Qaraly kóktem.1953 jyl, naýryz

Qansha ǵumyr keshsem de osy kóktem esimnen shyǵar emes. Áli kúnge rahmat týy kóterilip, qar astynan shyqqan Shyńǵystaýdyń káýsar lebi janyńdy sergitip, býsanǵan jerdiń boıyńa qýat beretin salqyn ısi, san túrli dybystan quralǵan ý-shýy – bári kúni keshegideı kókiregimde saqtalyp qalypty. Kún kózi erte kúlimdep, aqpan aıynyń aıaǵynda-aq saı-sala sýǵa tolyp, naýryz týysymen jer qaraıyp, qyltııa bastaǵan kók shóp mal-jandy jadyratyp-aq jiberdi. 

Sondaı mamyrajaı kúnderdiń birinde klasymyzǵa eki kózi bulaýdaı bolǵan muǵalımamyz kelip kirdi. Biz úrpıisip qaldyq. Jer-dúnıe jarqyrap turǵan osyndaı shaqta bul beıbaqqa ne boldy eken? Aýyldy jerde sóz jata ma, Semeıden oqý bitirip kelgen óńdi kelinshek oqı almaı qalǵan ospadar kúıeýin mensinbeı, jıi-jıi taıaq jep júretinin estýshi edik, sondaı jaǵdaı ma dep, áliptiń artyn baǵyp, tym-tyrys otyrmyz. Sálden soń muǵalıma qobyraǵan shashyn túzep, óksigin basqan soń:

– Balalar, – dedi qaıǵyly júzben daýsy dirildep, – Uly kósem Stalın joldas qatty naýqastanyp qalypty.

Budan áldeqaıda aýyr jamanshylyqty kútken biz «E,e, sol-aq pa, kim aýyrmaıdy?!» degendeı buqıyp oqytýshymyzdyń is-áreketin kózimizdiń astymen baqylap otyrǵanbyz, klasta jas muǵalımaǵa qatty elikteıtin eki qyz bar edi, solar daýys shyǵaryp, syńsyp qoıa berdi. Uldar jaǵdaıdy sonda ǵana túısinip, qaıǵyly pishinmen qabaǵymyzdy kirjıtip, basymyzdy salbyratqan boldyq.

– Uly kósem aýyryp, qınalyp jatqanda qalaı uıalmaı sabaq oqımyz. Búgin bossyńdar, – dedi muǵalıma jasqa tunshyǵyp.

– Ýlap-shýlamaı úılerińe qaıtyp, ata-analaryńa jaǵdaıdy aıtyńdar.

Biz muǵalim sózinen aınyp qala ma dep tez-tez jınala bastadyq.

– Áı, kóshede oınaýshy bol­mańdar! – degen buıryq estildi artymyzdan.

Úıge kelsem bári úrkip, úreılenip otyr. Atam kúrsine beredi. 

– Apyraı, jan-jaǵymyzdy jaý toryp turǵanda basshy­myzdyń aýyryp qalǵany qıyn boldy-aý, – deıdi ol. – El úshin azamat aman bolsa eken!

Atam búgin namazyn ádette­giden uzaq oqydy. Ol bitken soń duǵa qaıyryp, soǵysta sheıit bolǵandardy esine aldy. Eń sońynda Stalınge amandyq tilep, betin sıpady.

– Ata, sizdiń batańyz Stalın babamyzǵa júrmeıdi, – dedim aqyryn ǵana. – О́ıtkeni ol – kápir, qudaıǵa senbeıdi.

– Táıt! – dedi atam. – Joqtan ózgeni qoqsytpaı! Ol da qudaıdyń pendesi. Ajal aldynda bárimiz de birdeımiz...

Naýryz aıynyń alǵashqy aptasy yryń-jyryń bolyp, sabaq jóndi júrmedi. Kún saıyn mektepke jınalǵanymyzben muǵalimderimiz sabaq oqytýdyń ornyna Stalınniń ulylyǵyn aıtyp, ara-arasynda kóz jastaryn tógip-tógip alady.

Biz bos júrgendikten mektep­tiń aýlasynda oınaǵymyz-aq keledi, biraq ustazdarymyz qatal baqylap, tipti kúlýge de tyıym saldy. Tek qaıǵyryp, qara jamylyp júrý kerek.

– Stalın áli tiri ǵoı, – dedi birde tentek Kenjesh. – Ja­mandyq shaqyryp, nege jylaı beremiz?

Muǵalımanyń kózi sharasynan shyǵyp ketti. Onyń álem-tapyraq bolǵan júzin kórip bárimiz jym boldyq. Bulaı oılaýǵa da bolmaıdy eken.

