Oralda «Rýhanı jańǵyrý» mýzeıi bar

260,2 sharshy metr jerdi alyp jat­qan mýzeı úıiniń ózi sátti tańdalǵan – HIH ǵasyrdyń aıaǵynda, 1893 jyly arnaıy joba boıynsha mavrıtandyq stılde salynǵan tarıhı ǵımarat bolatyn. Jyl sońynda, aldyn ala jos­parlaýsyz ashylǵan mýzeı ǵımaratyn kúrdeli jóndeýge jergilikti kásipkerler kómektesti. Sóıtip az ýaqytta 4 ekspozı­sııalyq zaldan turatyn zamanaýı mýzeı dúnıege keldi.

Mýzeı «Batys Qazaqstan oblysynyń kıeli jerleri», «Qazaq ulttyq baspasóz tarıhy», «Alash qozǵalysynyń tarıhy» jáne «Táýelsiz Qazaqstan» dep atalatyn 4 zaldan quralǵan. Budan bólek, túrli jıyn, dóńgelek ústel májilisteri ótetin konferens zalynda aıyna eki márte basqosý uıymdastyrylady. Ashyl­ǵanyna az ýaqyt ótse de mýzeı tarıhshylar men ólketanýshylar jıi jınalatyn rýhanı ortalyqqa aınalǵan.

– Mýzeı ashylǵaly beri arada ótken 8 aı ishinde bizge 6,5 myńnan asa adam kelip, ekspozısııamyzdy tamashalady. Qala­myzǵa Astanadan keletin laýazym­dy tulǵalar men depýtattar, alys-ja­qyn shetelden keletin meımandar bizdiń mýzeı­di kórmeı ketpeıdi, – deıdi mýzeı qyz­met­keri, ekskýrsovod Araılym Qonysbaeva.

«Rýhanı jańǵyrý» mýzeıiniń birinshi zaly – «Batys Qazaqstan oblysynyń kıeli jerleri» dep atalady. Jalpy, Qazaqstanda kıeli jerler geografııasyn túgendeý jobasynyń ózi osy «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynan bastaldy ǵoı. Sondyqtan «Rýhanı jańǵyrý» mýzeıiniń bir qanaty dál osy kıeli jerlerge arnalǵany aqylǵa syıymdy-aq.

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıi janynan qurylǵan «Qasıetti Qazaq­stan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy Qazaq­stan­nyń jalpyulttyq kıeli oryndary qa­taryna kiretin 100 nysannyń tizi­min alǵash jarııalaǵan kezde bul tizimge Batys Qazaqstan oblysynan nebári eki nysan – ortaǵasyrlyq Jaıyq qalasy men «Bókeı Ordasy» tarıhı mýzeı-kesheni engeni habarlandy. Keıin arnaıy issaparmen Aqjaıyq óńirine kelgen «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy mamandary oblys aýdandaryn aralap, tarıhı oryndaryn kórdi. Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi jáne tarıhı eskertkishterdi qor­ǵaý­men aınalysatyn oblystyq mem­le­kettik ınspeksııa usynǵan tizimge sáı­kes tarıhı eskertkishtermen, óńir­diń kıeli jerlerimen tanysty. Osy sapardyń nátıjesinde Qazaqstannyń jalpy­ulttyq kıeli oryndary tizimine Aqjaıyq óńirinen taǵy 5 nysan qosyldy.

Sóıtip Batys Qazaqstan oblysy boıynsha alty alash ardaqtaıtyn kıeli orynnyń sany jetige jetti. Olardy jeke-jeke tanystyryp óteıik:

Ortaǵasyrlyq Jaıyq qalasy. Oral­­­d­an Atyraý baǵytyna shyǵatyn tas jol­dyń boıynda, Jeltaýdyń Jaıyq ózeni­ne jaqyndap eńkeıgen tusynda or­nalasqan. Jaıyq qalasy týraly kóne saıa­hat­shy­lar jazbalarynda aıtylyp, kar­talarǵa tússe de naqty orny 2001 jyly ǵana tabyldy. Búgin­gi Oral qalasynyń ońtústik-baty­syna qaraı 12 shaqyrym jerde orna­la­sqan qalashyqtyń saqtalǵan aýmaǵy 50 gektardaı, al keseneler orny qal­ǵan nek­ropol aýmaǵy – 300 gektar. Ǵalym­dar Jaıyq qalasy XIII-XV ǵasyr­ǵa deıin ómir súrgen dep boljaıdy. Arheo­logııalyq qazba jumystary barysynda kirpish­ kúıdiretin eki pesh, ák órteýge arna­lǵan pesh, shyǵys monshasy, úsh turǵyn úı, eki mavzoleı jáne ártúrli qurylystardyń orny zertteldi.

Qazba jumystary kezinde tabylǵan nysandar HIII-HV ǵasyrǵa tıesili bol­ǵanymen, jalpy qala týraly derek IH ǵasyr­­daǵy arab saıahatshysy Ibn Fad­lan­­nyń jazbasynda aıtylady. Ǵalym­­­dar Jaıyq qalasyn qazirgi Oral qala­­sy­­nyń izashary sanaıdy. Bolashaqta kóne qala aýmaǵy ashyq aspan astyndaǵy murajaıǵa aınalady dep josparlanǵan.

Qala ornynan batysqa qaraı 2 shaqy­rym qashyq­tyqta ornalasqan kóne qorym ornynda polıhromdy glazýrmen aptal­ǵan eki kameraly kúmbezdi keseneniń qıran­dysy tabyldy. Osyndaı birneshe kesene jáne óz zamanynda elıtalyq qury­lys sanalatyn shyǵys monshasynyń tabylýy – ortaǵasyrlyq Jaıyq qalasy­nyń Altyn Orda kezeńinde eń damyǵan jáne qala mádenıeti gúldengen ortalyq bol­­­ǵa­nyn kórsetedi. Mýzeıde qazba ju­mys­­­tary kezinde tabylǵan jádigerler qoıylǵan.

«Bókeı Ordasy» tarıhı-mýzeı kesheni. Batys Qazaqstan oblysy orta­ly­ǵy­nan 550 shaqyrym qashyqtyqta jat­qan Han ordasy aýyly – 1801 jyly quryl­ǵan Bókeı ordasynyń astanasy, irgetasyn han Jáńgir 1826 jyly qalaǵan eldi meken. Bul jerde HIH-HH ǵasyrǵa jatatyn kóptegen ǵımarat – Jáńgir mektebi, qazynashylyq úıi, bas­pahana t.b. 60-tan astam tarıh jáne mádenıet eskertkishteri saqtalǵan.

Bókeı ordasy tarıhı-mýzeı keshenine HIH ǵasyrdyń tarıhı-mádenı eskertkishi, qazaq dalasynda búginge deıin saqtalǵan birden-bir Han saraıy, 1867 jyly 1 shildede ashylǵan «Kaznacheıstvo» meke­mesi ǵımaraty, 1835 jyly Jáńgir­diń óz jobasymen turǵyzylǵan Han meshi­ti, 1883 jyly jergilikti qyz bala­larǵa arnaýly orta bilim berý maq­satynda ashylǵan oqý orny – qyzdar ýchılı­shesi ǵımaraty, 1830 jyly salynǵan Jáńgir hannyń otbasylyq dárigeri A.A.Ser­gachevtiń úıi, 1868 jyly salyn­ǵan Tarǵyn mektebi ǵımaraty, qazaqtyń alǵashqy ulttyq gazetteri basylǵan Orda baspahanasynyń úıi, memleket qaı­ratkeri S.Meńdeshev turǵan úı, tuńǵysh aýrýhana ǵımaraty, taǵy basqa tarıhı ǵımarattar kiredi. Sondaı-aq Han zıraty keshenindegi Jáńgir han, kúıshi Dáýletkereı Shyǵaıuly jáne etnograf ǵalym Muhamedsalyq Baba­janov keseneleri de osy biregeı keshen quramynda. Mýzeı ekspozısııasynda «Bókeı ordasy» tarıhı-mýzeı kesheniniń maketi, qujattar kóshirmesi, kóne sýretter qoıylǵan. Aıta ketetin bir jaıt – Han ordasyndaǵy Dáýletkereı Shyǵaı­ulynyń kesenesi óz aldyna Jalpy­ult­tyq qasıetti nysan qataryna endi.

Taqsaı qorǵan kesheninen tabylǵan Altyn hanshaıym. B.z.d VI-V ǵasyrlarǵa jatatyn bul keshen Batys Qazaqstan ob­ly­sy, Terekti aýdanyndaǵy Taqsaı oba­lar kesheninen 2011 jyly tabylǵan. Shama­men 20 jastaǵy áıeldiń súıegi 500-ge tarta altyn áshekeımen kómkerilgen eken. «Taqsaı hanshaıymy» atanyp ketken bul eskertkish jádigerdiń túpnus­qasy bú­gin­de Ulttyq mýzeıde saqtaýly tur. Sar­­mat­tar dáýirindegi aýqat­ty áýlet­tiń óki­li sanalatyn «Altyn hansha­ıym» otan­­­dyq arheologııa ǵylymynda teń­de­s­siz ja­­ńa­lyq sanalyp otyr. Taqsaı oba­lar ke­she­­ninde qazba jumystary áli de jalǵasýda.

Terekti aýdanyndaǵy Dolınnoe eldi mekeniniń mańyndaǵy Taqsaı ke­she­­nin 2012 jyldyń kúzinde Batys Qazaq­­stan oblystyq tarıh jáne arheo­logııa ortalyǵynyń mamandary qazyp bas­taǵan edi. Arheologııalyq qazba ju­mys­tary nátıjesinde ejelgi sarmat kezeńine jatatyn aqsúıek baı áıeldiń jerlen­gen orny tabyldy. Qabirden áıel adam­nyń altyn áshekeı buıymdary, erekshe shoshaq tóbeli altyndaǵan bas kıim qal­dyǵy, soǵys kórinisi beınelengen taraq­sha, jalpy salmaǵy 3 kıloǵa jýyq kóp­tegen altyn buıym shyqty.

Taqsaı kesheninen alynǵan arte­faktilerdi zertteýge Qazaqstannyń Astana jáne Almaty, Japonııanyń Tokıo, Germanııanyń Bohým jáne Frank­fýrt-Dıýsseldorf, Reseıdiń Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Orynbor, Chelıabi, Pýshıno, Novosibir qalalarynan mamandar men ǵalymdar shaqyryldy. Belgili restavrator Qyrym Altynbekov­tiń ǵylymı-qaıta qalpyna keltirý sheber­hanasy mamandary altyn áıeldiń kıi­min qalpyna keltirdi. Mýzeıde osy qazba jumystarynan sýretter, qalpyna kel­tirilgen taraq, taǵy basqa jádiger kórer­men nazaryna usynylǵan.

Áýlıe Jumaǵazy haziret kesenesi týra­ly «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bıyl­­ǵy 9 tamyz kúngi sanynda «Aqja­ıyqta Jumaǵazy qaziret» atty maqala­myz shyqqan bolatyn. Sondyqtan Qa­zaq­stan­nyń Jalpyulttyq qasıetti nysan­d­ary tizimine kirgen bul keshenge toqtalmaımyz.

Ǵumar Qarash zıraty. Belgili aqyn, oıshyl-aǵartýshy, Alash qaıratkeri Ǵumar Qarash – óz zamanynyń ozyq oıly ókilderiniń biri bolǵan edi. Tóń­keris­ke deıin-aq «Shaıyr...» jáne «Kók­­silder» jınaǵyn, «Oıǵa kelgen pikir­lerim», «Bala tulpar» (Ýfa, 1911), «Qar­ly­ǵash» (Qazan, 1911), «Týmysh» (Ýfa, 1911), «Aǵa tulpar» (Orynbor, 1914) kitap­­­­taryn basqan, 1911 jyly qazaq­­tyń tuń­ǵysh basylymdarynyń biri «Qazaq­stan» gazetin, 1919 jyly tuń­ǵysh peda­­go­gı­ka­lyq «Muǵalim» jýr­­na­­lyn shy­ǵar­ǵan qaıratker. 1917 jyly Alash qozǵa­ly­sy­na belsene arala­syp, birin­shi jáne ekin­shi jalpyqazaq sıe­zine qatys­qan, qazı saılanǵan. Ǵumar Qara­sh­ty 1921 jyly 12 sáýirde Batys Qazaq­stan oblysy Jánibek aýdany, Jaqsybaı aýyldyq okrýgi jerindegi Qunanshapqan degen jerde jaýlary qylyshtap óltirgen.

