Altyn Ordanyń beklerbegi – Oısyl

Derekterdiń osy túrinen tarıhı málimet alý joly ońaı emes. Basty kedergilerdiń biri ańyzǵa arqaý bolǵan oqıǵanyń ýaqytyn, merzimin anyqtaý. Osydan tarıhshylar ańyzdarda baıan­dalǵan jaǵdaıdy, oqıǵany tarıhtyń qaı kezeńine, qaı dáýirine jatqyzýdy boljaı almaı qınalady. Shejirede atalatyn tulǵalardyń esimderi izde­nis­ke baǵyt bergendeı bolǵanmen izde­nýshilerdi shatastyrýy da múmkin. Sebebi esimdes tulǵalar Uly dala tarıhynda jıi ushyrasady.

Biz qarastyryp otyrǵan ańyzdy belgili folklortanýshy-ǵalym Aq­­seleý Seıdimbek «Otyz uldy Oısyl nemese sirgeli urpaqtary» dep belgilegen. Onda Jánibek hannyń qyzy men Oısyldyń uly arasyndaǵy mahabbat, buǵan qarsy bolǵan opasyz hannyń bir áýletti qyryp salýy jáne aman qalǵan urpaqtan qazaqtyń sirgeli degen rýynyń órbýi baıandalady. Sirgeli birneshe túrki halyqtarynyń quramynda bar: qazaqta - Uly júzdiń ishi men Orta júzdiń ýaq rýy quramynda, noǵaıda, ózbektiń ıýz taıpasy ishinde. Sirgeli dep Tashkent qalasynyń bir aýdany, áýejaıy, al Túrkistan men Jambyl oblystarynda birneshe toponımder – eldi meken, jer, eski kanal attary atalady.

Atalǵan ańyzdyń ondaǵan nus­qasy jarııalanǵan. Solardyń ishinde eń eskisi dep belgili etnograf-ǵa­lym Hálel Arǵynbaev qaǵaz betine túsirgen mátindi sanaýǵa bolady. Ony zertteýshi 1958 jyly Shymkent (qazirgi Túrkistan) oblysy, Alǵabas (qazirgi Báıdibek) aýdany, Maıbulaq keńsharynyń 70 jastaǵy turǵyny Tájibaı Berdibaevtan jazyp alǵan: «Jánibek hannyń zamandasy, baqýatty Baqtııardyń uly Oısyldyń birneshe áıeli jáne 30 uly bolypty. Olardyń arasynda aqylmandary da, kórikti erketotaılary men iskerleri de bar eken. Solardyń biri Jánibek hannyń sulý qyzyna ǵashyq bolyp ol qyz ekiqabat bolyp qalady. Muny bilgen han ashýlanyp, Oısyldyń barsha uldary men kelinderin qonaqqa shaqyryp qyryp tastapty. Tek qana Oısyldyń qyrda jylqy baǵyp júrgen uly О́tep pen onyń Izbıke atty ekiqabat áıeli tórkindep júrip, aman qalyp, Manat atty ul týypty. Ol es jıyp, at jalyn tartyp minýge jaraǵan kezde oǵan sirgeli taı mingizip, eline shyǵaryp salypty. Ol atajurtyna jetkende kókpardyń ústinen shyǵyp, bul dodada óziniń epti ári kúshti ekenin tanytyp, taıynyń da tulpar tektes topjarǵandyǵyn kórsetip, jınalǵan el-jurtty tańǵaldyrypty. Ony endi baıqap, bir-birinen surastyryp, «sirgeli taı mingen myna myqty bala kim?» degenge keledi. Toıdan keıin ákesi О́teptiń aǵasymen kórisip tabysady, ol ámeńgerlik jolmen Izbıkege úılenipti. О́teptiń aǵasynan Týtańbaly men Qaıshylyny tabady; al hannyń ekiqabat qyzy egiz Aqkeńirdek pen Qarakeńirdekke bo­san­ǵannan keıin olardy О́tep pen Izbıke asyrap alypty. Al Manat esimi el ishinde umytylyp, «Sirgeli» atymen turaqtalyp búkil keıingi áýletke kóshipti».

Osy ańyzda Oısyl balalaryn qyrǵynǵa ushyratqan han kim degen suraqqa zertteýshilerdiń kópshi­ligi Qazaq handyǵynyń negizin qalaǵan­dardyń biri – Jánibek dep boljaǵan bolatyn. Alaıda bul pikirge qaıshy keletin aıǵaqtar jeterlik. Birinshiden, qazaqtyń hany Jánibektiń tól aty Abý Saıd (Bý-Saıd, Máshhúr Júsipte Ábýsaǵıt úlgisinde jazylǵan). Jáni­bek – onyń laqap aty. Qadyrǵalı Jalaıyr óz eńbeginde ony Kishi Jáni­bek dep ataıdy. Ekinshiden, derekterde atalǵan qazaq hanynyń bireýge zábir kórsetkeni týraly esh aqpar kezdespeıdi. Sondyqtan ańyzdaǵy han qazaqtyń Jánibegi deýge negiz joq.

Bir áýletti qyrǵan han qaı Jánibek degenge jaýap izdegende týysqan noǵaı halqynda sıýjet jaǵynan «Otyz uldy Oısyl nemese sirgeli ur­paq­tary» atty ańyzben úndes «Aısyl­dyń uly Amet batyr» atty jyrdyń bar ekendigi eskerilýi tıis. Jyrdyń bas keıipkerleri qatarynda Jánibek han men Aısyl bı, olardyń perzentteri. Aısyl bıdiń balasyna han qyzyn beremin dep bastapqyda kelis­keni, keıin ýádesin buzǵany, batyr jigittiń han qyzyn urlap áket­keni, buǵan han jazalaýshylar jiberip áskerı qaqtyǵystar bol­ǵany baıandalady. 1969 jyly basyl­ǵan «Nogaı halk ıyrlary» atty jınaqtyń qurastyrýshylary «Aısyldyń uly Amet batyr» degen jyrda baıandalǵan oqıǵalar Altyn Orda hany Jánibektiń kezinde oryn alǵan dep ashyq jazady.

Nazar aýdararlyq jaıt, noǵaıdyń osy jyrynyń ataqty V.V. Radlovtyń 1896 jyly jarııalaǵan nusqasynda Jánibek hannyń Berdibek atty uly­nyń bolýy. Bul bizge ańyzdaǵy han­nyń Altyn Orda taǵyn 1342-1357 jyldary ıelengen Jánibek ekendigin aıqyndaıdy. Sebebi jazba derekterde onyń Berdibek esimdi uly atalady. Al qazaq hany Jánibektiń perzentteri ishinde Berdibek joq, bul taǵy da qosymsha dálel bolyp tur.

Ekinshiden, Altyn Orda hany Jánibektiń zalym bolǵany jazba derekterde atalyp, onyń týǵan aǵa-inileri Tynybek pen Hyzyrbekti ól­tirt­keni belgili. Opasyzdyq Jáni­bektiń ózine ǵana emes ulyna da tán bolypty. Keıbir derekterde aýyryp jatqan handy óz perzenti Berdibek jaqtastarymen kelip óltirgenin habarlaıdy. Al bılik basyna kelgen Berdibek birneshe kún ishinde 12 jaqyn týysqanyn, olardyń ishinde taıaý arada jaryq dúnıege kelgen náreste inisine deıin óltirtken. Bul sumdyq jaǵdaıdy tarıhshy О́temis qajy tómendegideı sýretteıdi: «О́zi­­niń qaryndashlaryny taqy óz oǵ­landaryny mańa hanlyq talashýr dáb óltúrúr árdi». Qazirgi tilmen aıtqanda Jánibekuly Berdibek týǵan balalaryn er jetken soń ózimen han taǵy úshin talasady dep kózderin joıǵyzypty. Osynyń nátıjesinde kóp uzamaı Berdibek dúnıeden ótkende ataqty Batyı han urpaǵynan Altyn Orda taǵyna ıe bolatyn tuıaq tabylmaı bılik basyna Joshynyń basqa uldarynan taraǵandar keldi. Osy tarıhı málimetter qazaq ańyzyndaǵy bir áýletti qyrǵan han Altyn Orda taǵyn ıelengen Jánibek han ekendigine taǵy bir aıǵaq.

Noǵaı jyrymen, qazaqtyń «Otyz uldy Oısyl nemese sirgeli urpaq­­­tary» atty ańyzymen saryndas sıýjet XVII ǵasyrdyń aıaǵyna jatqyzylatyn «Daftar-ı Chıngız-name» atty tatar qoljazbasyndaǵy Aısauly Amat týraly taraýda kezdesedi. Úsh túrli túrki elderiniń ádebı týyndylarynda sıpattalatyn bir jaǵdaı osy úsh halyqtyń ortaq murasy – Altyn Ordada oryn alǵan dep sanaýǵa negiz bar. Ańyz, jyr, qoljazba túbi bir tarıhı oqıǵany baıandaıdy.

1972 jyly tek noǵaı eposy men tatardyń qoljazbasyndaǵy áńgime negizinde osyndaı pikirdi tatar ǵaly­my M.A.Ýsmanov aıtqan bolatyn: «sýdıa po stılıý dastana, v ego osnove lejıt epos, kotoryı v svoıý ochered takje osnovan na podlınnom ıstorıcheskom sobytıı ... Istorıcheskım lısom ıavlıaetsıa ı otes Amata – Isa (Aısa). Soglasno svedenııam Ibn Battýty ı Vasafa, on byl zıatem hana Ýzbeka.... Polýchaetsıa porazıtelnoe sov­padenıe vozrastov ı dat: Isa byl zıatem Ýzbeka; Amat nachal deıstvovat prı Djanıbeke, kotoryı ýmer v 1357 g., no on byl znachıtelno moloje hana». 2006 jyly zertteýshi Zikirııa Jandarbek Oısyldyń per­zent­teri men aǵaıyndaryn qyrý­dy uıymdastyrǵan О́zbekhan uly Jáni­bek degen pikir bildirdi. Al Altyn Ordaǵa baılanysty tarıhı zertteýler men derekkózderdi paıdalanǵan J.Sabıtov qazaq shejiresindegi Oı­syl jáne О́zbek han qasyndaǵy Isany bir adam degen boljam aıtty: «mojno predpolojıt tojdestvo takıh person kak Oısyl ýısýn, vnýk Maıky-bııa ýısýna ı Isa (Aısa) ýıshýn (nalıso lıngvıstıcheskoe shodstvo)».

Úsh túrli túrki elderiniń jadyn­da saqtalǵan málimetter boıynsha Aısyl-Aısa-Oısyldyń tegi de bir. Túr­li ortaǵasyrlyq jazbalarǵa súıen­gen zertteýler О́zbek hannyń kúıeý balasy bolyp tabylatyn Isa­nyń rýy ýıshın/úısin ekenin kórse­tedi. 2016 jyly Qazanda basylǵan «Zolotaıa Orda v mırovoı ıstorıı» atty zertteýde Isa О́zbek hannyń senimdi adamy ekeni, beklerbek (bas mınıstr) qyzmetin atqarǵany, oǵan han óz qyzyn bergeni, osydan ol Isa-gýrgen atalǵany, onyń rýy úısin ekeni kórsetiledi – «Novym favorıtom ı beklıarbekom Ýzbeka stal ego ocherednoı zıat Isa-gýrgen ız roda ýıshın, jenatyı na hanskoı docherı». Ýaqytynda Shyńǵyshan Joshyǵa 4 myń sarbaz bergenin, onyń 2 myńy hýshın/úısin rýynan bolǵanyn Rashıd-ad-dın jazady.

Noǵaılar qansha ǵasyr ótse de Aısyl bıdiń tegin umytpaǵan. Buǵan aıǵaq retinde HIH ǵ. aıaǵyna jatatyn «Obrashenıe kýmykskıh nogaısev» atty tarıhı qujattaǵy myna aqpardy alǵa tartýǵa bolady: «A vot ımena ızvestnyh nam, nogaısam nashıh predkov ... V Kapchýgae jıl ýısıýn (astyn syzǵan biz – MQ.) Amet batyr, syn Aısýla».

Oısyldy túp atamyz dep sanaıtyn qazaq sirgelileri ózin úı­sin­ge jatqyzǵany jóninde orys derek­terinde kórinis tapqan. XVIII ǵasyrdyń aıaǵynda Túrkistan jerinen ótken D.Telıatnıkov: «Sırgelı ıýsýnskıe» dep jazsa, HIH ǵasyrdyń basynda sirgelilerge kezikken F.Nazarov olardy «Iýsýn-Syrgalınskaıa volost» dep ataıdy. Mine esimi, tegi jaǵynan da Isa, Aısyl bı, Oısyl bir bolyp tur. Noǵaı-tatar derekterinde Aısa-Aısyl bıdiń balasy Amat bolsa, H.Arǵynbaev ańyzynda Oısyldyń balasy О́tep.