Bir apta boıǵy osyndaı kóńilsiz kúı jalyqtyra bas­tady. Muǵalıma sony sezse kerek, keshe ózgeshe jol tapty. «Erteń uly kósem týraly Jambyl babamyzdyń jyrlarynan úzindiler jattap kelińder. Baǵa qoıamyn».

Sabaq ótpese de qońyraý soǵylyp, klasqa jınaldyq. 

– Búgin uly kósemge degen súıispenshiligimizdi Jambyl jyrlary arqyly bildireıik. Káne, kim bastaıdy? Talasa-tarmasa klastaǵy oqýshylar tegis qol kóterdi.

– О́te jaqsy, óte jaqsy. Keńestiń sanaly oqýshylary osylaı bolsa kerek.

Muǵalıma klasty tutas sholyp, árqaısymyzǵa súzile qarady. О́zine eliktegish eki qyz kózge túskisi kelip, qoldaryn órshelene kóteredi. Kósem aýyrǵannan beri jylaýdan aldaryna jan salmaǵan ekeýin oqýlary ortasha bolsa da muǵalıma jan tartyp, erekshe jaqyn tutatyn.

– Káne, sen aıta ǵoı, – dedi Orazgúl degen bylshyq bet sary qyzǵa. Ol ornynan lyp etip turyp, taqpaqtaı jóneldi. Kúnsizderge kún bolǵan Jer júzine nur bolǵan Aqyldyń keni danyshpan; Ezilgenge qol bergen Kemtarlarǵa jol bergen Zamannyń eri arystan...

– О́ı, bul óleń Lenın týraly ǵoı, – dedi tentek Kenjesh ornynan aıqaı salyp. – О́tken kúzde ǵana jattadyń emes pe?

О́rshelengen Orazgúldiń ekpini sý sepkendeı basyldy.

– Eshteńe etpeıdi. Osyndaı qıyn-qystaý shaqta Lenın babamyzdy eske alǵan da jón. Ol – Stalın joldastyń ustazy.

– Biraq búgin aýyryp, qınalyp jatqan Stalın kósemniń tileýin tileýimiz kerek qoı, – dedi tentek Kenjesh raıynan qaıtpaı.

– Káne, olaı bolsa óziń aıtyp jibershi? Kenjesh tosylǵan joq. Jambyldyń «Stalın» atty jyryn qıssa oqyǵandaı naqyshyna keltirip tolǵady. Jazyq mańdaı, jarqyn júz, Týdy ol adam baǵyna. Qyran keýde, keń topshy Aıbyny kúshti jaýyna. Onyń aty Stalın Tulǵa bolǵan tańyma...

– Stalınniń mańdaıy jazyq emes, tar ǵoı, – dep túkpirde otyratyn Sanaqbaı kúńk ete tústi.

– Ne deısiń? Qaısyń sóılep otyrǵan? – dep muǵalıma zildendi. Eshkim úndemedi.  Kenjesh jyrdy jalǵap áketti. El dostyǵyn ustaǵan Danyshpanym Stalın!.. Alpys jasty jasaýmen  Asqarlaǵan Stalın! Jasymen birge qaıraty  Aspandaǵan Stalın! Eshbir jaýdan, qamaldan Jasqanbaǵan Stalın!..

Kenjeshtiń daýsy ekpindep, eki beti alaburtyp, kózi jaınap tur. О́leńniń qudiretine eltigen balalar Stalınniń aýyryp jatqanyn umytyp, júzderi jadyrap, emin-erkin kúle bastady. 

Muǵalıma oqýshylaryna rıza kóńilmen:

– Adamzattyń baǵy úshin kósemimiz naýqasynan jazylady. Ol máńgi jasaıdy, – dedi nyq senimmen.

Osy kezde syrttan shý estildi. Kóp adamnyń dabyryna eleńdeı bastadyq. «Ne boldy eken?».

Kóp uzamaı klasymyzdyń esigi sart etip ashylyp, ar jaǵy­nan óńi qashyp, eki kózi bulaýdaı bolǵan bastaýysh klastyń muǵalımasy kórindi.

– Neǵyp, qamalyp otyr­syńdar?! Uly kósem qaıtys boldy ǵoı! – dedi ol.

Mekteptiń aýlasy oqýshy­larǵa tolyp ketti. Eresek bala­lar bizdeı emes, qabaqtaryn túıip alypty. Áıel muǵalimder bir jerge jınalyp, betterin oramaldarymen búrkep, únsiz jylaıdy. Soǵysta bir aıaǵynan aırylyp, qos baldaqpen júretin fızıka muǵalimi qaıǵydan teńselip, baldaǵyna asylyp tur. Onyń janynda únemi araq iship qyzý júretin Sandybaev degen mekteptiń sharýashylyǵyn basqarýshy beti myj-myj bolyp fızıka muǵalimine áldeneni sybyrlady. Ol teńselgenin kilt toqtatyp, bas shulǵydy. Kózinde bir tamshy jas joq eken. Kóp uzamaı ekeýi jylys­tap mekteptiń syrt jaǵyna qaraı shyǵyp ketti. Gans ekeýmiz baspaǵyp, «ne ister eken?» dep qarasaq, sharýashy­lyq bastyǵy (zavhoz) qabyrǵanyń qýysynan bir jartylyqty ­sýyryp alyp: «Stalın úshin!» dep aýzynan qylqyldata jutty. Qalǵan jartysyn muǵalimge berip:

– Qan tókken adamsyń ǵoı, kúıigińdi basady, túgel iship al, – dedi. Ekeýi sharýalaryn tez bitirip, topqa qaıtyp oraldy. Aýlada mıtıng ótip jatyr. Jyltyr bas, tolyq deneli mektep dırektory Stalınniń qasıetterin uzaq baıandap, ara-arasynda kóz jasyna tunshyǵyp, turyp qalady. Sol kezde dırektormen qatar turǵan sharýashylyq bastyǵy men fızıka muǵalimi, qyzyp qalsa kerek, ókire jylap, mańaıyn azan-qazan qyldy...

Bıik baǵan basyndaǵy qara tabaqshada tynym joq. Saı-súıegińdi syrqyratyp qaraly áýen oınaýda. Kóbine sóılep turǵan Máskeý. Ara-arasynda Almatydan qaraly mıtıngide sóılegenderdiń sózin berýde. Ondaı jıyn Qaraýylda da ótti. Solardyń arasynda óz sharýasymen aýdanǵa kelgen Qundyzdynyń túıeshisi, Sosıalıstik Eńbek Eri Táýken aqsaqal da bastyqtardyń qolqalaýymen sóz sóıledi. Bul joly jylap turyp, jaqsy aıtty. Raıkomdaǵylar qatty daıyndasa kerek. Al osydan bes-alty jyl buryn oǵan Altyn juldyzyn ákelip aýyldyń klýbynda tabystaǵan kezde úlken shataq shyqqan. Semeı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bir top nókerimen kelip Táýkeńniń keýdesine Altyn juldyzdy óz qolymen taqqan soń túıeshige sóz beriledi. Aýdan basshylary hat tanymaıtyn Táýkeńniń sóıler sózin úıretip, kimge alǵys aıtýdy táptishtep túsindirgen. Biraq sózin durys bastap, endi rahmet aıtar kezde túıeshini qara basty.

– Joldastar! – dedi ol qatty daýystap: – Rahmet!.. – dedi tutyǵyp. Kósemniń aty esine tússeshi. Taǵy da: – Joldastar... – dedi kózi jypylyqtap. Bir jaq shekesindegi judyryqtaı urasy qyp-qyzyl bolyp, tipti isinip ketipti. – Rahmet! – dedi úshinshi ret daýsy pyshaqqa túsken malsha qyryldap. Jurt shýlap ketti. Art jaqtan bireý:

– Markske me? – dedi báseń daýyspen sybyrlap.

– Joq! Ol emes!

– Endeshe Lenınge me? – dedi ekinshi adam.

– Joq, oǵan da emes, – dedi túıeshi qolyn sermep. Sharasyzdyqtan kózi shatynap, beıshara kúıge túsken.

– Endi kimge rahmet aıtasyń?

– Álgi, shegir kóz, qara murtty kósem bar emes pe?

– E, Stalın joldas pa?

– Iá, ıá. Maǵan juldyz bergeni úshin soǵan rahmet. 

Jurttyń kózi atyzdaı bolyp, únsiz qalypty. 

Bul bir qıyn kez edi. Soǵys bitken soń el ishinen «halyq jaý­laryn» aýlap, baılap-matap jatqan. Sonyń aldynda ǵana osy aýyldyń bir shopany poshtadan aýylkeńes zorlyqpen jazdyrǵan bir býma gazetterin jıyp alyp úıine qaıtarda saptama etiginiń qonyshyna suǵa salsa kerek, gazettegi Stalın joldastyń basy atqa mingende butynyń arasynan kórinip turypty. Osyndaı saıası soqyrlyǵy úshin beıshara shopan sottalyp ketti. Al mynaý, tipti shetin oqıǵa.

Oblys basshysy ornynan jalma-jan turyp túıeshiniń uly kósemniń atyn umytqanyna qatty renjip, zekip tastady. Kolhozshynyń saıası nadandyǵy úshin aýdan basshysy da sybaǵasyn aldy. Sóz ózine de tıetinin sezse kerek, hatshy artyn jaıdaqtap uly kósemniń erlikterin termelep uzaq sóıledi. Qudaı ońdap, is nasyrǵa shappaı beıbit aıaqtaldy...

Azaly mýzyka, mine, neshe kún boıy tolassyz kúńirenedi. Máskeý men Almaty jarysqa túskendeı, adamnyń aza boıyn qaza qylatyn joqtaýlar men áýenderdi berýde. Jolbarys saýyrly qart Shyńǵys myńdaǵan jylǵy tarıhynda dál osyndaı qasiretti kúıge bólenbese kerek, ábden mezi bolyp, aptanyń aıaǵyna qaraı kún jeldetip, daýyldata bastady.

Osy bir sumdyq áýender meniń qulaǵymnan kóp jyldar boıy yzyńdap ketpeı júrdi. Tek bertinde ǵana kimniń mýzykasy ekenin bildim. Bethoven... Sonyń Rekvıemi... qasiretti sonatasy... azaly marshy... «Ajal esik qaǵyp tur» dep ózi jıi aıtatyn besinshi sımfonııasynan úzindi eken. Alyp eldiń eńsesin ezip, qara tumandaı tumshalaǵan bir dáýir osy janaza kúıimen aıaqtalsa jarar edi. Biz, balalar, ony qaıdan túsineıik, Stalın ólgen kúnniń erteńine mektepten jyraq Qaraýyl ózeniniń qurǵap qalǵan arnasyndaǵy oıpańda dop oınaı bastadyq. Oqýdan qolymyz bosap, erkindikte júrgenimizge mázbiz. Bir eski qulaqshyndy taýyp alyp, ishine shúberek toltyryp fýtbol dobyn, al sıyrdyń túlegen júniniń ishine domalaq aǵash tyǵyp qol dobyn jasadyq. Qulaqshyn-dopty toz-tozy shyqqansha tepkilep, fýtbolǵa aıyzymyz qanǵan soń, ózimiz «mátki» dep ataıtyn oıynǵa endi kirisip jatyr edik, janymyzdan ótip bara jatqan bir atty adam kilt buryldy.

– Áı, túısiksiz boqmuryndar! Uly kósem bolsa o dúnıelik boldy. Al sender qaıǵyrýdyń ornyna shýyldap dop qýyp júrsińder. Qulaqtaryńdy kesip alaıyn ba osy, – dedi aıbat shegip. Sodan soń daýsyn báseńdetip: – Myna qylyqtaryńmen áke-sheshelerińe, muǵalimderge zııandaryń tıedi, bireýler kórmeı turǵanda tarańdar! Atty kisi óz jónimen ketisimen biz ony kelemejdep, keıbir ustazdarymyzdyń Stalın ólgen kúngi erepeısiz qylyqtaryna uqsap, ótirik jylaǵan boldyq. Tentek Ken­jesh, tipti saıqymazaqtanyp «Abaı» romanyndaǵy Ospanǵa uqsap «Oı, baýyrym, Stalın, topyraǵyń torqa bolsyn» dep daýys aıtyp, meni qushaqtaı aldy. Máz-meıram kúlkimen kesh batqansha tarqamadyq.

Stalın óldi... Qara tabaq­­shalardyń úni óship, Qaraýyl jurty múlgigen tynyshtyqqa kómilgen tárizdi. Úıge kelsem bári ornynda, qara qazandaǵy suıyq bıdaı kójemiz búlk-búlk qaınap jatyr. Atam men apam buıyǵyp, ózderiniń búkil ómiriniń kýási bolǵan, betin súıekpen órnektegen, basy men aıaǵy qaıqy aǵash tósektiń janynda otyr. Zamanynyń nebir alasapyran daýylyn bastan keshken qarııa taǵy qandaı zulmatqa tap bolamyz dep qamyǵa ma, kúrsine beredi. Kenje aǵam jazýshy, bilimdi adam ǵoı, zamannyń bet alysyn túsinse de ishteı qystyǵyp, eshkimge tis jarmaıdy. Anda-sanda aq qaǵazǵa úńilip, áldeneler jazady da, ony ile-shala órtep jiberedi. Kesh batysymen shalqasynan jatyp, dombyrasyn keýdesine qoıyp, asa muńdy, bitpeıtin bir saryndy sherte beredi. Kezinde, el úrkin bolǵan asharshylyq jyldary, Qundyzdynyń týmasy Maqajan aqyn shertken kúı eken. Ol ózi shyǵarǵan ba, álde eskiden qalǵan ba, eshkim bilmeıdi. Osy kúıdi shertken saıyn: «Aıagóz ben Qundyzdynyń arasynda ashtyqtan qyrylǵan adamdardyń súıegi aqjem bolyp shashylyp jatqanyn bala kezde kórgeni, keıde óziniń alǵy shepte jaralanyp, ólikterdiń arasynda shalajansar kúıde ómir úshin arpalysqany elesteıtinin» Kenje aǵam aıtyp qalatyn. Bul kúı bárimizdi jabyrqatyp jiberdi.

