Buryn «aqyldy» degen sóz adamǵa ǵana qatysty aıtylýshy edi. Sonan keıin keıbir jaǵdaılarda adamnyń serigi sanalatyn jylqy men ıtke qatysty «aqyldy janýar», «esti haıýan» túrinde azdap qoldanylyp qalatyn. Al endi qazir qarasańyz, jyldan-jylǵa qarqyn ala túsken jańa tehnologııalardyń dúmpýi nátıjesinde «aqyldylar» qatary kóbeıip kele jatqandaı. Máselen, álemde «aqyldy fermalar» paıda bola bastady. Bul úderistiń sońy «aqyldy aýyl sharýashylyǵyn» qurýǵa alyp kelmek. Sarapshylardyń pikirinshe, «aqyldy fermalar» quramyna kiretin jan-janýarlar da bolashaqty aqyldy bola túsýge tıis. О́ıtkeni tiri janýarlar qulaǵyna ornatylatyn chıp arqyly basqarylyp, birte-birte tehnologııalyq júıe ishinde tirshilik etý tártibin qabyldaıtyn bolady.
«Aqyldy» degen termın qazirgi kúni qala sharýashylyqtaryna qatysty da belsendi túrde qoldanyla bastady. «Aqyldy úıler», «aqyldy aıaldamalar» paıda bolýda. Bul úderistiń sońy «aqyldy qala» qurýǵa alyp kele jatqandyǵyn kórip otyrmyz. Máselen, elimiz Astanany «aqyldy qalaǵa» aınaldyrý nıetinde.
Munyń bári jaqsy. Biraq bir ókinishtisi, osynyń bárin óz qolymen jasaǵan «aqyldy adam balasynyń» ózi birte-birte aqyldan azyp bara jatqandaı. Jer betinde adamǵa qatysty buryn qulaq estimegen túrli sumdyqtar bolyp jatyr. Balasy ákesin, ákesi balasyn óltirýde. Erkek pen erkek, áıel men áıel juptasýda. Onymen qoımaı osyndaı adam tabıǵatyna jat qylyq BAQ arqyly nasıhattalýda. Mine, osyǵan qarap danyshpan Abaı atamyzdyń «tamaǵy toqtyq, jumysy joqtyq, azdyrar adam balasyn» degen sózi eriksiz eske túsedi.
Qazir adamǵa degen senim azaıyp tur. Adamǵa degen senimniń azaıǵandyǵyn túrli máselelerde onyń sheshim qabyldaýdan shettetilgendiginen kórip otyrmyz. Túrli sheshimder qabyldaý máselesi, atap aıtqanda tehnologııalyq júıedegi sheshimderdi qabyldaý ǵana emes, sonymen qatar ákimshilik sheshimder qabyldaý máselesi endigi kezekte jyldan-jylǵa damyp kele jatqan «aqyldy tehnologııalardyń» ózine tapsyryla bastady. Máselen, alysqa barmaı-aq Qazaqstannyń ózinde aýyl sharýashylyǵyndaǵy túrli sýbsıdııalardy berý máselesi, atap aıtqanda, sýbsıdııany naqty kimge berý kerektigin sheshý máselesi endigi kezekte adamǵa, osy ispen aınalysyp kelgen naqty sheneýnikke emes, avtomattandyrylǵan júıeniń ózine birte-birte tapsyryla bastamaq. Osynyń alǵashqy nyshany retinde bıyl Pavlodar oblysynda kóktemgi dala jumystary kezinde sharýalarǵa bólinetin jeńildikti dızel otynyn bólý alǵash ret elektrondy format jaǵdaıynda júrgizile bastaǵandyǵyn aıtýǵa bolady. Osy elektrondy platformany ázirlegen mamandardyń aıtýynsha, endi oǵan basqa da óńirlerdi qosýǵa bolady, tek óńir basshylarynyń osy iske degen yntasy qajet. Al jeńildikti janar-jaǵar maıdy onlaın qyzmeti arqyly bólýdiń tıimdiligi úlken bolmaq. О́ıtkeni osy arqyly bıýrokrattyq kedergiler azaıyp, bólý jumystary ashyq jáne qolaıly júrgizilmek.
Bylaı qarasańyz, qazir adamdardyń bári aqyldy. Bul «aqyl» bilim arqyly kelýde. Qazirgi jastarymyz birneshe shet tilin biledi. Zamanaýı tehnologııalardyń qulaǵynda oınaıdy. Biraq kóbiniń tárbıe máselesinde jumysy joq. Tárbıe olardyń kópshiliginiń túsiniginde óziniń otbasynyń aınalasynda ǵana óris alýy tıis sekildi. Sonda qazirgi qoǵamdy kim tárbıeleıdi? Túbinde qoǵam tárbıeli, mádenıetti, aqyldy bolmaı aqyldy jeke tulǵanyń áreketteri shekteýli qalpynda qalatyndyǵyn baıqaı ma?
Demek elimizde kóp máseleniń túıini qoǵamdyq qarym-qatynastarda jatqandyǵyn paıymdaıtyndaımyz. Máselen, ultymyzda jastardy úılendirýge qatysty quda túsý, toı jasaý, kıt kıgizý degen salt-dástúrimiz bar. Dástúr bolǵan soń, al dástúrdiń irgetasy ádette zańnan da myǵym bolyp keletindikten ony eshkim de teriske shyǵaryp, sóge jamandamas. Biraq salt-dástúrge keıinnen qosylǵan keıbir keleńsizdikter bas shaıqatpaı qoımaıdy. Aıtalyq, «kıt kıgizý» degen jeleýmen qytaıdyń qajetke jaramaıtyn arzanqol dúnıelerin qudalarǵa usynýshylyq, bank kredıtimen toı ótkizýde jarysqa túsýshilik, qoǵamdy eńbekke tárbıeleýdiń ornyna jeńil tabys jolyndaǵy ánshilerdi teledıdar arqyly nasıhattaýshylyq sekildi dúnıelerdiń qoǵam úshin paıdasynan zııany kóp ekendigin árkim jaqsy biledi. Biraq bile tura osyndaı áreketterge barady. О́ıtkeni bul máselede jeke adamnyń aqyl-oıyn qoǵamda qalyptasqan keleńsiz dástúrlerdiń ústemdigi basyp ketip jatyr.
Aqyldy, mádenıetti, meıirimdi qoǵam qurý – adamzattyń myńdaǵan jyldardan bergi armany edi. Osy másele týraly myńdaǵan kitaptardyń jazylǵandyǵy anyq. Biraq máńgilik almasyp otyratyn kún men tún, bir birinen qalmaıtyn jaqsylyq pen jamandyq sekildi bul másele áli kúnge deıin arman kúıinde qalyp keledi. Al qazirgi «aqyldy tehnologııalardyń» damýy yqpalymen bul armannyń aýyly tipti alystaı túsetindeı. О́ıtkeni túrli máselelerde sheshim qabyldaý jóninen jańa tehnologııalardyń, robottar men avtomattyq júıelerdiń beınesinde adamzatqa jańa básekelester paıda bolyp otyr. Árıne bul tehnologııalardyń «aqyldylyq» deńgeıi jeke adamnyń aqyly men qabiletinen, talantynan asyp kete qoımas. О́ıtkeni onyń tizgini, basqarý kilti jeke adamnyń qolynda bolady ǵoı. Biraq tehnologııalar damı kele adamzat qoǵamynyń aqyldylyǵyn joqqa shyǵaratyn sııaqty...