О́tejannyń shar aınadaı shyndyǵy...

Arada qansha jyl ótse de, sol terekter áli kúnge deıin meniń kóz aldymda. Jarqamys oıǵa oralǵanda aldymen sol ınternatty, sol terekterdi elestetemin. Alysta qalǵan balalyq sezimderdiń, armanshyl, qııalshyl shaq­tardyń belgisindeı bolǵan, ómir jolymda jan dúnıemdi jyly áserge bólegen sátterdiń belgisindeı bolǵan sol bir terekter men úshin  Jarqamystyń máńgilik, umytylmas beınesindeı edi. 

Jarqamystyń súmbil terekteri eske túskende, qazaqtyń uly aqyny О́tejan Nurǵalıev turady kóz aldymda. Jem boıynda týǵan О́tejan aqyn – Jarqamys mektebiniń túlegi. Almatydan ýnıversıtet bitirip, onyń da sol kúzde Jar­qamys mektebiniń jańa ustazy bolyp kelgenine birinshi jyl, al men bolsam osy mekteptiń sol jyly ınternatyna jatyp oqyp jatqan jańa shákirtimin. Ekeýmiz de bylaısha aıtqanda, jańamyz. Tiri aqyndy, jazýshyny birinshi kórgen sondaǵy áserimdi dál aıtsam, tań-tamasha bir álemge tap bolǵandaı kúı keshtim-aý deımin. О́tejannyń kıim kıisiniń ózi ony daralap turǵandaı edi.

Sol kezdiń «modasy» bókseligi tizege deıin tarlaý, keń balaq «kúlish shalbar», galstýk ornyna moıynǵa kóbelektep baılanǵan bant. Júris-turysynyń ózi bólek, muǵalimge tán daǵdyly salıqalylyq О́tejan –ustazdan asa sezilmeıtin. Áıtse de jas ustaz О́tejannyń bizge ádebıet páninen dáris oqýy ádebıetke degen meniń erekshe yntamdy órletkenniń ústine odan saıyn órlete túskendeı boldy. Ádebıet páni sabaǵyna arnalǵan árbir 45 mınýttyń qalaısha ótkenin sezbeıtinmin. Qazir oılap otyrsam, О́tejan ádebıettiń mektep páni retindegi dástúrli ádistemesiniń sheńberinen shyǵyp kete-tuǵyn.

«Ádebıet – ǵajaıyp sózdiń tunyq álemi, sóz óneri», – dep bastap alyp, beıneli sózderimen uly Abaıdyń, Sáken, Ilııas pen Qasymnyń óleń ólkesin sharlap, qarasózdiń qudiretin mektep oqýlyǵyndaǵy klassıkterimiz – Muhtar, Sábıt, Beıimbet, Ǵabıtten órnekteı izdep tolǵanatyn. Osy sátterde qońyrlaý daýsy sál ǵana jumsara túsip, ózine ǵana jarasar minezben, mánermen sózdiń kórkemdik kestesin tógetin, sóz qudiretiniń ishki syryna den qoıa otyryp, ózgeshe bir sulý álemniń ishine ózimen birge bizderdi alyp kirýshi edi.

Qazirgi kúnderge sheıin О́tejan aqyn­nyń poezııasymen ońasha qa­lyp, О́tejan óleńderiniń ólkesin sharla­ǵanymda, aqynnyń sol ózim alǵash kór­­gendeı beınesi jadyma oralady. Shyn­týaıtyna kelgende, О́tejan bir kezdegi alys aýyldyń men sııaqty shákirt balasyn ádebıet álemin súıýge úıretken ustaz bolyp qana qoıǵan joq, jyldar óte kele qazaq óleńinde óz­gege uqsamaıtyn shynshyl, syrshyl lırık, túpsiz tereń epık-aqyndyǵymen, óziniń ómirsheń jyr álemimen halqyna da rýhanı ustaz bolyp qaldy. О́tejan Nurǵalıev bir túkpirdegi Jarqamys aýylynan qazaq poezııasynyń shyrqaý kógine boı sozǵan súmbil terektiń biri de biregeıi edi!..

...О́tekeńmen keıin Almaty shaharynda júzdesip júrdim. Bul kezeń aqyndyq ke­meline kelgen biregeı tulǵanyń «So­ǵystyń sońǵy jazy» men «Afına mek­tebin» jazyp júrgen jyldary edi. Shal­qar shabyttan týatyn shyǵarmashylyq ju­­mystyń – tátti azaptyń taýqymetin tar­­tý ekiniń biriniń basyna qonbaıtyn baqyt desek te, elden astanaǵa oralǵan aqyn­nyń shekesi shylqıtyndaı jaǵdaıy bolmady, áldekimnen qalǵan eski páterdiń qur­qyltaıdyń uıasyndaı bir jarym ból­mesine tyǵylyp kún keshti.