Búginde Jánibek aýdany Talov aýyl­dyq okrýginiń Birlik degen jerinde aýdan turǵyndarynyń qoldaýymen Ǵumar Qarashqa kesene turǵyzylyp jatyr. Oraldaǵy «Rýhanı jańǵyrý» mýzeıindegi Ǵumar Qarash týraly derekter «Batys Qazaqstan oblysynyń kıeli jerleri» zalymen shektelmeıdi. Qazaq ulttyq baspasóziniń damý tarıhyna arnalǵan bólimde de Ǵumar týraly, Ǵumar men Eleýsin Buırınniń basshy­lyǵymen 1911-1913 jyldary shyqqan «Qazaqstan» gazeti, «Uran», «Durys­tyq joly» gazetteri men «Muǵalim» jýrnaly týraly derekter molynan qoıylǵan.

Jympıty – Kúnbatys Alashorda astanasy. Alashorda úkimetiniń batys qanaty – Kúnbatys Alashordasynyń ortalyǵy bolǵan Jympıty selosynda Alash tarıhymen baılanysty birneshe ǵımarat saqtalǵan. Onyń biri – Kúnbatys Alash­ordanyń keńsesi, ekinshisi – HIH ǵasyrǵa tıesili musylmandar meshiti. Alash jurty azattyqqa qol sozǵan 1917-1918 jyldary Alashordanyń batys qana­­ty eń uzaq 19 aı – 578 kún boıy ómir súr­gen. Búginde Jympıty aýylyn­da Alash alleıasy, Alashorda mýzeıi jumys isteıdi.

Jahansha men Halel Dosmuhamedov­tar basqarǵan Kúnbatys Alashorda úki­­meti týraly derekter «Rýhanı jań­ǵyrý» mýzeıiniń arnaıy ekspozısııa­lyq zalyna arqaý bolǵan. Jalpy, Oral qala­synyń qazaq ulttyq-azattyq qoz­ǵ­a­lysynda úlken orny bar. Bul jerde talaı tarıhı tulǵalar qyzmet etken, túrli tarıhı oqıǵalar ótken. «Rýha­nı jańǵyrý» mýzeıiniń elektrondy qyz­met kórsetetin dúńgirsheginen Oral qalasyn­daǵy ǵımarattardyń tarıhy, tulǵalar men tarıhı oqıǵalardyń ózara baılanysy týraly kóp maǵlumat alýǵa bolady.

Dáýletkereı kesenesi. Erekshe tylsym lırıkaǵa toly tóre kúıleriniń ne­gi­zin qalaýshy Dáýletkereı Shyǵaıuly­nyń kesenesi týraly joǵaryda aıtyp ketken edik. Ataqty kúıshi áý basta óz áýletiniń ataqonysy Qaramola degen jerde, qazirgi Qazaqstan – Reseı shekarasynda jerlengen. Dáýletkereı men Muhamed-Salyq Babajanovtyń súıegin Ordadaǵy Han zıratyna qaıta jerlep, basyna kesene kóterý – sol kezdegi Orda aýdanynyń ákimi, ultjandy azamat Lavr Haıretdınovtyń bastamasymen júzege asty. Bókeı ordasynyń panteony deýge laıyq Han zıratynda Jáńgir hanǵa Mańǵystaýdyń ulýtasynan or­natylǵan kelbetti kesene 1997 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń qatysýymen ashyldy. Arada eki jyl ótken soń Dáýletkereıge de kúmbez kóterildi. Bul saltanatty sharaǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy, Halyq jazýshysy Á.Kekilbaev arnaıy keldi. Aıta keteıik, Han zıratyndaǵy bul keseneler assambleıasynyń avtory – belgili mańǵystaýlyq sheber Kópbol Demesinov.

Mine, Batys Qazaqstan oblysynyń baıtaq dalasynda shashyrap ornalasqan Jalpyulttyq kıeli jeti nysannyń barlyq deregin bir jerge jınap, kórer­men nazaryna usynyp otyrǵan Oral qalasyndaǵy «Rýhanı jańǵyrý» mýzeıiniń bir qyzmeti osyndaı.

Qazbek QUTTYMURATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Batys Qazaqstan oblysy