Sońǵy jyldary Mońǵol eliniń batysy – qazaqtar shoǵyr qonystanǵan Baı-ólke aımaǵyndaǵy ejelgi qusbegilik óner jaıly AQSh, Qytaı jáne Eýropanyń úlken telearnalary men kınematografısteri qyzyqty fılmder túsirýde. Osy týyndylardyń bas keıipkeri retinde álemge tanylǵan 85 jasta Báıteı Babıuly deıtin aqsaqal bar. Bákeńniń qolyna qus qondyryp, búrkitshilikpen aınalysqanyna 60 jyl bolypty. Jýyqta qarııa Astana mańynda turatyn týystaryna qydyrystap kelgen eken, arnaıy jolyǵyp suhbattastyq.
Assalaýmaǵaleıkým aqsaqal, sizdi jeti atańyzdan dástúr jalǵaǵan búrkitshi dep estidik...
– E.., aıtqanyń ras qaraǵym, arǵy atam Tursynbaı ataqty qusbegi bolypty. Onyń balasy Shalsha da baldaǵyna qus qondyrǵan saıatshy adam eken. Osy Shalshanyń tusynda bizdiń aýyl Altaıdan aýyp Qobda betine kelse, Saǵynǵan degen jamaǵaıynnyń qorasynda 15 búrkit kógendeýli turǵanyn kóripti. Saqań erýlikke bir-bir búrkit bergen eken. Meniń ákemniń inisi Qanykeıge buıyrǵan aq balapan keıin qasqyr alatyn qyran bopty. Al naǵashym Álipbaı 10 baıtalǵa búrkit satyp alǵan adam. Men solardyń jalǵasymyn. Qazir qolymda turǵan búrkit meniń 33-shi qusym.
– Jalpy qusbegiler búrkitti jerine, mekenine qarap ataý berip jatady. Qobda betinde qandaı búrkitter kóp kezigedi?
– Qobda betinde «Altaıdyń aqıyǵy» men «Qobdanyń sarsholaǵy» kóp kezdesedi. Baıaǵyda bizdiń aýylda qusbegi Beıis deıtin adam boldy. Sol kisi aıtatyn:
Qyran ustaý qazaqtyń en-tańbasy, Syılasqan qısyq súıek bir jambasy, Jatsam-tursam oıymnan bir ketpeıdi, Búrkittiń salpy tuıaq, qaraqasy. О́zi qaǵyp, ózi alar sarsholaǵym, Quzǵyn tumsyq, qysyq kóz, qaragerim, Qaıqy quıryq, maı qara, shóńgelsarym, – dep. Osynda aıtylǵan qustyń bárin kórdim.
– Siz 60 jyl qus salǵanda qolyńyzǵa ásire qyzylkóz qyran kóp tústi me?
– Boldy qaraǵym. Ákem qusty qatty tanýshy edi. Sol kisi «naǵyz qyran tilep túsedi» deıtin. Osyndaı bir «tileýshi» búrkitti jeti jyl saldym. Ony kórgen kónekóz qusbegiler mynaý sırek kezdesetin «Oımaq aıaq» qyran deıtin. Denesi tuınaqtaı shap-shaǵyn edi. Sony kórgen bireýler meni «Sarsha salyp júr» dep kúldi. Osy «Sarsha» jaryqtyq bir jyly 32 túlki aldy. Keı kúnderi kúnine bes túlkiden alyp júrdi. Qasymdaǵy qaǵýshylaryma úsheýin baılap, ekeýin ózim qanjyǵalap qaıtqan kúnder boldy.
– Burynǵylar sarshadan qyran shyqpaıdy deýshi edi ǵoı?
– «Sarsha» dep bizdiń jaqta búrkittiń erkegin aıtady. Ol urǵashysyna qaraǵanda denesi shaǵyn ári álsiz keledi. Sondyqtan Sarsha salmaıdy. Meniń qusymdy basqalar denesine qarap Sarsha degeni bolmasa, ol tipten óte az kezdesetin basqa qus.
– Bul erekshe qus qolyńyzǵa qalaı túsip júr?
– Ákem ákelip berdi. Birde alysta turatyn jezdemiz ákeıge sálem aıtyp jiberipti, «osylaı da, osylaı, Buǵyty taýyna bir qus uıa salyp, jalǵyz jumyrtqa basqan bolatyn, ol jarǵanda egiz balapan shyqty, bundaı qyzyqty kórmegen de, estimegen edim» dep. Habardy estigen ákeı «qustyń egizi degen bolýshy edi, shyn bolsa bul sonyń ózi, denesi kishkentaı bolady, odan ásire qyran shyǵady» dep attanyp ketti. Sóıtip ákelip berdi.
Bir qyzyq aıtaıyn, osy Sarsha qyranym tórt jyldaı kergen túlkige túse almaı taısap júrdi. Sodan tastúlek shyqqanda jańadan bir qaýyrsyn paıda boldy. Osy qaýyrsyn qanaty túsip, qaıta kóktep shyqqanda baryp, kergen túlkini kergen kúıinde basyp qalatyn dárejege jetti.
– О́z tájirıbeńizde qyran qusty qalaı tanısyz?
– Kózine qarap tanımyn. Qyrannyń kózi kúreń bolady. Aqshegir, qumshegir qyrandar da bolady. Qanqúreń kózdi búrkit eshnárseden qaıtpaı túsedi. Onyń kózi qantalap, qyzaryp turady. Sodan keıin jelke shýdasy, ıaǵnı, shúıde júni japyraq jýan bolady. Muny «Japyraq qyran» deımiz. Bul kóp kúı talǵamaıtyn qus. Qustyń aıaǵyna qaraý kerek. «Oımaq aıaq», «Ular aıaq» deıtin túrleri bolady. Búrkittiń jembasary tórt tasty bolyp kelse, bul naǵyz qyran. «Tas» dep otyrǵanym, tuıaqtyń býyndarynda shorlanyp bitken qatty súıel. «Jazyq tuıaq» qustar da bolady. Bul qus kóp kúı tilemeıdi. – Odan basqa qyrannyń qandaı belgilerin bilesiz?
– Keýde súıegine qaraý kerek. Búrkittiń tós súıeginiń basy qozynyń jaýyryny sııaqty keledi. Keıbir qusta osy eki bas bolady. Bul alǵyr qyrannyń sıpaty. О́z basym qos saýytty (keýde súıegi qos qabat) qus kórdim. Mundaı qus jeldi jaryp ushqanda qınalmaıdy jáne ańǵa túskende myǵym keledi, taısalmaıdy. Sol sııaqty, qustyń tumsyǵy qarakóktenip tursa, bul nashar. Qyrannyń tumsyǵy aqshyl kelse jaqsy. Jaǵy túzý, erjaqtylaý bolsa, ony «Erjaqty qyran» deıdi. Jaqsy búrkittiń quıryǵy búkir bolady. Ony «Búkir quıryq» qus deımiz. Budan basqa «Bir quıryq», «Kir quıryq», «Kúrek quıryq» degenderi bar.
Sodan keıin naǵyz qyrannyń qanaty bir qulash bolady. Erterekte Qaıyrbaı degen búrkitshiniń «Qulashker» degen qyrany boldy. Osy qusty Qaırekeń Daıynnyń (jer aty) Báıgetóbesiniń etegindegi jer oshaqqa jumyrtqalaǵan jerinen alypty. Naǵyz qyran aılaly keledi. Shyńdaǵy balapanyn adamdar únemi ala bergen soń, jasyryp jaıdaq jerge uıa salǵan sııaqty. Osy qus zar kúıine kelgende ózi tilep qasqyr ustaıtyn. Aqyry ajaly qasqyrdan boldy.
– Qalaı bolypty?
– Birde Qaırekeń qusyn kóterip ańǵa shyǵady. Qasynda Málibaı deıtin shal bar. Ekeýi jińishke Toshatyǵa shyqqan eken, qus tilenip bolmapty, sodan qoıa berip, artynan eredi. Bir tús shabady qus joq. Ábden tıtyqtap búrkit ketken Kóksaıdy qııalap kele jatsa, bir jerde qustyń jarty denesi jatyr. Bir aıaǵymen úshqattan sheńgeldep ustaǵan eken, aıaǵy ajyramaı búrgen kúıi qalyp qoıypty. Jarty denesi joq. Sóıtse, qyran arlan qasqyrǵa túsken. Qasqyr kúsh bermeı dendep bara jatqan soń, búrkit bir aıaǵymen úshqattan búre ustaǵan da qatyp qalǵan. Qasqyr bulqynyp tartqanda qus qaq aıyrylyp ketipti.
– Jalpy Qobda betinde qandaı qus qyran bolyp keledi?
– «Qobdanyń japyraq qarageri» deıtin qus bar. Sırek kezdesedi. Budan ótken qyran joq.
– Bul qus qolyńyzǵa tústi me?
– Bir ret tústi. Túzden ustadym. Týra qys túse bastaǵan mezgil edi. Qalqabaı degen atamyz qusty kórip jiberip: «Iаpyrmaı, sen qolǵa túspeıtin japyraqty ustaǵan ekensiń, bul tek asylǵa túsedi deýshi edi, asyl jerdiń betinde emes astynda bolady, qaıter ekensiń...» degeni. Osy qus 13 kúnde baý ashty.
– Qasqyr aldyryp kórdińiz be?
– Eki búrkitim qasqyrǵa tústi, biraq almady. Birde naýryz aıynyń ortasy edi, mal tóldep jatqan. Qoıshylar: «Báke ana turǵan Júgenbaı shoqyda qap-qara túlki júr sony, qaqpaısyz ba?» degen soń qusymdy kóterip bardym. Shoqynyń jeri kúdir eken. Teriskeı beti qarly qurǵaqty qýalap órlep kele jatsam, týra astymnan qasqyr shyǵa keldi. Qaıter eken dep qustyń tomaǵasyn sypyryp edim, julyp áketti. Bardy da, tústi. Sheńgeldeı almaı asyp baryp salaqtap turyp qaldy. Qasqyr ata jóneldi. Men atyma qaraı júgirdim. Shashylyp jatqan bııalaı, anaý-mynaýymdy jınap shaýyp kelsem, búrkitim óz jaıynda jańa ólgen taıdyń etin shoqyp otyr. Qasqyr qusymdy aldap, jańa jegen taıdyń jemtigine túsirip ketipti.
Taǵy bir joly kózbe-kóz qasqyrǵa jiberdim. Shirkin-aý alyp-aq jiberip edi, Alla taǵala maǵan «búrkiti qasqyr aldy» degen ataqty qımady, bóri kótkenshektep baryp eki tastyń ortasyna kirip ketkeni. Búrkitim shyryldaǵan kúıi otyryp qaldy.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»