Joǵaryda keltirilgen aıǵaqtar, sáıkestikter 1313-1341 jyldary Al­tyn Orda hany О́zbektiń beklerbek qyzmetin birneshe márte atqarǵan, arab pen basqa shyǵys jazbalarynda Isa nemese Isabek dep kórsetilgen, al noǵaı jyrlaryndaǵy – Aısyl bı, tatarda Aısa, qazaq shejiresindegi Oısyl bolyp atalatyn keıipker bir adam, bir tulǵa ekeni kúmán týǵyz­baıdy.

Sonymen Isa-Aısa-Aısyl bı – Oısyl Altyn Ordanyń dáýirlep turǵan О́zbek pen Jánibek handardyń bılik qurǵan zamanynda, ıaǵnı HIV ǵasyrdyń birinshi jartysynda ómir súrdi. Ol О́zbek han kezinde Altyn Ordada hannan keıingi eń joǵary memlekettik qyzmetti ıelenip beklerbek (bekterdiń begi) ataldy. Arab­tyń ataqty saıahatshysy Ibn Bat­týtanyń jazýynsha, ol «nachalnık ýlýsa, chto znachıt nachalnık emırov. Iа zastal ego jıvym; on byl jenat na docherı sýltana». Ol ımperııanyń áskerin basqardy, kórshi eldermen qatynastardy rettep otyrdy, ıslam dinin taratýǵa atsalysty. Keıbir zertteýlerge qaraǵanda onyń bir balasy Qyrymdy basqarǵan. Jasy kelgen kezde aıaǵy aýyrǵanyna qaramaı mańyzdy májilisterge qatysý úshin qyzmetshileri kóterip aparyp, ákelip turdy. Ol hannyń qyzyn alyp hanǵa áıeldikke týǵan qyzyn berdi.

Ibn Battýta óz eńbeginde osy Isa (ıaǵnı Aısyl bı – Oısyldy) jáne onyń áıeli – О́zbek hannyń qyzy­men jolyqqanyn jáne sol kezdesýden alǵan áserin kelesi joldarmen jet­kizedi: «My otpravılıs k etoı hatýn, sarskoı docherı, (jıvsheı) v otdelnoı stavke; na rasstoıanıı okolo shes­tı mıl ot stavkı otsa svoego. Ona prıkazala pozvat k neı pravovedov, kadıev, saııda sharıfa Ibn Abd al-Hamı­da ı obshestvo talıbov, sheıhov ı fakırov. Iаvılsıa takje mýj ee, emır Isa, doch kotorogo zamýjem za sýltanom, ı sel s neı na odın kover. On stradal podagroı ı ne mog nı hodıt na svoıh nogah, nı sıdet verhom na kone, a tolko ezdıl na arbe. Kogda on hotel zaıtı k sýltaný, to slýgı snımalı ego (s arby) ı vvodılı ego v sobranıe, nesıa (ego). ... Eta bolezn rasprostranena mejdý etımı Tıýrkamı. So storony etoı hatýn my ývıdelı mılostı ı dobrotý haraktera, kakıh ne vıdelı (nı ý kogo), krome nee. Ona osypala nas shedrotamı ı oblagodetelstvovala. Da vozdast eı Allah dobrom!». Al Isanyń О́zbek hanǵa shyqqan qyzy Ordashy týraly Ibn Battýta «Eta hatýn (odna) ız lýchshıh, dobreıshıh nravom ı sostradatelneıshıh hatýn» dep minezdeme beredi.

О́zbek han qaıtys bolǵan soń onyń balasy Jánibek han taǵyn ıelenip biraz jyl patshalyq qurǵan kezde Isa-Aısyl bı-Oısyl kúlli otbasymen qýǵyn-súrginge ushyraıdy. Aman qalǵan urpaǵy keıin qaıta qosylyp el boldy, úısin-sirgeli ataldy. Qazaq tarıhynda keıde rýdyń ýaqyt óte kele bastapqy ataýynyń umytylyp, onyń ornyna eski men jańa ataýlarynyń qatar qoldanylýy nemese múldem basqa ataýǵa ıe bolatyny týraly HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda basylǵan A.I.Levshınniń kitabynda mynadaı pikir bar: «s razmnojenıem naroda kırgızskogo ývelıchıvaetsıa v nem chıslo novyh podrazdelenıı, a pervonachalnye nazvanııa pokolenıı malo-pomalý prıhodıat v zabvenıe». Shynymen tarıhı derekterge qarasaq, qazaq halqynyń ata-babalary HIV-HV ǵasyrlarda ózbek bolyp atalsa, HVI ǵasyrda ózbek-qazaq bolyp jazylyp, HVII-HVIII ǵasyrlarda taza qazaq degen ataýǵa ıe boldy.

