Taıaýda BUU Qaýipsizdik Keńesinde «Klımattyń ózgerýimen baılanysty qaýipsizdiktiń táýekelderi» taqyrybynda ashyq pikirtalas ótkenin buǵan deıin habarlaǵan edik. Jıynda jahandyq jylynýdyń saldary men onyń aldyn alý sharalary talqylandy. Qazaqstan atalǵan jıynda osyǵan qatysty kózqarasyn usynǵan bolatyn. Álemdi tolǵandyrǵan máseleniń Qaýipsizdik Keńesinde talqylanýy beker emes. Klımattyń ózgerýi joqshylyqqa jáne azyq-túlik qaýipsizdiginiń bolmaýyna, zańsyz kóshi-qonǵa, áleýmettik turaqsyzdyqqa jáne qııan-keski qaqtyǵystarǵa ákelýi múmkin.
Ǵalymdar Jer betiniń kúrt jylyna bastaǵanyn, tıisti sharalar qabyldanbasa adamzatqa qaýip tónip turǵanyn aıtyp, dabyl qaǵyp júr. Jyl saıyn Eýropa men Azııada sý tasqyny bolyp, kóptegen adam zardap shegedi. Ishki Afrıkada qurǵaqshylyq kúsheıip, kóptegen ózen-kólder tartylyp, qorshaǵan orta zııan shegip otyr. Amerıka dúleı daýyldyń zardabyn tartady.
XX ǵasyrdyń basynda álemde ónerkásiptik revolıýsııa bastalyp, jappaı zaýyttar men fabrıkalar salynyp, adamzat damýdyń jańa dáýirine qadam basqan edi. Sodan beri álem kúrt ózgerip, óndiris oshaqtarynan bólingen kómirqyshqyl gazdary álem temperatýrasyn jylyta túsken.
Keıingi 35 jylda Jer-jahan kúrt jylynǵan. NASA-nyń málimetine súıensek, XIX ǵasyrmen salystyrǵanda Jerdegi ortasha temperatýra 1 gradýsqa kóterilgen. Máselen, 2010 jyldan beri álem bes ret rekordtyq deńgeıde ysyǵan. Ǵalymdar munyń negizgi sebebi kómirqyshqyl gazy men jylyjaı gazdarynyń aýaǵa kóptep shyǵarylýy ekenin aıtady.
Kómirqyshqyl gazynyń aýaǵa kóptep taralýy muhıt sýyna áser etip, sonyń saldarynan teńiz marjandary azaıyp, onda mekendeıtin jándikterdiń joıylýyna ákelip soǵyp otyr. National Geographic derekterine qaraǵanda, Tynyq muhıttaǵy birneshe úlken marjan rıfteri joıylyp ketken.
«Jut jeti aǵaıyndy» demekshi, jahandyq jylynýdy keri áseri kóp. Antarktıda muzynyń erip jatqanyn joǵaryda aıttyq. Bastapqyda az-azdan mújilgen muz búginde kesek-kesegimen opyrylyp jatyr. О́ıtkeni klımattyń ózgerýi máńgi muz japqan aımaqtaǵy sýdyń da jylynýyna ákelip soǵyp otyr. Sýdyń mújimeıtin nársesi joq ekeni belgili. Arktıka men Antarktıda mańyndaǵy jylynǵan sý muzdardy burynǵydan da jyldam erite tústi.
1980 jyldan beri Arktıkada 2,5 mıllıon sharshy kılometr muz joıylyp ketti. Bul shamamen Qazaqstannyń aýmaǵyna teń. National Geographic zertteýshileriniń málimetterine súıensek, 2050 jylǵa qaraı Arktıkada 520 myń sharshy kılometr muz ǵana qalýy múmkin.
Antarktıda da jahandyq jylynýdyń zardabyn tartyp otyr. Qazirgi tańda ondaǵy máńgilik muzdar úgitilip, erigen sý muhıtqa quıylyp, teńiz deńgeıi kóterilip keledi. Aq qurlyqta júrgizgen zertteýde máńgilik muzdardyń astyn teńiz sýlary úńgip jatqany anyqtaldy. Jaǵdaı osy betimen kete berse, aq qurlyqtaǵy muz jabyny erip, túgeldeı muhıtqa quıylady. Máselen, alda-jalda Antarktıdadaǵy Týeıts muzdyǵy túgeldeı erise, álemdik teńiz deńgeıi 1 metrge kóteriledi eken. Al mundaı jaǵdaıda, Eýropadaǵy birqatar qalalar sý astynda qalady.