Ol sol kezdegi Fýrmanov kóshesiniń boıyndaǵy sary úıdiń jartylaı jertólesindegi (pod­valyndaǵy) (Kalının kóshesiniń qıy­ly­synda qyrqynshy-elýinshi jyldary M.Áýezov turǵan úıdiń) «Akademkitap» dúke­­nine jıi baratyn, О́tejan aǵa ekeýmiz únemi jolda, 9-shy trolleıbýsta jıi kezde­setinbiz. Men – Baspa komıtetindegi jumy­syma, ol kitap dúkenine asyǵyp bara jatady.

– Meniń adaspaı baratyn jumys ornym – «Akademkitap». Meni osy kósheniń boıynda oqta-tekte kórip qalatyn jek kóretin ataqty tanystarym men «dostarym» «О́tejan Jazýshylar odaǵyna qaraı empeleńdep ketip bara jatyr» dep oılaıdy. Meniń jaǵdaıymdy olar ózderinshe jaqsy bilgensıdi ǵoı baıaǵy... Jubannan úı suraıdy, qyzmet suraıdy, qala berdi, marapat pen ataq alyp berýdi suraıdy deıdi ǵoı. Qaıdan bilsin, ondaǵylarǵa quldyq dep basymdy ımeıtinimdi, basymdy qansha ısem de ondaǵylardyń maǵan onyń birin de qımaıtynyn. Odan da ózime osy «Akademkitabym» nemese Gogoldegi býkınısim jaqynyraq, kelsem, maǵan esigi qashan da aıqara ashyq. Al myna dúken bar ǵoı, bilip qoı, adam aıaǵy sırek baratyn jer. Qalanyń qaq ortasynda bolsa da, kóp eshkim bara bermeıdi, sondyqtan ba qolǵa túspeıtin nebir kitaptar sodan tabylady. Álgi ataqty úndi býddısi, din iliminiń rýhanı myqtysy Oshony (Chandra Mohan Djeın) bilesiń ǵoı, sonyń «О́mir qupııasyn» izdegenime kóp bolǵan, sony taptym ótkende...

– Apyr-aı,á?! – deımin ózimshe tańdanys bildirgendeı bolyp...

Oshonyń atyn ǵana estigenim bolmasa, osyǵan deıin sol myqtyńyzdyń eshtemesin oqymaǵanyma ishteı qysylyp ta turǵan syńaıymdy sezdi me:

–  Oshony jurttyń bári japa-tarmaǵaı oqı bermeıdi ǵoı, árıne. Onyń kim ekenin jáne ózińniń kim ekenińdi túsiný úshin de keıde osyndaı myqtylardy oqý qajet. О́zi qyńyr bolǵan adam, aıtqanynan qaıtpaıtyn, naǵyz oıshyl-bilgir bolǵan adam. Shyndyq izdep, aqıqattan keıde adasyp júrgenimde osy Oshomen ishteı aqyldasyp otyrýdy unatamyn. Aqıqat pen ádildik izdep Odaqqa barǵannan góri altyn ýaqytymdy kitapqa óltirgenim du­rys qoı, solaı emes pe! – deıdi de, О́te­kem ózine kerek aıaldamadan túsip qala beredi.

Kitap izdeý – onyń stıhııasy ekeni О́tejanǵa qatysty estelikterde kóp jazylyp júr. Dálirek aıtqanda, ol jan dúnıesine udaıy maza bermeıtin «shatynaǵan shar aınadaı shyndyǵyn», óz aqıqatyn ózinshe, О́tejansha izdep júretin jáne onyń osyndaı «qyńyrlyǵyn» ekiniń biri túsine bermeıtin tulǵa bolatyn. Sonysymen de О́tekeń qazaq aqyn-tulǵalarynyń qaıtalanbas biregeı qatarynda qaldy.

«Soǵystyń sońǵy jazynyń» birinshi kitabyndaǵy «Baqyt degen ne?» degen balladadan («Eki qapshyq un kótergen kók esek») «meniń jyrym kóteredi maıysyp, sol kezeńniń shatynaǵan shyndyǵyn» degen joldardy oqyǵanda aqyn óz bolmysynyń aqıqatyn sol jalańaıaq, ashqursaq kezinen tanı bastaǵanyn ılandyra jetkizedi.Tutas bir kezeńniń epıkalyq beınesi jazylǵan osy poetıkalyq panoramanyń ózegi – adam bolyp ómir súrip, adam bolyp qalýdyń mehnaty, qıyndyǵy, tartysy, talan-taǵdyry arqyly Aqtamnyń, Tóbegóńniń, Jarqamystyń ǵana emes, barsha qazaq aýylynyń psıhologııasyna, jalpy tirshiligine tán neshe alýan obrazdardyń galereıasy jasalyp, kóz aldyńyzǵa keledi. «Ala kúzdiń (!) jyrtyq kóılek bulttaryna» bala О́tejannyń kózimen taǵy da bir qarap, appaq qumy tabanyńyzdyń astynda sýsyǵan Jem boıyndaǵy tirshilik, ómir tirshiligi óz qoınaýyna qaraı eliktire beredi. Bul obrazda kúzdiń ózi jáı kúz emes, sol qıyn kezdiń jadaý beınesindeı bolǵan «Ala kúz» ǵoı, baıqasańyz...