Qazaq shejire-ańyzdarynyń bir úlgisinde Baqtııardyń uly Oısyl dep, birinde Baqtııardyń uly Sirgeli dep kórsetiledi. Sirgeli ataýy qaıdan shyqty degen suraq týyndaıdy. H.Arǵynbaev jazyp alǵan ańyz bo­ıynsha úlken áýletten aman qalǵan Oısyldyń nemeresi – Manattyń esimi ýaqyt óte kele el ishinde umytylyp «Sirgeli» atymen turaqtalyp búkil keıingi áýletke kóshipti delinedi. Osy baladan taraǵan urpaq «Sirgeli» atalypty, tańba belgisi buzaý men qulyn enesin embeý úshin tumsyǵyna kıgizetin «sirgeni» elestetedi eken delinedi. Mine, halyqtyq etımologııa sirgeli degen ataýdyń shyǵýyn osylaı túsindiredi.

Sirgeli ataýynyń shyǵýyn «da­lalyq aýyzsha tarıhnama» úlgi­lerindegi málimetterge súıenip bas­qasha túsindirýge bolady. Baq­tııardyń ákesi Maıqy bı ekeni qa­zaq shejirelerinde kórsetiledi. Al «Ǵylym ordasy» RMK Ǵylymı kitap­hanasyndaǵy saqtaýly turǵan «Shyń­ǵys han jáne onyń bıleri» atty qoljazba (Qazaq jazbalaryndaǵy handar shejiresi. Almaty, 2015.146-160 bb.) jáne tatardyń «Daftar Chıngız-name» (Ýsmanov M.A. – Tatarskıe ıstorıcheskıe ıstochnıkı XVII-XVIII vv. Kazan, 1972. S. 109.) boıynsha Maıqy bı toǵyz bıdi bastap taýǵa ketken Shyńǵyshandy izdep, ta­ýyp eline qaıtarǵany, onyń osylaı bılik basyna kelgeni aıtylady. Maı­qy bıdiń osy áreketterine rıza bol­ǵan Shyńǵyshan: «Áı, Maıqy bı, men han bolsam, bektik seniki bolsyn. Eger sen bul mórli júzikti alyp kelmeseń, anamnan bir belgi ákelmeseń, men sizderge joq edim. Sizder maǵan eshqashan joldas bolmas edińizder» degen eken (Qazaq jazbalaryndaǵy handar shejiresi. Almaty, 2015. 154 b.). Shyńǵyshan ózin qoldaǵan bekterdiń árqaısysyna man­sap taǵaıyndap, oryn bekitedi. Árqaısysyna jeke-jeke tańba, qus, aǵash, uran berip, bólek-bólek el etip aıyrǵan eken. Ol Maıqy bıge qarap: «Áı, úısin Maıqy bı, seniń aǵashyń – Qaraǵash, Qusyń – Qara qus, uranyń salaýat, tańbań – Sirge bolsyn! – degen eken (Qazaq jazbalaryndaǵy handar shejiresi. Almaty, 2015.157 b.).

Altyn Ordada Maıqy bıden taraıtyn tikeleı urpaǵy osy Shyńǵyshan bergen tańbany ıelenip júrse kerek. Repressııaǵa ushyraǵan úısin rýynyń bir tarmaǵy arǵy babasynyń tańbasynyń ataýyna qarap «sirke» eli - sirgeli dep atalýy ábden múmkin.

Qazaq shejiresinde attary atalatyn Oısyl, Maıqy bı, Baqtııar jáne basqa da qazirshe isteri kómeski tarıhı tulǵalar Mońǵol ımperııasy men Altyn Ordanyń irgesin kóterýge atsalysty, onyń órkendeýine úles qosty. Atalǵan memleketter aýmaǵynda jasalǵan tarıh pen órkenıet Uly dala aýmaǵyndaǵy barlyq túrki halyqtarynyń, qazaq halqynyń ortaq qazynasy, keıingi dáýirde paıda bolǵan Qazaq handyǵynyń bas­taýlarynyń biri.

Muhtar QOJA,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversı-tetiniń professory