Aıyby kishkentaı kórermenderge arnalǵany bolmasa, anımasııalyq fılm jasaý ońaı emes, azaby da jetkilikti jáne arzan turmaıdy. Kóp qarajatty, kóp ýaqytty, kóp kúshti qajet etedi. Ulttyq óner kókjıeginde mańyzdy sala retinde paıda bolǵanyna elý jyldan endi assa da, qazaq mýltıplıkasııasynyń atasy Ámen Qaıdarovtyń kózi tirisinde toqyraǵan bul sala bar-joǵy belgisiz bolyp, talaı jyl teris qarap, tyrs etip belgi bermegen kúıi búk túsip jatyp qaldy.
Ár jyldary jekelegen rejısserlerdiń birdi-ekili qysqa metrajdy anımasııalary ekrannan qylań berip qalǵanymen, suranysty qanaǵattandyratyndaı halde emes, bos turǵan naryqtyń jumyryna juq bolmaı, jutylyp kete beretin. Kórkem fılmderge bergisiz, eresekterdiń ózi esten tanyp eligip kóretin «Shrek», «Madagaskar», «Muz dáýiri», «Sımba», «Kokonyń qupııasy» sekildi álemdik anımasııalyq shedevrler dúnıe keńistigin tutas jaýlap alyp jatqan kezeńde bala tanymyna laıyq birde-bir kúrdeli ári maǵynaly dúnıe usyna almaı kele jatqan qazaq anımatorlarynyń áreketsizdigi jerge qaratatyn jaıbaraqattyqqa deıin jetkeni esh aqtaýǵa kelmeıtin. Búginde anımasııa janrynda jańalyq joq deýge bolady, álemniń eń myqty anımatorlary ıneniń jasýyndaı ıdeıa qaldyrmastan bárin túsirip tastady jáne óte kásibı túsiretindikten bul sala boıynsha olarmen teńesetin esh nárse de, eshkim de qalmaǵandaı. Búgin shyqqan «mýltık» erteń eskirip, kúlli álem rejısserleri ıdeıa men taqyryptyń sońynda súrligip, túsirý tásili men jetkizý ádisi jolynda jarysyp, jantalasyp jatyr, al bizdiń eki qoldy qaltaǵa salǵan erensizdigimizden balaqaılardyń tili shet tilinen qotarylǵan mýltfılmder arqyly qalyptasyp, sondaǵy keıipkerler sekildi jasandy, nársiz-sólsiz sóıleýge daǵdylanyp barady. Bul jaqsy nyshan emes.
Kesh te bolsa, taqyr jerden ıakı qara tastyń qýysynan qulaǵy qyltıyp kóringen názik gúl sekildi uzaq jylǵy túıetolǵaqtan keıin qazaq ekranynan tuńǵysh ret qanat qaqqaly otyrǵan «Muzbalaq» jáne «Kúltegin» atty bir saǵattyq tolyqmetrajdy qos birdeı anımasııalyq fılm qatar dúnıege kelgende, muny mádenı-rýhanı ómirimizdegi aıtýly oqıǵa retinde qabyldamasqa amalymyz qalmady. «Mádenı oqıǵa» dep aýyz toltyryp kúpinemiz-aý, bul mýltfılmderdiń dúnıege kelýinde de maqtanyp aıtar esh nárse joq, sebebi alpys mınýttyq eki fılmniń de bar bolǵany segiz-toǵyz aı ishinde daıyndalǵanyn estigende, jylap jiberýge shaq qalasyń. Osyny sheteldik áriptester estise, olar basyn shaıqap tastap turyp kúler edi. Sebebi Eýropa anımatorlary toǵyz aıda tolyqqandy týyndy túsiremiz dep janyqpaıdy, bul ýaqytty olar asyqpaı júrip bar bolǵany úsh mınýttyq treıler túsirýge nemese 6-7 mınýttyq qysqametrajdy fılm daıyndaýǵa ǵana jumsaǵan bolar edi. Al bizdiń anımatorlar ýyz-nárge jarymaı, ulttyq tanymnan qaınap shyqqan tóltýmaǵa sýsap júrgen búldirshinder úshin Kúlteginshe aıtqanda, «túnde uıyqtamady», «kúndiz kúlmedi». Mýltfılmniń bir sekýndy úshin 24 sýret salynady eken, al bir saǵattyq «Muzbalaq» úshin 86 000 sýret salynypty. Bir sýrettiń bir-aq ret salynbaıtynyn, sapaly nátıjege qol jetkizý úshin ár sýrettiń keminde 4-5 qaıyra salynatynyn eskersek, munyń qandaı ushan-teńiz eńbek ekenin esepteı berýge bolatyn shyǵar. «Kúltegin» men «Muzbalaq» – birine-biri uqsamaıtyn, ekeýi eki bólek dúnıe. Biraq bir jylda, bir stýdııada ázirlengendikten, ekeýi egiz bala sekildi qatar atalady. Áıtse de az kúnge bolsa da, aldymen jaryq kórgendikten áýelgi áńgime «Muzbalaq» týraly. «Tastúlek» atty qysqametrajdy anımasııalyq fılmnen bastaý alǵan «Muzbalaq» búrkit pen adamnyń arasyndaǵy dostyqqa qurylǵan. Sıýjeti Turdybek Maıdan, Tilek Tóleýǵazy, Erbol Boranshy, Adaı Ábilda sekildi tórt avtordyń birigip jazǵan ssenarııinen týǵan.
Munda keń tynysty erkindik, dınamıka, ekshn, bári bar. Kamera erkin qozǵalady. Dúleı ańshy Shegir men jetim bala Aqtaıdyń arasyndaǵy teketires – qatigezdik pen izgiliktiń máńgi bitispes arpalysy. Shegir men Muzbalaq mýltfılmdi bastan-aıaq áreketke, ótkir tartysqa toltyra túsedi. Qara nıet Shegirdiń qasaqana jasaǵan qastandyǵynan ajal qushqan adal adamnyń qany ózenderden ótip, kólderge jetip, tasty tesip, topyraqqa sińip, jeti qat jerdiń astynda jatqan aıdahardy uıqysynan oıatyp, ashýyna mingizip, qaharyn tókkizedi. Kómeıinen ot shashyp, aýzynan jalyn búrikken alyp ajdaha jer betine shyqqan soń joıqyn ekpinimen el ishin kári-jas demeı jalmaı bastaıdy. Aspan men jerdiń arasyn emin-erkin baǵyndyrǵan aıdaharǵa qarsy turatyn bir-aq kúsh bar. Bolat tuıaqty aspan ámirshisi, dala erkesi qyran búrkit qana aıdaharǵa toıtarys bermek. Al sonaý súımendeı súńgilerimen sulý kóringen muztaýlardyń ushar basyna uıa salǵan Muzbalaq ońaılyqpen ańshynyń qolyna túse qoımasy anyq. Aspan erkesi qataldyqty emes, adaldyqty ańsap jetken adamnyń ǵana qolyna qonyp, qaltqysyz qyzmet etýge daıar. Jas kórermen qyrannyń qanat qaǵysynan bastap qapasqa kelgenge deıingi tirshiliginen ózi úshin kóp qajetti derek alady: búrkit ózge qustar sekildi adam ámirine moıynsuna bermeıdi, tilsiz maqulyq májbúrlegenge kónbeıdi, dos peıilmen aıalap qaraǵanǵa ǵana adam sekildi adaldyq tanytady.
Sýretshiler de qulpyrtady-aq. Kishkentaı kórermen keıipkerlerdiń pishinine qarap otyryp-aq, kimniń jaqsy, al kimniń zulym ekenin, minezin, psıhologııasyn, áleýmettik mártebesin tanı qoıady. Jaýar bulttaı túnerip, qalyń qabaǵyn zildenip áreń kóteretin, ol – Shegir. Mundaı adamnyń qolynan jaqsylyq jasaý kelmeıdi. Jaqynyna járdemdesý kerek bolsa, eki bilegin sybanyp ynty-shyntysymen kirise ketetin Aqtaıdyń meıirimdi jan ekenin túri aıtyp tur. Keıipkerdiń júzindegi tıtteı qubylys, júzindegi ushqynnyń ózi ne bolǵanyn, alda áli ne bolatynyn aıtyp otyrady.