Teńizdiń kóterilýi tikeleı áser etpese de Qazaqstan jahandyq jylynýdan az zardap shekpeıdi. Klımattyń ózgerýi jóninde sóz bola qalǵanda eske áýeli Aral teńizi túsedi. Bir kezderi tolqyny shalqyp, aıdynynda aqqý-qazy qalqyǵan erke Aral búginde búkil sulýlyǵynan aıyrylyp, birneshe ese tartylyp ketti. Ras, keıingi ýaqytta teńizdi qalpyna keltirý jumystary jemisti júzege asty. Alaıda Araldyń ótken ǵasyrdyń ortasyndaǵy deńgeıine qaıta jetýi neǵaıbyl.
Erke Araldyń taǵdyry qart Kaspııdiń basyna da túsýi múmkin. Geophysical Research Letters jýrnalyna jarııalanǵan zertteýdiń nátıjesine súıensek, keıingi 20 jylda teńiz býlana bastaǵan. Máselen, sý deńgeıi 1996 jyldan bastap jylyna 7 santımetrge azaıyp, 1,5 metrge tómen túsken.
Zertteýshiler munyń sebebin Kaspııdiń betki aýa temperatýrasymen baılanystyryp otyr. Iаǵnı, aýa raıy 1995 jylǵa qaraǵanda 1 gradýsqa jylynǵan. Aldaǵy ýaqytta jahandyq jylyný údegen saıyn qart teńizdiń deńgeıi de túse bermek.
«Eger Kaspıı teńizi aımaǵyndaǵy temperatýra jylyna tússe, býlaný jyldamdyǵy da arta túspek. Teńizge quıylǵan ózen sýy kenetten artyp ketpese, Kaspıı basseınindegi sý tartylsa, júıesizdik jalǵasa túsedi», deıdi Fransııadaǵy muhıt sýymen aınalysatyn uıymnyń qyzmetkeri Anna Kazenave.
Onyń ústine, keıingi jyldary Qazaqstanda da aýa raıy úlken ózgeriske ushyraǵan. Qysta úskirik aıaz, jazda aptap ystyq jıilep ketken. «Qazgıdromettiń» derekterine súıensek, sońǵy on jylda Qazaqstannyń ońtústik jáne batys-ońtústik óńirlerinde jeltoqsannyń aýa raıy 0,23 gradýsqa sýyǵan. Ortalyq jáne soltústik óńirlerde 0,58 gradýsqa tómendegen. Al naýryz jáne sáýir aılary 1 gradýsqa jylynǵan eken. Iаǵnı, Qazaqstanda da klımat úlken ózgeriske túsip jatyr.
Álem bul máselede qol qýsyryp qarap otyr deýge kelmes. Alǵash ret klımattyń ózgerýine halyqaralyq qoǵamdastyq nazary 1972 jyly aýdaryldy. Stokgolmde ótken BUU konferensııasynda uıymnyń qorshaǵan ortany qorǵaý týraly baǵdarlamasy bekitildi. 1992 jyly Rıo de Janeıroda «Klımattyń ózgerýi týraly BUU konvensııasynyń» úlgisi jasalyp, 1994 jyly iske qosyldy. Budan keıin Kıotoda atalǵan qujatqa tolyqtyrýlar engizildi. Qazirgi tańda konvensııaǵa álemniń 192 memleketi qol qoıǵan. Osy qujatqa sáıkes, TMD elderi jylyjaı gazyn shyǵarý kólemin 1990 jylǵy deńgeıde ustap turýy tıis. Al Eýropa elderi 8 prosentke, AQSh 7 prosentke azaıtýy qajet.
Jahandyq jylynýǵa qatysty sońǵy kelisimge Parıjde ótken konferensııada qol jetti. Fransııa astanasynda jasalǵan kelisimge sáıkes, múshe memleketter 2020 jyldan bastap kómirqyshqyl gazyn aýaǵa shyǵarý kólemin azaıtýy tıis. Sondaı-aq bes jyl saıyn memleketter ózderine qoıylǵan mindetti qanshalyqty oryndaǵany týraly málimet berip otyrady. Sondaı-aq jıynǵa qatysqan elder Jer-Ananyń ortasha jylyný temperatýrasyn 2 gradýstan asyrmaý týraly kelisim jasasty. О́z kezeginde bul qujat Kıoto kelisimin almastyrady.
Qazirdiń ózinde Parıj kelisimine sáıkes iske kirisip ketken elder jeterlik. Máselen, 2017 jylǵy shildede Fransııanyń Qorshaǵan orta mınıstri Nıkolıa Iýlo 2040 jyldan bastap eldegi búkil benzın jáne dızelmen júretin kólikterge tyıym salynatynyn málimdedi. Sondaı-aq 2022 jyldan bastap Fransııa elektr energııasyn óndirý úshin kómir paıdalanbaýdy josparlap otyr. Osyǵan sáıkes elektr energııasyn tıimdi paıdalaný úshin 4 mıllıard eýro ınvestısııa tartylmaq.
Norvegııa 2025 jyldan bastap janar-jaǵarmaımen júretin kólikterge tyıym salsa, Gollandııa mundaı qadamǵa 2030 jyly barýdy josparlady. Qazirdiń ózinde «Qyzǵaldaqtar elindegi» ulttyq temir jol qyzmeti tolyqtaı jel energııasynan qýat alady.
Alaıda bul kelisimge narazylar da tabyldy. Byltyr AQSh prezıdenti Donald Tramp «Parıj kelisiminen» shyǵatynyn, jahandyq jylynýǵa senbeıtinin málimdedi. Aq úı basshysynyń pikirinshe, AQSh kelisimge saı áreket etse úsh trıllıon dollar qarajattan aıyrylyp, 6,5 mıllıon adam jumyssyz qalady eken. D.Tramptyń sózi álemde ǵana emes, AQSh-tyń ózinde de daý týǵyzdy. Kóptegen shtattyń basshylary «Parıj kelisimine» saı áreket ete beretinin jetkizdi. Keıinirek «Amerıka klımat alıansy» qurylyp, oǵan birqatar shtattar múshelikke ótti.
Parıj kelisimin Qazaqstan 2016 jyly ratıfıkasııalady. Álemdik banktiń málimetine súıensek, shartarapta aýaǵa taraıtyn jylyjaı gazynyń jartysyna jýyǵy úsh elge – Qytaıǵa (10,2 mıllıard megatonna), AQSh-qa (5,2 mıllıard megatonna) jáne Úndistanǵa (2,2 mıllıard megatonna) tıesili. Al «toǵyzynshy terrıtorııa» jylyna shamamen 248 mıllıon megatonna kómirqyshqyl gazyn shyǵarady. Iаǵnı, elimiz álem elderi arasynda 22-orynda tur.
«Parıj kelisimin» oryndaý maqsatynda Qazaqstan 2030 jylǵa deıin jylyjaı gazyn shyǵarý mólsherin 20 prosentke azaıtpaq. Buǵan alǵysharttar bar. Keıingi kezde elimiz bolashaqtyń energııasyna kóp kóńil bólip keledi. Byltyr Astanada EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesi ótti. Halyqaralyq qoǵamdastyq nazaryn aýdarǵan kórme balamaly energııa kózderine arnalǵany belgili. Budan bólek, jel jáne kún energııasyn óndirý maqsatynda Jambyl oblysynda «Býrnoe Solar-1» kún elektr stansasy sekildi birqatar jobalar iske qosyldy. Osyndaı ilkimdi jobalar keleshekte elimizdiń jylyjaı gazyn shyǵarý kólemin tómendetýge septigin tıgizetini sózsiz.
Klımat jylynýynyń naqty áserin boljaý óte qıyn. Alaıda bir nárse anyq. Jer-jahannyń kúrt ysýy eshkimge ońaıǵa soqpaıdy. Boljam boıynsha, jylyný saldarynan ózender men kólder qurǵap, aýyz sý tapshylyǵy týyndaıdy. Qýańshylyq áserinen egistikter qýrap, tamaq tapshylyǵy bastalady. Sý tasqyny, dúleı daýyl, aptap ystyq, qurǵaqshylyq qalypty jaǵdaıǵa aınalady.
Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, teńizge jaqyn ornalasqan aımaqtarda jaýyn mólsheri artyp, ishki óńirlerde kerisinshe qýańshylyq bolýy múmkin. Keı aımaqtarda tabıǵat apattary birinen soń biri kezdesýi yqtımal. Tabıǵattyń mundaı tosyn minezderi, ásirese kedeı elderge qıynǵa soǵatyny anyq. Sondaı-aq kóptegen janýarlar men ósimdikter joıylyp ketedi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń habarlaýynsha, túrli juqpaly aýrýlar men tamaq tapshylyǵynan mıllıondaǵan adam qaza tabýy múmkin.
Aldaǵy ýaqytta bul úrdis jalǵasa beretini anyq. Endeshe, klımattyń ózgerýi búkil adamzatqa tónip turǵan qaýip. Bul máselege úles qosyp, jahandyq jylynýdyń aldyn alý barsha adamzattyń mindeti.
Abaı ASANKELDIULY, «Egemen Qazaqstan»