Keńes dáýirinde joǵary dárejeli áskerı ataq «general» shenine qol jetkizgen tuńǵysh qazaq Sabyr Rahımov. Bul ataqqa ol 1943 jyly 19 naýryz kúni ıe bolypty. Al ekinshi qazaq generaly – Shákir Jeksenbaev mundaı mártebeli shenge 1943 jyly 14 qazan kúni qol jetkizse, úshinshi adam mońǵolııalyq qandasymyz, áıgili áskerı ushqysh Jaısanyp Múkárisuly. Jákeń bul ataqqa 1944 jyly 28 sáýir kúni ıe bolǵan.
Jaısanyp generaldyń ómir tarıhyna qatysty qısyndy-qısynsyz áńgime kóp. Sondyqtan biz arhıvtik qujattarǵa súıengendi jón kórdik. Jákeń 1940 jyly Mońǵol eliniń turaqty parlamentine múshe bolyp saılanǵan eken. Osy kezde eski uıǵyr-mońǵol jazýymen jáne óz qolymen toltyrǵan №69 anketalyq qujatynda:
Suraq: Ákeńizdiń jáne óz esimińiz?
Jaýap: Mýkras Zaısanov (Jaısanyp).
Suraq: Jasyńyz jáne týǵan jylyńyz?
Jaýap: 1910 jyly týdym, jasym 30-da.
Suraq: Ultyńyz?
Jaýap: Ultym qazaq.
Suraq: Týǵan jerińiz?
Jaýap: Qobda aımaǵy (bul kezde Baı-ólke aımaǵy áli ornamaǵan), Ulan-qus sumyny, 5-shi aýyl.
Suraq: Oqyǵan bilimińiz?
Jaýap: Kýbanda atty áskerdiń mektebin bitirdim. Sodan keıin ushqyshtar daıarlaıtyn kýrsty oqydym.
Suraq: Partııa músheligine qashan óttińiz?
Jaýap: 1929 jyly kandıdattyqqa, 1930 jyly múshelikke óttim.
Suraq: Marapatyńyz?
Jaýap: 1939 jyly Jaýyngerlik Qyzyl Tý ordenimen marapattaldym.
* * *
Joǵarydaǵy derekterge qosarymyz: Jaısanyp Múkárisuly 1929-1930 jyldary qazaqtar qonystanǵan batys ólkeniń shekara zastavasynda qyzmet atqaryp júrip, 1930 jyly shyǵys halyqtaryna arnalǵan KÝTV-qa (Kommýnıstıcheskıı ýnıversıtet trýdıashıhsıa vostoka) oqýǵa jiberiledi. Munda kelgen soń Máskeýdegi Mońǵolııa elshiligi shaqyryp alyp, oǵan Kýbandaǵy atty ásker daıyndaıtyn dıvızıonǵa joldama beredi. 1933 jyly osy oqýyn aıaqtaǵan soń Mońǵol úkimeti ony Orynbordaǵy ushqyshtar mektebine oqýǵa kelgen mońǵolııalyq jastarǵa aýdarmashylyq qyzmet kórsetýge jumsaıdy. Jákeń mońǵoldarǵa aýdarma jasaı júrip, ózi de ushqyshtyń oqýyn bitiredi.
1935 jyly oqýyn bitirgen soń ózi oqyǵan Orynbordaǵy ushqyshtar ýchılıshesinde ustaz bolyp qalyp qoıady. Eki jarym jyl osynda shákirt daıyndaıdy. Orys qyzy Marııa Petrovnamen shańyraq qurady.
Keshikpeı Mońǵol elinen «keri qaıtsyn» degen buıryq aldy. Sebebi 1938 jyly 1 jeltoqsan kúni Monǵol armııasynyń tarıhynda tuńǵysh ret áýe kúshteriniń kúsheıtilgen polki qurylǵan bolatyn. Soǵan tájirıbeli basshy qajet edi. Ári Halhın-gol mańynda Japon mıllıtarısteriniń shabýyldaý qaýipi tónip kele jatty. 1939 jyly Halhın-golda KSRO men Mońǵolııa qarýly kúshteri birlesip japondarǵa soqqy berdi. Soǵysqa óz polkyn bastap polkovnık Jaısanyp ta qatysady.
Halhın-gol shaıqasynda generaldyń qol astynda qyzmet atqarǵan ushqysh Tunǵa Duǵyruly degen ardagerdiń esteliginde: «Jaısanyp pen orys azamaty, keńesshi-ushqysh M.Komendatov basqarǵan biz S.Gresevıch, G.Kravchenko, Iа.Smýshkovıch bastaǵan (keıin úsheýi de Keńes Odaǵynyń Batyry atandy) myqtylarmen qanattasyp, áýe shabýyly tarıhynda alǵash ret tún jamylyp jaý qorǵanysyn talqandaýdy júzege asyrdyq. Halhın-gol maıdanyn áıgili qolbasshy G.Jýkov basqardy. Soǵys aıaqtalǵan soń bas qolbasshy Jýkov soǵysta aty ańyzǵa aınalǵan komandırimiz Jaısanypty jeke qabyldap, Jaýyngerlik Qyzyl Tý ordenimen marapattady» deıdi.
* * *
Jaısanyp Múkárisuly 1942 jyldyń 15 qazanynda Mońǵolııa úkimet basshysynyń №00182 buıryǵymen Áýe qarýly kúshteriniń qolbasshysy bolyp taǵaıyndalady. 1945 jyly Uly Otan soǵysy aıaqtalǵan soń Keńes Odaǵy jedel Japonııaǵa qarsy soǵys jarııalady. Oǵan Mońǵolııa da qatysty. Osy joryqta Jaısanyp basqarǵan Mońǵol eliniń ushqyshtary japondarǵa qarsy ájeptáýir soǵysqan syńaıly. Arhıvte saqtalǵan joryq jazbalarynyń birine: «Múgden áýejaıyn basyp aldyq. «Sýper» markaly – 49 ushaq, «Dıýblestnık» tıptegi – 11 ushaqty qolǵa túsirdik. Raport berýshi general-maıor M.Jaısanyp» dep, qol qoıǵan.
Japonııa jeńilgennen keıin orys-mońǵoldyń bir top generaldarymen birge Jaısanypty I.Stalın Máskeýde qabyldaǵan. О́z qolymen Keńes Odaǵynyń «Jaýyngerlik Qyzyl Tý» ordenin tapsyrǵan. Osy oqıǵa týraly generaldyń óz aýzynan estigenin marqum akademık-ǵalym Islam Qabyshuly 1980 jyly О́lgeı qalasynda jaryq kórgen «Aımaǵym altyn ordam» atty estelikter jınaǵynda bylaı dep eske alypty: «... orden tapsyryp turyp I.Stalın: – qurmetti general, siz qaı ulttan bolasyz, – depti. Jaısanyp: «Men qazaqpyn joldas Bas qolbasshy!» deıdi taza orys tilinde. Sonda I.Stalın: «sizdi men syrttaı 1939 jyldan beri bilemin, az halyqtyń úlken júrekti azamaty ekensiz, quttyqtaımyn!» depti.
1948 jyldyń 28 maýsym kúngi memleket basshysy marshal H.Choıbalsannyń buıryǵymen general Jaısanyp KSRO Áýe kúshteri akademııasyna oqýǵa jiberilipti. Odan keıingi ómiri kúńgirt. 1952 jyly H.Choıbalsan ólgen soń generaldy qýdalaý bastalǵan. 1953 jyly birjola turyp qalý úshin Almatyǵa at basyn burǵan kórinedi. Oǵan sol tustaǵy saıası jaǵdaı saı bolmaǵan.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory Zardyhan Qınaıatuly dańqty ushqysh jaıly óziniń esteliginde: «1965 jyly Jaısanyp áskerı gospıtalda tósek tartyp jatqanyn estip izdep bardym, generaldyń syrqaty aýyr eken. Kezinde dańqty qolbasshy, aty ańyzǵa aınalǵan ushqysh ekeninen eshqandaı belgi joq. Aýrýhanada medbıkeniń qolyna qarap qalǵan. Izdep kelgen meni kórip kemseńdep: «Sen qazaq bolǵandyqtan meni izdep keldiń ǵoı. Áıtpegende, búgin meni izdeıtin adam qalmady. Endigi jatqan túrim mynaý» deıdi (Qınaıatuly Z. Kóshpendilik ǵumyr. Esse. Almaty: «Tarıh taǵylymy», 2010. 268-b).
Zamanynda qaıtpas qyran, kók aspannyń batyry atanǵan azamat 1965 jyly dúnıeden ótti. Keıin ózi týyp-ósken Baı-ólke aımaǵy Qyzyl qaıyń aýylyndaǵy mektepke ushqyshtyń esimi berildi.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»