«Muzbalaqta» keıipkerlerdiń sózi keı tusta óleńmen óriledi. «Bul bala sanasyna aýyrlyq etpeı me?» degen saýalymyzǵa, Tilektiń aıtýynsha, eki ıyǵyn qomdap sóılegen bizdiń babalarymyz da bala bolǵan, qara sózden góri óleń sóz qanymyzǵa jaqyn bolǵandyqtan, shýmaqtatyp sóıleý besikten beli shyqqan qazaqtyń ár balasyna tán bolǵan. Bala sanasy bárin qabylaı alady, tek eresekter ony jetkizýdiń ádisin bilýi kerek. Tipti baıqap qarasaq, maqtaýly sheteldik mýltfılmderdiń kópshiliginiń tili qurǵaq dıalogtan góri óleńge qurylady. «Muzbalaq» dastandy, jyrlardy tórt shýmaqpen túsinikti tilmen ekrandaýdyń óte utymdy tásilin taýyp otyr. «Siz ǵajaıyp mergensiz ǵoı, osynda jol júrip kelgensiz ǵoı. Qalyń el ashtyqtan qınalǵanda, talaı olja aparyp bergensiz ǵoı». Mundaı tásil, sóz joq, balany tórttaǵan taqpaqtardy jattaýǵa erte bastan daǵdylandyrady.
Qazir eki fılmdi de festıvalderge, túrli kórkem anımabaıqaýlarǵa jiberý josparlanyp otyr. «Kúltegin» men «Muzbalaq» kúzde Qazan qalasynda ótetin halyqaralyq festıvaldiń irikteýinen ótip, saıysqa túsýge joldama aldy. Jaqsy, «Muzbalaq» ta, «Kúltegin» shet memleketterde ótetin festıvalderge, báıge, baıqaýlarǵa qatysady delik. Jat jerdiń kórermeni eń aldymen jańashyldyq izdeıtini anyq. Biraq ózimiz jyly, jaqyn qabyldap otyrǵan ulttyq folklorymyzdyń ózegine aınalǵan osy personojdar, osy oqıǵa, osy dúnıetanym olarǵa qanshalyqty qyzyqty bolýy múmkin? Qazaq mýltfılminen olar qandaı jańalyq tapqan bolar edi? «Qyzyq bolýy kerek dep oılaımyn», – deıdi fılmniń rejısseri Adaı Ábilda. «Sebebi búgingi kınoda ıdeıa men kórkemdik sapada «defısıt» baıqalady. Olar jińishke, názik dúnıeni jaqsy kóredi, hronıkany, detaldy baǵalaıdy. Árıne, tehnıkalyq jaǵynan Amerıkamen jarysa almaımyz. Biz ózgeniń kóńilin tek ózimizge tán mádenıetpen ǵana aýdara alýymyz múmkin. Eýropa, jalpy álemdegi kórermen áli kúnge deıin kóshpelilerdiń mádenıetin tolyqqandy kóre almaı keledi. Aýyl turmysy, sóıleý mádenıeti, úlken men kishiniń arasyndaǵy qarym-qatynas, adamzat pen tabıǵattyń arasyndaǵy qarym-qatynas olarǵa qyzyq bolýy kerek. Sondaı-aq, «Muzbalaqta» qazaq jeriniń búkil jaýhary: Mańǵystaý ústirtteri, Býrabaı jaqpartastary, Jetisýdaǵy Sharyn shatqaldary ár qyrynan ádemi kórinis tabady. Jerimizdiń keńdigi, sulýlyǵy elimizge týrıst tartýǵa da qyzmet atqaryp tur», deıdi. Fılm ssenarııin jazǵandardyń biri Turdybek Maıdan 16 jasyna deıin shekaranyń arǵy betinde ómir súrgen, qystaýdan jaılaýǵa, jaılaýdan kúzdeýge kóship, kıiz úıdiń shańyraǵynan tógilgen shýaqqa shomylyp, jelige bıe baılap, qulyn aǵytqan, ıt júgirtip, qus salǵan tabıǵatpen etene naǵyz kóshpeli qazaq ómirin kórgen, «Muzbalaqta» da sol tirshilikti qaz-qalpynda sýrettegen. Jańashyldyq, mine, osynda. Al túrkitildes elderdiń barlyǵyna «Muzbalaq» túsinikti bolady, sebebi ómir súrý saltyndaǵy ortaq baılanys olarǵa da jaqyn.
