Elbasy rýhanı jańǵyrýdaǵy ulttyq sananyń róline basa nazar aýdaryp, birneshe mindetti aıqyndap berdi. Onyń eń negizgisi – ulttyń tereń tarıhynan bastaý alatyn rýhanı ustanymdy saqtap qalý. Qundylyqtarymyz ben ozyq dástúrimizdi tabysty jańǵyrýdyń alǵyshartyna aınaldyra bilý. Elbasynyń ıdeıasy tarıhqa degen kózqarasty túzetý men ulttyq biregeılikti saqtap, ulttyq sana-sezimniń kókjıegin keńeıtý jaıly bolyp otyr.
Qazaq eliniń kez kelgen aımaǵynan ejelgi, orta ǵasyrlarǵa jáne jańa zamanǵa qatysty tarıhı jádigerlerdi nemese derekterdi kóptep kezdestirýge bolady. Másele sony tanyp bilip, tabylǵan málimetterdi júıelep, zerdelep, jastar tárbıesinde tıimdi paıdalana bilýdi úırenýde. Memleket basshysy «Týǵan jer» baǵdarlamasynyń mánin túsindire kelip bilim berý salasynda aýqymdy ólketaný jumystaryn júrgizýdiń mańyzdylyǵyna nazar aýdardy. Tanymal tarıhshy Mámbet Qoıgeldıev «Týǵan jer» baǵdarlamasyn aýyldyq jerdegi mektepterde uıymdastyrýdyń qyzyqty baǵdarlamasyn usynady. Máselen, mekteptegi tarıhshy muǵalimder: «Bul aýylda qandaı zırat bar? Aýyl qashan paıda bolǵan? Negizin qalaǵan kimder? Bul aýyl qandaı joldan ótti? Aýylda qandaı myqty áýletter bar? Olardyń tarıhy qalaı jalǵasty?» degen máseleler tóńireginde zertteýler júrgizýi kerek. Al geografııa pániniń muǵalimderi: «Aýyldaǵy taý, tóbe, ózen, kóshe qalaı paıda bolǵan? Bastaýyn qaıdan alady, sońy qaıdan tuıyqtalady?» degen suraqtarǵa jaýap izdeıdi. Til jáne ádebıet páni ustazdary: «Bul taý men ózen ne sebepti bulaı atalady? Etımologııalyq máni qaıda jatyr?» degen máseleniń tamyryn ajyratady. Bıologııa pániniń muǵalimderi bolsa: «Aýylda qansha túrli ósimdikter ósedi, onyń ishinde dárilik shópter bar ma, bul ósimdikter basqa aımaqtarda kezdese me?» degen saýaldy zertteıdi. Osy saýaldardyń negizinde eljandylyqqa, ultjandylyqqa tárbıeleý bastalady. Sonda el týraly túsinik tereńnen qalyptasady. Tarıhshy ǵalymnyń osy usynystarynyń ózi-aq jergilikti jerde ólketanýshylyq jumystardy qalaı uıymdastyrýǵa bolatynyna baǵyt berip tur.
Búginde jalpyulttyq patrıotızmdi qalyptastyrýǵa, óziniń aýylyna, týǵan jerine degen súıispenshilikti arttyrýǵa baǵyttalǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasyn iske asyrý jáne jetkinshekter belsendiligin kóterý maqsatynda bilim oshaqtarynda «Tárbıe jáne bilim», «Atameken», «Rýhanı qazyna» syndy sharalar iske asyrylýda. Sondaı-aq «Qazaqstan tarıhy», «Geografııa» jáne «Qazaq ádebıeti» sabaqtaryn murajaılarda ótkizý qolǵa alyndy. О́lketaný materıaldary bilim alýshynyń shyǵarmashylyq qyzmet túrlerin (belgili taqyryp boıynsha aqparat jınaý, onyń ishinde estelik jazbalardy daıyndaý, ólketanýlyq faktilerdi taldaý jáne baǵalaý, olarǵa qatysty synı kózqarasty negizdeý jáne t.b.) meńgerýge múmkindik beredi. Bilim alýshylarǵa eliniń tarıhyn kózimen kórip, seziný úshin múmkindiginshe murajaılarǵa, tarıhı eskertkish ornatylǵan nemese tarıhı-arheologııalyq oryndarǵa ekskýrsııa uıymdastyrǵan oryndy. Sebebi «Týǵan jer» tarıhyn zerdeleýde bilim alýshylardyń bilimin jańa málimettermen tolyqtyryp, naqtylaıtyn, teorııalyq bilimdi tájirıbemen baılanystyratyn synyptan tys jáne mektepten tys tarıhı ólketaný mańyzdy. Bul oqý prosesin joǵary sapalyq deńgeıge kóteredi.
Mysaly, 11 synyptaǵy «Qazaqstandaǵy 1916 jylǵy ult azattyq kóterilisi» taqyrybyndaǵy sabaǵymdy Bókeı Ordasy tarıhı mýzeı kesheninde mýzeı qyzmetkeri G.Elemesovamen birigip ótkizdim. Onda «Týǵan jer» baǵdarlamasy boıynsha qysqasha túsinik berilip, ári qaraı oqýshylar 1916 jylǵy kóterilistiń sebepteri, sıpaty, qozǵaýshy kúshteri jáne tarıhı mańyzy týraly suraqtarǵa tolymdy jaýap berip, belsendilik tanytty. О́z ólkemizdegi kóterilis oshaqtary men basshylary S.Meńdeshev, О́.Dinbaıanuly jaıynda mýzeı kesheni qyzmetkeri G.Qýanyshqyzy jan-jaqty baıandady. Qysqasy, ekskýrsııa ádisimen ótken bul dáristen shákirtter kóptegen qosymsha maǵlumatqa qanyqty. Murajaıdaǵy tarıhı derekter men aqparattar da jetkinshekterdiń týǵan ólkemizdi tereńirek tanýyna múmkindik beredi. «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda týrıstik ekspedısııa jasaqtarynyń «Meniń Otanym – Qazaqstan» aýdandyq sletinde mektep komandasy júldeli II oryndy ıelendi.
Bilim alýshylardyń áleýmettik normalar men dúnıetanýlyq qundylyqtardyń tarıhı tamyryn bilýi, halqynyń tarıhı tájirıbesin túsinýi sanaly túrde ulttyq biregeılikti anyqtaýyna múmkindik beredi. Bilim alýshylardyń ózin tulǵalyq anyqtaýy ulttyq mádenıet pen tarıhı dástúrdi qabyldaýymen tyǵyz baılanysty.
Budan shyǵatyn qorytyndy, rýhanı jańǵyrý talabyna sáıkes qazirgi qoǵam men ótkendi baılanystyratyn tarıhı sana óskeleń urpaqqa búgingi oqıǵalardyń máni týraly túsinik qalyptastyrýda mańyzdy ról atqarady. Tarıhı sana – bul tarıhty bilý, tarıhı tájirıbe men onyń sabaqtaryn uǵynyp túsiný, áleýmettik boljaý óz is-áreketi úshin tarıhı jaýapkershilikti túsiný. Oǵan qosa oqý-tárbıe prosesiniń mańyzdy quramdas bóligi bolatyn tarıhı bilim tulǵanyń, azamat pen patrıottyń qalyptasýyna járdemdesýi tıis.
Sondyqtan da «Qazaqstan tarıhy» páni bilim alýshylardy tarıhı oqıǵalarmen tanystyryp qana qoımaı, oǵan qosa ǵasyrlar boıy Uly Dala keńistiginde qalyptasqan ulttyq qundylyqtardy túsinýge jeteleıdi.
Erbolat ÁBSEIITOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń Standarttaý jáne sertıfıkattaý
kafedrasynyń dosenti