Sońǵy jyldary elimizdiń naryǵyndaǵy birneshe banktiń jumysy toqtatyldy. Jalpy, bankter 2 jolmen jabylatynyn aıta keteıik. Birinshisi, qarjy ınstıtýtynyń aksıonerleri osyndaı sheshim shyǵara alady. Árıne, bul úshin aldymen tıisti organdardyń ruqsatyn alýǵa tıis. Ekinshi jaǵdaıda Ulttyq bank sot sheshimimen olardy lısenzııasynan aıyra alady. Qazaqstandaǵy bankter kóp jaǵdaıda osy ekinshi jolmen jabylýda.
Buǵan deıingi birneshe mysaldy tilge tıek eteıik. 2016 jyldyń sońynda Ulttyq bank «Qazınvestbankti» lısenzııasynan aıyrý týraly sheshim shyǵardy. Arada bir jyl ótpeı jatyp qarasha aıynda sot sheshimi boıynsha Delta Bank-tiń jumysy toqtatyldy. Bul eki banktiń salymshylaryna ótemaqy tóleý jumystary Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qoryna (QDKBQ) júkteldi. Bıyl jazda QDKBQ baspasóz qyzmeti «Qazınvestbank» salymshylaryna ótemaqy berý aıaqtalǵanyn habarlaǵan-dy. Al Delta Bank salymshylarynyń aǵymdaǵy esepshottaǵy jáne tólem kartochkalaryndaǵy salymdaryn qaıtaryp alý qazir jalǵasyp jatyr. Teńgemen salym jasaǵandar – 10 mıllıon teńgege deıin, al sheteldik valıýtamen salym jasaǵandar – 5 mıllıon teńgege deıingi qarjysyna qol jetkizýde.
Bıyl mamyr aıynda Ulttyq banktiń qaýlysymen taǵy bir banktiń lısenzııasy toqtatyldy, Astana bankiniń depozıt qabyldaýyna jáne bankten esepshot ashýyna tyıym salyndy. Mıllıondaǵan qarajatyn qaıtara almaǵan salymshylardyń daý-damaıy sodan beri tolastaǵan emes.
Tamyz aıynyń sońynda Qazaq Banki men Eksımbank baǵaly qaǵazdar naryǵynda qandaı da bir operasııa júrgizýine múmkindik beretin lısenzııadan aıyryldy. Ulttyq banktiń habarlaýynsha, bul eki qarjy uıymynyń iri aksıonerleri qosymsha kapıtaldandyrý týraly talaptardy oryndamaǵandyqtan jáne normatıvtik quqyqtyq aktilerdi júıeli túrde buzǵandyqtan sotqa júginýge týra kelgen.
Ulttyq banktiń habarlaýynsha, otandyq bank sektoryndaǵy Qazaq Banki men Eksımbanktiń jalpy aktıvter men mindettemeleriniń kólemi 0,8 jáne 0,2 prosentti quraıdy eken. Iаǵnı basqa qarjy uıymdary úshin bul ekeýiniń lısenzııadan aıyrylǵany qandaı da bir qaýip tóndirmeýge tıis. Ekeýi de mindetti kepildendirilgen depozıtter júıesiniń múshesi bolǵandyqtan, salymshylardyń kepildi somalary qaıtarylýǵa tıis.
Belgili ekonomıst Jankeldi Shymshyqovtyń paıymdaýynsha, birqatar shaǵyn bankterdiń jabylyp jatqany – naryqtyq ekonomıkanyń zańdylyqtaryna sáıkes júrip jatqan qalypty tabıǵı prosess. Bank ekonomıkany qarjymen qanaǵattandyrýǵa qabiletti bolýǵa tıis. Kásiporyndar barlyq qarajatyn bankte ustaıtyny belgili, bank ony qarajatqa zárý ekinshi bir kásiporynǵa usynýy kerek.
– Bankterdiń otandyq ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyrý deńgeıi óte tómen. Qarjy uıymdary kóp jaǵdaıda shynaıy ekonomıkany damytýǵa áreket jasamaıdy, túrli deldaldyq jumystarmen paıda tabýǵa tyrysady. Mysaly, kommýnaldyq tólemder, basqa da tólem túrlerinen, tutynýshy nesıelerden ǵana tabys túsirýdi jón kóredi. Aktıvin ulǵaıtýdy kózdegen bankter tólem qabileti tómen adamdarǵa bile tura qarajat beredi. Qalaı bolǵanda da aktıvin ulǵaıta berýdi kózdegen bankterdiń eshqandaı kepildiksiz, tómen talappen nesıe usynǵan jarnamalaryn kúnde kórip júrmiz. Bizdegi jabylyp qalǵan bankterdiń birazy osyndaı jolmen aktıvterin kóbeıtip, tamasha jumys istep jatqandaı áser qaldyrǵan-dy. Alaıda problemalyq nesıeleri kóbeıgen saıyn olardyń birazynyń jaǵdaıy nasharlaı berdi. Aınalyp kelgende, nesıe alýshylarynyń 30 prosentine deıin tólem qabiletinen aıyrylyp, birtalaı qarjy uıymynyń jaǵdaıy múshkil bolýǵa aınaldy. Qazaq Banki men Eksımbanktiń jaǵdaıyn osylaı túsindirýge bolady, – deıdi J.Shymshyqov.
Ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty aıtqandaı, mundaı bankter aýylsharýashylyq sektoryna da, ónerkásipke de jarytyp qarajat salǵan emes. Negizinen turǵyndardyń tutynýshylyq suranysyn óteýdi ǵana maqsat tutty. Iаǵnı halyqtyń tólem qabileti tómendegen kezde olardyń basyna qara bult úıirilgenine tańǵalatyn túk te joq.
Jankeldi Shymshyqov shynaıy ekonomıkaǵa jumys isteıtin bankterdiń basyna qara bult úıirilse, onda qobaljýǵa bolatyndyǵyn aıtady. Al tutynýshylyq nesıege ǵana senetin, túrli tólemderden ǵana tabys alýdy kózdeıtin bankter birtindep azaıýǵa tıis. Bankterdiń arasyndaǵy básekelestik kezinde ómirsheń iri jobalarmen tıimdi aınalysqan uıymdar ǵana jeńiske jetedi, qalǵandarynyń jumysy erte me, kesh pe toqtaıtyny túsinikti. «Buǵan deıin elimizdegi eń iri degen bankterdi daǵdarys kezinde saýyqtyrý úshin Úkimet tarapynan qarajat aýdarylǵanyn bilesizder. Sonyń saldarynan bankter «Úkimet dalada tastamaıdy» dep sanaıtyn boldy. Qarjy sektory quldyrasa, tutas eldiń qarjylyq júıesine nuqsan keledi. Al ekonomıka qarjy sektorymen tyǵyz baılanysta damıdy. Áleýmettik ahýaldyń ýshyqpaýyn oılaǵan memleket bankterge árdaıym kómektesetini osyǵan baılanysty. Ásirese Qazaqstandaǵy eń iri tórt banktiń jaǵdaıyn memleket tikeleı baqylaıdy. Al Qazaq Banki, Eksımbank sııaqtylaryna memleket kómektese bermeıdi. Ondaı qarjy uıymdarynyń jabylý prosesi alda áli de jalǵasady dep oılaımyn. Jalpy, 18 mıllıon halqy bar el úshin 30 bank tym kóp. Shynaıy ekonomıkaǵa jumys isteıtin 10 bank suranysty tolyq qanaǵattandyrady dep oılaımyn. Álsiz qarjy uıymdary jabylyp, ekonomıka úshin tıimdi jumys isteıtin bankter qalyp, aınalyp kelgende birtindep bank sektory utymdy deńgeıge keledi dep sanaımyn, – deıdi qarjyger.
Bıyl jaz aıynda Ulttyq bank tóraǵasy Danııar Aqyshevti qabyldaǵan Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev bankterdiń tym kóbeıip ketýine jol berýge bolmaıtynyn aıtqany belgili. Keıbir bankterdiń aksıonerleri áleýetsiz klıentterge bile tura nesıe beretinin aıtqan Prezıdent «Bankter degenimiz – qarjy, qarjy – ekonomıka, al ekonomıka – halyqtyń ál-aýqaty» ekenin aıta kelip, bank sektorynda jaýapsyzdyqqa jol berýge bolmaıtynyn eskertken.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»