«Kúltegin» mazmun jaǵynan kúrdelirek kóringenimen, kishkentaı Bilge men Kúlteginniń balalyq shaǵynan bastalǵan oqıǵany barlyq taıpalardyń erkindigin, táýelsizdigi men dostyǵyn baǵalaǵan uly qaǵanattyń tarıhyna óshpesteı etip izin qaldyrǵan Ashına tekti Elteris qaǵannyń ólimi shıelenistirip, tolassyz óristeıtin erlikke toly hıkaıalar tizbegi ıirimine tarta túsedi. Amanatqa qaldyrylǵan ulan ǵaıyr dalada qarashańyraq ıesi, kók túriktiń sarqylmas dástúriniń murageri bolyp otyrǵan qazaq eli bul tarıh úshin bir mýltfılm qaıtse de qaryzdar edi. «Kúltegin» – «Qazaqfılm» tarıhyndaǵy 3D tehnıkasymen túsirilgen mýltfılmderdiń aldyńǵy legindegi alǵashqy sapaly týyndy ǵana emes, buǵan deıin qysqametrajdy dúnıeler túsirip kelgen rejısser Adaı Ábildanyń da kóp jylǵy tájirıbesi men izdenisinen keıingi tolyqqandy formattaǵy debıýttik jumysy. «Qazaq halqynda eshqandaı memleket bolmaǵan», «tipti bularda memlekettilik degen uǵym joq» degen keıbir qııampurys áńgimelerge qarsy atylǵan oq, berilgen jaýap bul. Qazaq handyǵy tarıhyna 550 jyl ǵana emes, birneshe júz jyldyqtarǵa ary jatqanyn, mine, jaıshylyqta muryn shúıirip qaraıtyn osyndaı mýltıkter aıtqanda bir jaǵy, júzińdi tómen salasyń. Anımatorlar kók bóri ósirgen Kúltegin men tabǵashtardyń tyńshysy Qapaǵan oqıǵasyna balany qyzyqtyrý úshin barlyq tásildi qarastyrǵan: áli aqyly tolyspaǵan balaǵa aq pen qara boıaýy basym sýretter «dostyq» jáne «satqyndyq» degen uǵymdy op-ońaı uǵyndyra alady, mátindi oqyp turǵan kadr syrtyndaǵy kúrkiregen daýys álemde zulymdyq barynan habar bergendeı. Satqyndyqqa jany qas, aqpeıil, qaısar, batyl bolyp ósip kele jatqan Kúltegindi jaqsy kórmeý múmkin emes. Onyń dostyqty bıik qoıyp, baǵalaıtyny sonshalyq, Bilgeni taqqa otyrǵyzyp, ózi qolbasshylyqty qolaı kórgenine bala ekesh bala da súısinetinine bás tigýge bolady. Balaǵa qyzyqty bolýy úshin keı tusynda, bálkim, tarıhı shyndyq sanaly túrde kórkem shyndyqqa ulastyrylǵan bolar. Biraq ol fılmniń qundylyǵyn asqaqtatpasa, tómendetip turǵan joq. «Máńgilik el», «Rýhanı jańǵyrý» ıdeıalaryn búldirshinniń balǵyn sanasy qabyldaı almaýy, túsiniksiz bolýy múmkin, biraq eldik murattarmen tereń qabysatyn tarıhı taqyryptyń Adaı rejısserliginde «goszakazdyǵyna» qaramastan gúldenip, bala shattanatyndaı sheberlikpen oryndalǵany anımasııa janry úshin úlken olja.
Anımasııalyq janrdyń aýdıtorııasy bólek. Bul salada ózimizde de myqty mamandar bar ekenin, olardyń da qolynan is keletinin osy eki mýltfılm dáleldeı alady. Bul ekeýiniń aldynda, táýelsizdik tusynda túsirilgen tolyqqandy jalǵyz anımasııa «Ertóstik» fılmin ómirge ákelý úshin mamandardy attaı qalap, at shaptyryp sonaý Reseıden, Ýkraınadan arnaıy shaqyrǵan bolatyn. Endigi jerde qıt etse Qytaıǵa baryp jasatyp, odan qaldy, orys mamandarynyń etegine oralyp júrip jalynyp, «ulttyq dúnıemizdi jasap bershi» degenimiz uıat qana emes, qyrýar qarjyny aıaýsyz syrtqa shashatyn dańǵoılyqtan tyıylýymyz qajet. Qaıdarovtyń qajyrlylyǵymen dúnıege kelgen «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» sekildi klassıkalyq anımasııadan keıin uzaq jylǵy únsizdikti buzyp kelgen «Muzbalaq» pen «Kúltegin» zamanyna qaraı bórkin kıgen taza ulttyq týyndy. Bul arqyly «Qazaqfılm» jylyna uzaqtyǵy saǵattan asatyn, tolyqqandy eki-úsh fılm jasaýǵa múmkindigi bar ekenin baıqatty. Jetistik te, jeńis te kesh keledi, biraq joqtyń ornyn osyndaı jalǵyz-jarym oljalar toltyratynyn eskersek, toqmeıildilikke salynbaı, otandyq anımatorlardy jan-jaqty qoldaýdy oılaǵanymyz oryndy bolar.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY