Múgilsimniń qalaǵa kelgenine jyldan asqan. Áke-sheshesi qaıtys bolǵan ol aǵa-jeńgesiniń qolynda ósti. Jetimniń kúni belgili emes pe, jeńgesi jaısyz boldy. Jumysqa salyp qoıdy, oqýy da máz emes-tin. О́ıtip-búıtip mektepti de bitirdi. Endi ne istemek? Ári oılap, beri oılap óz kúnimdi ózim kóreıin dep qalaǵa tartyp ketti.
Sáti túsip kondıter fabrıkasyna jumysqa ornalasty. Jasynan eńbekke beıim Múgilsim birer jyldan keıin mamandyǵyna tóselip aldy. Páterde eki qyz turady. Tabysy bálendeı emes, degenmen soǵan da shúkirshilik etedi. Múgilsim suńǵaq boıly, qyr muryndy, aqquba qyz. Birde qurbysy ekeýi kınoǵa barmaq bolyp aıaldamaǵa keldi. Avtobýs kele qoımaı alańdap turǵanda sheteldik mashına qastaryna kelip toqtaı qaldy.
– Bıkeshter, otyryńdar, baratyn jerlerińe jetkizip salaıyn.
Qyzdar mashınaǵa jaıǵasty. Kelbeti kelisken jigit jolda qyzdarmen tanysyp ta úlgerdi. Qoshtasar sátte usynǵan aqshany almady.
– Sizderdi qalaǵan jerlerińizge aparyp salýǵa árkez ázirmin,– dep ázildegen ol Múgilsimge kúlimsireı kóz tastady.
Jumaǵul esimdi bul jigit Múgilsimniń aldyn orap, janynan tabylatyn boldy. Birde keshke qaraı ortalyq parkte tynystap otyrǵan-tyn. Tereń oıǵa berilgen qyz qasyna kelgen jigitti ańǵarmaı da qalǵan edi.
«Kesh jaryq, Múgilsim», degende selk etti. Esen-saý júrip jatyrsyń ba? Kútpegen jerde kezdesý dep osyny aıtar, dep máz-meıram boldy jigit. Myna jigit meniń dosym. Qaladaǵy sheteldik fırmanyń qojasy, ıaǵnı prezıdenti dep tanystyrdy qasyndaǵy joldasyn. Ol qyzǵa qolyn usynyp, esimin atady. Boıshańdaý kelgen jigit shynymen de kórikti edi. Ústindegi kıimi jarasyp-aq tur ózine.Qazaqshaǵa tili jatyq. Bul óńirge kelgenine úsh jyldan asypty. Kásibi jolǵa qoıylǵan.
Taǵy birde Jumaǵulmen oıda joq jerde kezdesip qalsyn. Ázil-qaljyńǵa basyp, symbatty da súıkimdi ajaryńmen salt bas júrgeniń qalaı? О́zińdi qadir tutyp, alaqanyna salyp aıalaıtyn jigittiń eteginen ustamaısyń ba, dep qyzǵa oı tastaı sóıledi. Qyz úlken oıǵa berilip ketken sııaqty boldy. Sirá, durys aıtady, meniki osy ne júris? Betińniń shyraıy barynda bireýdiń eteginen ustaǵan da jón-aý. Ýrýltaı táýir jigit sııaqty. Ornyqty, kórik deseń kórki bar. Kúlimsiregen janary adamdy baýrap alatynyn aıtsańshy. Bildeı bir fırmanyń qojasy. Osy jigitti unatyp qalǵanym ba dep ishteı óz ózinen myrs etti.
Sóıtip júrgende birde Jumaǵul mereke qarsańynda Múgilsimniń úıine keldi. Anany-mynany áńgimeleı kelip, «Ýrýltaı saǵan ǵashyq bolyp qalypty. Eki sóziniń biri sen. Qandaı kelisti, kórikti qyz, alma moıyn, súmbil shashtyń naq ózi. Meni osy qyzben jaqynyraq tanystyr, dep qolqa salady. Menińshe, táýir jigit, juldyzy aldynan týyp turǵan kásipker. Búginde jıyrmanyń segizinde, naǵyz der shaǵy. Qandas baýyrymyz, qazaqshasy da táp-táýir, salt-dástúrimizden de habardar. Ana joly da sol jigittiń ótinishimen kelgenmin. Mine, taǵy kelip turmyn» dedi.
Jumaǵuldyń aıtqandaryn oı eleginen ótkizip, tarazyǵa salǵan Múgilsim jaraıdy, sózińdi jerde qaldyrmaıyn, dep ornynan turdy.
«Aqboz úı» atalatyn qaladaǵy sán-saltanatymen erekshelenetin aıtýly meıramhana. Muny izetpen qarsy alyp, iltıpat kórsetip jatyr. Tórden ótip ońasha bólmege kelip jaıǵasty bular. Dastarqan ústi taǵamǵa samsap tur. Ásem áshekeılengen sharap shólmekteri kózdiń jaýyn alǵandaı. Jumaǵul shamalydan keıin bir sharýam bar edi dep ruqsat surap ketti.
Bul keshte bular biraz áńgimeniń basyn qaıtardy. Aldaǵy jarqyn bolashaqtaryn kóz aldaryna elestetip, tátti qııalǵa berildi.
Jigit túrli merekege oraı súıgen qyzyna baǵaly syı-sııapat jasaýdy umytqan emes. Aqyry, qoımaı júrip qyzdyń júregin jaýlap, amalyn taýyp qaqpanyna túsirdi. Qalanyń orta tusynan jıhazymen eki bólmeli keń páter áperdi, ýaqyt osylaı ótip jatty. Áıelindeı qalaǵan kezinde kelip-ketip júredi...
Birde jigittiń ata-anasynan hat keldi. Olar kelindi elge ákel, toıdy osynda jasaımyz depti. Jigit Múgilsimge toıǵa qurbylaryńdy shaqyr, baryp-qaıtý jol shyǵynyn ózim kóteremin, tek qujattaryn tezirek daıyndasyn degendi aıtty. Shetelge barý bizdiń arýlardyń armany ǵoı. Olar bul habardy qýana qabyldady. Múgilsimniń týystary jaǵynan eki qyz, ózimen birge isteıtin úsh qurbysy jolǵa jınala bastady. Ańqyldaǵan qyzdar bolyp jatqan oqıǵanyń astarynan beıhabar-tyn. Ushaqqa bılet alarda báriniń qujatyn jigit jınap alǵan bolatyn.
Áýejaıdan bıkeshter ... jezóksheler úıinen bir-aq shyqty. Kúzet myqty, eshqaıda shyǵarmaıdy, aldap-arbaý, qorqytý-úrkitý, kúsh kórsetý. Nebir azapty bastan keshti beıbaqtar. Amaly quryǵan qyzdar aqyry aıdaǵanyna júrip, aıtqandaryna kónýge májbúr boldy. Múgilsimniń de mahabbaty baıandy bolmady. Elinde eki áıeli bar eken. Baıaǵy kúıdim-jandym degen bos sóz bolyp shyqty. Eki áıeli eki jaqtan múıizdep kún kórsetpedi. Qapasta qamalyp, kóz jasyna erik berip, jylaýmen kún keshti. О́zi túgil kóleńkesin kórýden qaldy. Aqyry jigittiń úıinen ketýge májbúr bolǵan Múgilsim de jezóksheler úıinen bir-aq shyqty... Azap pen kemsitýshilikti bastan keshken qyzdar arada eki jyl ótkende óldim-taldym dep, onda da bizdiń elshiliktiń belsendi qımyl-áreketi nátıjesinde, elge oraldy. Mine, ańdamaı basyp, opyq jedi degen osy.
«Otyrǵan qyz ornyn tabady» degen mátel bar qazaqta. Búginde osy qanatty sóz bekerge aıtylǵan sııaqty. Oń jaqta otyryp qalǵan qyzdarymyzdyń qatary jyl ótken saıyn arta túsýde. Elimizde 160 myńnan astam kári qyz bar degen derekti gazet-jýrnaldan kóz shalyp qalady. Bular qazaqy tilmen aıtsaq, kezinde «kók etikti kezikpeı, kón etiktini mensinbeı» júrip qalǵan, sóıtip jar qushaǵy, sábı súıý baqyty buıyrmaǵan, ıaǵnı óz baqyttaryn ózderi baılaǵandar. «Qyz ósse – eldiń kórki» dep maqtan tutatyn qazaq áleýmettik indetke qalaı tap bolǵanyn ańǵarmaı da qalǵandaı. Ajarly, aqyldy, bilim deseń bilimi bar, meniń jarym bolsyn deıtin keıbir boıjetkender árkimge kózin súzip, jalǵyzdyqtyń zardabyn tartyp júr. «Itiń ury dese» namystanatyn qazaq qyzdarynyń oń jaqta otyryp júkti bolǵandary qanshama. Amalsyzdan kónedi ata-ana baıǵus. Kóptegen boıjetkender «Esti qyz etegin qymtap otyrady» degen maqaldy umytqan.
Osyndaıda taǵdyr tálkegine tap bolǵan qyzdarymyzǵa «Aryńdy jastan saqta» degen baǵaly sózdi esten shyǵarmańyzdar degimiz keledi.
Qanapııa MYRZAǴOJIN,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi