Qazirgi zamanǵy olımpıadalyq qozǵalystyń negizin qalaǵan fransııalyq qoǵam qaıratkeri Per de Kýbertenniń kózdegen eń bir izgi armany – sport arqyly jastarǵa ınternasıonaldyq tárbıe berý eken.
О́kinishke qaraı, Keńes Odaǵynyń ishinde halyqtar arasyndaǵy ınternasıonaldyq dostyq týraly áńgime óte kóp aıtylǵanymen shyntýaıtynda, halyqaralyq olımpıadalyq saıystar bastalǵanda «Kýbertenniń qaǵıdalary» umytylyp qalyp jatatyn. Jasyratyn nesi bar, árkimge armandaı bolǵan álemdik sporttyq synaqtarǵa qazaq jastary júrek qalaýynsha qatysa almady.
Myńnan bir múmkindik týǵan sátte ǵana olar jarys alańyna shyqty, shyqqan boıda ózderiniń kim ekenin tanyta bildi. Sodan Qazaqstan Táýelsizdik alǵannan keıin ǵana baryp bizdiń jastarymyzdyń sport alańdarynda baǵy ashylyp, juldyzy jandy. Ataǵy álemge tanymal bolǵan áıgili marafonshy Ádilbek Shaıahmetov týraly sóz qozǵaǵanda talaıymyzdyń, tipti óz basymyzdan ótkergen sporttaǵy saıasattyń solbir solaqaı da osal tustary meniń esime eriksiz oralady.
Sonaý 1973 jyldyń ózinde erkin kúresten Orta Azııa áskerı okrýginiń chempıony atanǵan Ádilbek Shaıahmetovtiń sporttaǵy eń juldyzdy sáti baıraqty sol básekeden soń birjolata aıaqtalady dep kim oılaǵan?! О́ıtkeni balýanǵa Almatydan ary attap basýǵa, halyqaralyq dárejedegi básekelestermen beldesip, baq synasýǵa «oryn bolǵan joq».
Eń janǵa batatyny, sporttaǵy mundaı kedergilerden ótý-ótpeý taǵdyry sol jyldardaǵy bolashaq sport juldyzy atanatyn árbir qazaq jasynyń mańdaıyna jazylyp qoıǵan edi. Kýbertenniń armanyn oryndaýǵa Keńes Odaǵynyń partııa basshylary men sport salasynyń fýnksıonerleri sonshalyqty beıil tanytpady. О́ıtkeni memleket «KSRO – bir ult» degen ólshemdi qaǵıdamen ómir súrdi.
Sonymen meniń áńgimeme ózek bolǵan tanymal sportshy Ádilbek Shaıahmetov kim? Qazaqstan Táýelsizdik alǵanda Ádilbek Shaıahmetov qyryqtyń qyrqasyna shyqqan óz ujymyndaǵy bedeldi azamattyń biri, bilikti ınjener-tehnolog qyzmetin atqaratyn. Tal boıynda bula kúshi tasyp turǵanymen bul jasta sportshylardyń deni rekordtar jasaý múmkindiginen aıyrylyp, kóbisi jattyqtyrýshylyq qyzmetke nemese basqadaı mamandyqtarǵa aýysyp jatatyn zańdylyq bar.
Bir sózben aıtqanda, sporttyń kóp túrinen alaman jarystarǵa qatysyp júrgen jigitterimiz orda buzar otyzynda negizgi kásibimen qoshtasady. Sport tártibi solaı. Alaıda Ádilbek úshin, keshegi balýan úshin – juldyzdy shaqtar jasy qyryqtyń qyrqasyna shyqqanda týdy. Bul da bir sıqyrly sport álemindegi syry mol qubylys. Kóz ashqannan adal eńbektiń, taza mańdaı terdiń óteýin jaqsy bilip ósken jigerli azamat óz ómiriniń osy kezeńinen jańasha jol izdeıdi.
Sonymen bizdiń Ádilbek kádimgi kásibı qyzmette júrip-aq júrek qaǵysynyń ámirimen birjolata alys qashyqtyqtaǵy marafondyq jarysqa júgirýge bel sheshe kirisedi. Aldymen Qazaqstan aýmaǵynda 42 kılometrlik marafondyq jarysqa túsip, baǵyn synap kórdi. Kóp keshikpeı jelaıaqtar qatarynan qaımyqpaı oryn alady. Ashy teri shyǵyp, ishtegi bula kúshi tabıǵı janartaýdaı bulqynǵan Ádilbek sol kúnderi shyn máninde ózin halyqaralyq úlken jarystar qol bulǵap shaqyryp turǵanyn sezingen de shyǵar-aý!
О́zim de kýámin, ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń ekinshi jartysynan keıin-aq qazaq jastarynyń esimderi halyqaralyq jarystarda aýyzǵa ilinip, kók baıraǵymyz kókke órlep jelbireı bastady. Bir ǵana mysal, bizdiń keıipkerimiz marafonshy Ádilbek Shaıahmetov ótken osy merzim ishinde Qazaqstan men álemdik jarystarda, sondaı-aq Azııa qurlyǵyndaǵy saıystardy qosqanda marafondyq jarystan barlyǵy 35 ret jeńis tuǵyryna kóterilip úlgeripti. Sonyń eń alǵashqysy da súbelisi – 2010 jyly Kýala-Lýmpýr (Malaızııa) qalasynda jeńil atletıkadan ótken HVI Azııa chempıonaty.
Osy jarysta keshegi erkin kúrestiń sheberi – jerlesimiz Ádilbek Shaıahmetov 60 jastan joǵary top arasyndaǵy saıysta kúmis medal ıelendi. Araǵa eki jyl salyp Taıbeı qalasynda (Taıvan) ótken dál osyndaı álemdik básekede, ol kezde 64 jasta, moınyna altynnan alqa taǵyp Qazaqstannyń týyn kókke jelbiretti. Dúnıe júzinde záýlim úıleri kókpen talasyp kúlli adamzatty tamsandyrǵan Taıvannnyń ákimshilik ortalyǵynda ótken osy birinshilikte Ádilbek Álem chempıony atandy! Asa tartysty básekege Azııa qurlyǵynyń 18 elinen barlyǵy 1800 sportshy qatysqan bolatyn.
2014 jyly Japonııa astanasy Tokıoda ótken kezekti HVIII Azııa chempıonatynda taǵy da kúmis júldege ıe boldy. Aıtpaqshy, osynyń aldynda ǵana, ıaǵnı bir jyl buryn Jeńil atletıkadan San-Paýlý qalasynda (Brazılııa) ótken marafonshylar jarysynda onyń 7-shi oryn alýynyń da mańyzy zor.
Qysqa ýaqyt ishinde muhıt asyp baryp myń-san adam ishinde 7-shi oryndy ıelený de, muny marafonshylardyń ózderi óte jaqsy túsinedi, erlikke para-par der edim. Sońǵy 20 jylda júgirgen joly Jer sharyn 5 ret orap alatyn Qazaqstannyń ardager-marafonshysy, halyqaralyq dárejedegi sport sheberi Ádilbek Shaıahmetovtiń qazaq sporty tarıhynan oıyp turyp alǵan óz orny bar.
Jastyǵynda tap kelgen ádiletsizdik kedergilerge moıynsunbaı, naǵyz sportshyǵa tán minez kórsete bilgen Ádilbektiń kózdegen armany budan da joǵary ári asqaq bolatyn. Onyń atadan daryǵan jigerin janıtyn asyl qasıetteri búgingi jas urpaqqa, jetkinshekterimizge, sport jolyn qýǵan naǵyz saıypqyran sańlaqtarǵa óte úlken úlgi-ónege der edim.
О́miriniń sońyna deıin shynaıy sportqa shyn kóńilimen adaldyq tanytqan, jarys jolynan shyqpaǵan Ádilbek tosynnan dýshar bolǵan keselge ota jasatý ústinde kenetten kóz jumdy. Aýyr qasiret, «qyran qazasy qııada» degen osy eken. Naǵyz sportshyǵa tán salmaqty da sabyrly baısaldy azamattyń, jaýyryny jer ıiskemegen balýannyń, álemge aty tanylǵan jelaıaqtyń ózi týyp-ósken Saýryq batyr aýylyndaǵy dańqty babalary jatqan qasıetti qorymda jambasy jerge tıdi... Nebári tórt aıdan soń jetpis jasqa tolar edi.
Sporttyń jas talǵamaıtynyn óziniń osy saladaǵy ónegeli ómiri arqyly barshaǵa dáleldep ótken Ádilbektiń oıly janary, qoladan quıǵandaı shymyr som tulǵasy, qarapaıym azamattyq bolmysy bizdiń jadymyzda máńgilik saqtalyp qaldy.
Jaqsylyq ÚShKEMPIROV,
Qazaqstannyń Eńbek Eri, grek-rım kúresinen Olımpıada jáne álem chempıony
Almaty oblysy,
Jambyl aýdany