– Áı, Kámen, – dedi atam dúr silkingendeı oqys dybystap. – Já, boldy! Halqymyz aman bolsyn! Eldiń, urpaqtyń, myna topty bala-shaǵanyń qamyn oıla!

Bárimiz atama qarap tym-tyrys boldyq. Kenje aǵa basyn kóterip, tiktelip otyrdy.

– Bári de ótedi, – dedi atam sózin jalǵap. – «Tııanaq joq, turlaý joq, keldi-ketti, Qaıta aınalmas, burylmas buldyr zaman» degen joq pa Abaı jaryqtyq. Bul da sonyń keri...

Stalın óldi... Biraq dúnıe óz qalpynan ózgergen joq... Shyńǵystyń ishi kókoraı shal­ǵynǵa bólendi. Onyń balaq taý­laryna kóktemde erte shyqqan raýaǵashty terý úshin demalys kúnderi belesebetke mingesip baryp qaıttyq. Qaraýyl tóbeniń baýyry da ısi burqyrap jańǵyryp, jasyl túske boıalǵan. Erte kóktemde týǵan tólderimen qarymy nedáýir kóbeıgen qoı-eshkisin atam sol jerge aparyp baǵady. Biz onyń nemereleri sabaqtan kelgen soń, túski sháıin aparyp, áńgimesin tyńdap, janynda biraz oınap qaıtamyz. Atam tóbeniń bir qoıtasynyń ústinde maldasyn quryp alyp jan-jaqtaǵy taýlardyń tarıhyn áńgimeleıdi. 

– Áne, ana turǵan úshkil bıik – Han taýy. Bir zamanda úısin Maıqy bastaǵan ataqty on bir bı Shyńǵysty aq kıizge otyrǵyzyp, sol taýdyń tóbesine kóterip, qazaqtyń uly hany dep jarııalaǵan. Myna turǵan Ordanyń baýyryna týyn tigip eki jyl qystapty. Irgesin jalpaq tastarmen shegendegen Shyńǵys­han ordasynyń jurty áli jatyr. Myna biz otyrǵan tóbeden kú­zetshileri qaraýyl qarasa kerek. Jer attary sol zamannan qalypty. Jaryq dúnıeniń jartysyna bılik júrgizgen sol qahannyń da dáýreni bitken kórinedi. Bir Alladan basqa bul ómirde ózgermeıtin ne bar? 

Anaý, Han taýynyń sol ja­ǵynda qarakók túske boıalyp keregedeı kerilip jatqan – Túıe­­órkesh. Jaryqtyq Abaı sol taý­dyń baýyrynda, Qaraýyl óze­­niniń jaǵasynda otyrǵan Sú­ıin­­dik aýy­lynda tuńǵysh ret Toǵ­­jandy kóredi. Onyń jastyq shaǵy­nyń, qýanyshty, baqytty kúnde­riniń kýási sol Túıeórkesh qoı.

Atam ár kúni, biz kelgen saıyn jańa áńgime bastap, Qaraýyldy qorshaǵan kógildir taýlardy, keń qonys, jalpaq ólkelerdi kóz aldyńda tiriltip, osy jerlerde tirshilik etken adamdardyń ǵumyryn ózi ishinde júrgendeı baıandaıdy. Biz ol kisiniń erte­gideı qyzyq áńgimelerin tyńdaýǵa asyǵatynbyz...

Qaraýyldyń ushar basynda tórt buryshty sandyqsha qara jartas bar. Sol jerge atamnyń aıtýymen bárimiz tas oba qaladyq. Alystan qarasaq sol oba osy óńirdi kúzetip, ma­ńaıyna kóz súzip turǵan alyp batyrǵa uqsaıdy. Atam únemi sonyń kóleńkesin saıalap otyratyndyqtan ekeýi kirigip ketetin. Qazir atam joq, biraq onyń rýhy múk basqan shaqpaq tastarda áli bar. Janyna barsaq eli men jeriniń tarıhyn sherte jóneletin sııaqty...

Sultan ORAZALY,

jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri