinen talys de­gen ydys jasap, sony satyp, keıin qaıta mal jıyp, sha­­rýasyn túzegen. Usta-she­ber­lerdiń aspap-saımanyn sa­lýǵa laıyq sómke – talys qa­zir Tabıǵattyń úıinde kún­de­likti qoldanylatyn buı­ym­nyń birine arnalǵan.

Tabıǵat kishkentaıynan qa­la­da ósip, orys mektebinde oqy­sa da malsaqtyǵynan ajy­ramaǵan naǵyz qazaqtyń ózi. Onyń ár týyndysynan neshe túrli haıýannyń, jan-janýardyń bir elementin kór­meı qoımaısyń. Tipti keı­de ony áıgili «ań stılin» qal­yp­tastyrǵan saq-skıf she­ber­leriniń sońǵy tuıaǵy emes pe eken degen oı da kelip qa­la­dy. «Kók ógiz», «Dońyz», «Kónek», «Talys», «Aqqý», t.b. kóptegen jumystar Tabı­ǵat­tyń osy bir «ań stılin» sh­e­ber meńgergenin, árbir ja­nýardyń ózine tán minez-qul­qyn bir ǵana shtrıhpen bere alatynyn dáleldeıdi.

Qys kelip, el-jurt soǵym soıýǵa kiriskende Tabıǵat bir ja­sap qalady. Bul onyń qoı­ma­syn shıkizatqa toltyratyn ýaqyty. Tanys dostary, kórshi-kólemi sýretshiniń osy «osaldyǵyn» jaqsy biledi. Neshe túrli múıiz-tuıaq, bas-sı­raq, súıek-saıaq, teriniń push­paǵy, túıeniń moıyny, jyl­qynyń qylquıryǵy, t.b. zat­tar kelip jatady. Bir kór­gen­de qajetsiz sekildi osy nár­seler Tabıǵattyń qolynan ótkende adam tanyǵysyz ózgerip, óner týyndysyna aınalatynyna olardyń kózi san ret jetken ǵoı. Teri óńdeýdiń ma­shaqaty kóp, ıis-qońysy ta­ǵy bar, sonyń bárine shydap qana qoımaı, otaǵasyna dem berip otyratyn Meıramgúl Jaıdarqyzynyń orny bir bólek.

...Men Tabıǵatty kópten kór­mep edim. Jaqynda jo­lyq­tyq. Astanaǵa kóshkeli kór­melerden kórinbeı, aty-jó­ni estilmeı ketip edi. Úı sa­lyp­ty. Qyzyn uzatyp, ke­lin túsiripti. «IýNESKO klý­by» balalar kórkemsýret mek­tebinde sabaq beredi eken. Qatty qýanǵanym, Ta­bı­ǵat shyǵarmashylyǵyn da umyt­papty. Kishigirim mýzeı­ge uqsaıtyn úıin aralatyp, sońǵy kezde jasaǵan jumys­ta­ryn kórsetti. Baıqaǵanym – sý­retshi sońǵy kezde aǵash­ty kóbirek paıdala­nyp­­ty. Alyp kesirtke, qu­maı ta­zy, múıiztumsyq, qar­­ǵa­lar... Bul jerde de Ta­bı­ǵat Tó­le­mis­ulynyń «jal­qaý­ly­ǵy» kóz­ge uryp tur: shym-shy­ty­ryq aǵash butaqtarynyń ara­synan ózi­ne kerek qımyl-qoz­ǵa­lys­ty dál taýyp, sál-pál «óńdeı» salǵanda, tyń týyndy ózindik minezimen tirilip sa­la bergen.

– Kópten kórmege qatys­qa­nym joq. Biraq sońǵy kezde jasaǵan jumystarymnyń bá­ri bir serııaǵa kiredi. Osy ju­mystarym arqyly qor­sha­ǵan ortanyń ekologııasyna, adam janynyń ekologııasyna kó­rermen nazaryn aýdarǵym kele­di. Astanada jeke kór­mem­di uıymdastyrsam dep ar­man­daımyn, – deıdi Tabıǵat Qojanbaev.

Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»