Úsh kitaptan turatyn «Soǵystyń sońǵy jazynyń» alǵashqy tomy shyqqan jetpisinshi jyldary О́tejannyń osyn­daǵy biraz keıipkeri áli kózi tiri, aýylda tirshiligin jasap aman-esen júrip jatqan bolatyn. Bulardyń О́tejan aqyn tanyǵan taǵdyry ómirdiń naqty shyndyǵy ekeni qansha aına-qatesiz bolsa da, árkim muny óz túsiniginiń deńgeıinde baǵalap, ártúrli qabyldaǵanynyń da kýási bolýǵa týra keldi.

«Munysy nesi, qaı-qaıdaǵy qyryq jylǵy oqıǵany jazyp, pálenshekeńdi dáriptegeni me, álde mazaq qylǵany ma» degendeı sózder árkim-árkimnen estilip qalatyn. «О́leń qylýǵa eshteńe tappaǵasyn soǵys jyldary Jemniń arǵy betinde Qaratóbe kolhozynyń bes júz qoıanyn baqqan Shońdy bylaı dep jazypty: «...túni boıy oılansań da sen meıli, sol bir kúnder túsińe de enbeıdi, Shatybaıdyń jyryǵynda Shoń kempir qoıan baqty deseń aýyl senbeıdi».

Tipti ony qoıyp óziniń naǵashysy, sol jyldary basqarma bolǵan Jaqııany da ońdyrmapty, maıdannan oralǵan Saǵyndyqtyń oǵan jas ta bolsa, basshymyzsyń, basqarmasyń dep Kermannan ákelgen syıy – súrik beshpetti kıgizgenin óleńge qosypty: «basqarma tur bylǵaryǵa malynyp, burynǵydaı tyǵylmaıdy tarylyp. Aq kóılekti ja­ǵasy tik bastyqtan qatyndar tur soǵym surap jalynyp». Bul qatardan usta Kemelbaı men kantój bolyp, bir kózin soǵysta qaldyryp, ornyna áınek kóz saldyryp oralǵan, aýdannyń zágátopshigi Balabı de qalmapty: «...bir jamany – Kemelbaıdyń tili uzyn, bir tynbaıdy áńgimeden kún uzyn, aıt kózińniń tarıhyn dep Kemelbaı sapyrady qaıta-qaıta qymyzyn». Mine, qaıtalanbas kórkem obrazǵa aınalyp, qazaq poezııasynyń jaýhar úlgisine ulasqan shyndyqtyń keıipkerlerin aınytpaı sol tabıǵı qalpynda óleń tilimen kórkem somdap jyrlaǵan О́tekeńniń el aýzyndaǵy, búgingishe aıtsaq, ımıdji, bedeli sol jyl­dary Jem boıyndaǵy alys aýylda osylaısha dúrkirep-aq turdy.

Al sol taǵdyrly jyldardyń beıneli shejiresiniń bas keıipkeri – aqynnyń ózi, basqarma úıiniń «botasyn baqqan aqyn», «selsovettiń seksen jylǵy hatshysy Aqmoldanyń aýdanǵa, bastyqqa asyǵyp atpen shaýyp bara jatqanda óńirinen aǵytylyp túsip qalǵan «Varshavany alǵany úshin» medalin Bestóbeniń jýsandy keń jazıra qyrqasyn kezip, ár jýsannyń túbirin aıaǵymen túrtkilep izdegen mektep shákirti – bolashaq aqyn О́tejannyń ózi: «Bestóbede adam izi, ań izi, Bestóbede sary shildeniń tamyzy, Bestóbede kók jýsannyń ishinde qydyryp júr Aqmoldanyń ańyzy» deıdi.

Alba-julba ústi-basyn «Karmenmen» ıissýlap, basy aınalyp, eltip aıdalada qulap qalǵan bala О́tejan óziniń keıipkerin, ıaǵnı ózin: «... ólgen qustaı túlki julyp qanatyn, ala jarǵaq jyrtyq tonym bolatyn, «Karmenimdi» shashtym soǵan asyǵys, áldenege tappaı taǵatym. Terisi bar – «Karmen» quıǵan laqtyń, ústimde ton – ısi bólek biraq tym, «Karmenimniń» qý shynysyn qushaqtap qar ústinde aıdalada qulappyn» dep sol jyldardaǵy óziniń sál qojanasyrlaý, sál ásire armanshyldaý, biraq soǵan qaramastan júdeýleý jetim bala keıpin kóz aldyńyzǵa ákeledi. О́mir aınasynan О́tejan kórgen sol bir shyndyqtardyń kórinisi osyndaı edi.

Aqyn sol shyndyqtan jaralǵan óz bolmysyn el taǵdyrymen tutastyrady. «Qalaı ǵana aqtar ekem ony men, qaıtsem ǵana saqtar ekem ony men – qaıtsem ǵana birigedi joldarym bizder úshin jankeshkender jolymen?!» degen «Soǵystyń sońǵy jazynyń» bas keıipkeri О́tejan aqynnyń eń zor adamı túıini de, mine osynda edi!

Ádebı basylymdarda aragidik jazyl­ǵan birer sholýlarda, birer maqalalarda ǵana atalyp ótkeni bolmasa, «Soǵystyń sońǵy jazy» kezinde ózine laıyqty bıik baǵasyn alǵan joq, qazaq ádebıetiniń, sonyń ishinde qazaq poezııasynyń ótken ǵasyrdyń 70-80 jyldaryndaǵy tarıhynda ózgeshe qubylys bolǵan bul shyǵarmanyń sıpaty tolyq máninde ashylmaǵany ókinishti. О́ıtkeni ózgege uqsamaıtyn aqynnyń sol «durys» ortadan bólekteý daralyǵy, «ózime-ózim Platon bop, ózime-ózim Sokrat, jar basynda jalǵyz ózim turyp qaldym toqyrap» degen adamı aqıqaty ózi ǵumyr keshken kezeńniń aıasyna syımady, sol ýaqyttyń «túzý» jolymen júrýge kónbedi. Onyń jan dúnıesin shynaıy túsinetin dostarynan góri, ony túsinbeıtin, moıyn­damaıtyndardyń qatary kóbirek bolǵan tárizdi, sondyqtan bolar «jar basynda jalǵyz ózim turyp qaldym» degen jaǵdaıynan óz shyndyǵynyń áleminde ómir súrip, kete-ketkeninshe aınymaı ótti.

Aqynnyń «Mamonttarǵa aparatyn jol» degen poemasynyń keńestik bas­pagerler redaksııalamaǵan avtorlyq túpnusqasynyń sońǵy shýmaǵy «Aqı­qat­tyń jolyndaǵy tulpar shertken tuıaqpen, Qorqyt ata qolyndaǵy qobyz shertken qııaqpen, suńqar shertken qa­natpen, muńlyq tókken KО́Z JASPEN qartaıǵanda Boz dalaǵa... bas ıesiń... BOZ BASPEN» dep támamdalady...

...О́tejan aqyn dúnıeden óterinen shamasy bir jyldaı buryn Jarqamysqa, Jem boıyna jalǵyz, eshkimdi janyna ertpeı, eleýsizdeý ǵana kelip sanaly ǵumyrynda ómir boıy jyrlap ótken týǵan jeriniń, ósken jeriniń qumshaǵyldaryn, ózegin, saı-salasyn, jýsandy qyr-betkeılerin asyqpaı aralady dep eske alysady aýyldas aǵaıyndar.

Týǵan úıiniń eski jurtyna baryp, oı munartqan kóz janary jasaýraǵan aqyn sol jerde birer sát únsiz turypty muńǵa batyp. Aqtyq saparǵa attanar sátiniń jaqyn qalǵanyn sezingendeı, júreginde máńgi saǵynyshqa aınalyp, dáıimde ózine qaraı tartyp turatyn ystyq mekenine – boz dalaǵa sol joly aqyn boz basyn ıip sońǵy taǵzymyn jasapty.

...О́tejan aǵa ánebir jyldary maǵan ustaz bolǵan sol mektep, sol ınternat, Jarqamystyń sol sulý da súmbil terekteri meniń jadymda, júregimde qalǵan máńilik saǵynyshtyń beınesine aınalyp ómir súrip keledi. Oı-sanamdaǵy, kóńil-zerdemdegi qymbat estelikti – kókke boı sozyp, myń san japyraǵy sybdyr qaǵyp turatyn sol terekterdi umyta almaı júrmin. Al sol súmbil terekterdiń biregeıi – shar aınadaı shyndyǵynyń jasampaz jyryn bolashaqtyń da ushar bıigine jetkize alatyn О́tejan terek!..

Mádı AIYMBETOV