Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty halqymyz úshin strategııalyq máni zor baǵdarlamalyq eńbeginde birqatar mańyzdy mindetterge, Qazaq eliniń bolashaǵyn kemeldendirýge qatysty ózekti máselelerge basa nazar aýdarylǵany málim. Munda ol basty maqsatymyz – álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý úshin sanamyz isimizden ozyp júrýi, ıaǵnı oı-sana kúndelikti ómir talabyna saı rýhanı turǵyda jańǵyryp otyrýy qajet ekenin, bul elimizdegi saıası jáne ekonomıkalyq jańarýlardy tolyqtyryp qana qoımaı, solardyń ózegine aınalýy kerektigin erekshe eskertti.
Árıne, osynaý baǵdarlamalyq qujattaǵy taramdalyp jiktelgen ózekti mindetterdiń qaı-qaısysy da elimiz úshin asa mańyzdy ekeni aıtpasa da belgili. Alaıda bilim-ǵylym salasynyń ókili bolǵandyqtan bizge eń aldymen osy maqaladaǵy bilim máselesine arnalǵan «Bilimniń saltanat qurýy» atty arnaıy bóliminiń orny erekshe dep oılaımyz. О́ıtkeni munda Elbasy ár jylǵy halyqqa arnaǵan Joldaýlary men basqa da eńbekterinde, sóılegen sózderinde aıtylǵan ordaly oılaryn jańa qyrynan damytyp, el rýhanııatyna baılanysty tyń usynys-pikirlerin ortaǵa salady.
Munda Elbasy bilimdi, kózi ashyq, kókiregi oıaý bolýǵa umtylý halqymyzdyń qanynda bar ıgi qasıet ekenin aıta kelip, Táýelsizdik jyldarynda qyrýar jumystar atqarylǵanyna, atap aıtqanda: «Bolashaq» memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes on myńdaǵan jastardy álemniń mańdaıaldy joǵary oqý oryndarynda oqytyp daıarlaǵanymyzdy, elimizde halyqaralyq deńgeıdegi birqatar ýnıversıtetter ashylǵanyn, jalpy orta bilim beretin zııatkerlik mektepter júıesin qalyptastyrǵanymyzdy tilge tıek etti.
Osy rette Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynan kelip týyndaǵan «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasynda» búgingi tańdaǵy joǵary bilim alýdyń qoljetimdiligi men ondaǵy bilim sapasyn arttyrý, stýdent-jastardyń jataqhanalyq jaǵdaıyn jaqsartý jónindegi usynystary da el ishinde tyń serpin týǵyzǵanyn atap ótýimiz kerek. Bul naǵyz der shaǵynda kóterilip otyrǵan, kópten aıtylmaı kele jatqan eń ózekti másele ekeni sózsiz. О́ıtkeni jyl ótken saıyn jastarymyzdyń joǵary bilim alýǵa degen ynta-yqylasy artyp keledi. Onyń ústine eldiń demografııalyq ósimi de joǵarylaı túsýde. Sondyqtan da Elbasynyń joǵary biliminiń qoljetimdiligin arttyrý úshin jyl saıyn bólinip júrgen 54 myń grantqa qosymsha osy oqý jylynda taǵy da 20 myń memlekettik grant bólý týraly usynysy óte oryndy boldy. Muny ata-analar qaýymy, stýdentter jurtshylyǵy, qalyń kópshilik rızalyqpen qabyl aldy. Al stýdentterdi jataqhanamen qamtamasyz etý maqsatynda 2022 jyldyń sońyna deıin elimizde stýdentter úshin keminde 75 myń oryndyq jańa jataqhanalar salý jumysy atqarýshy bılik ókilderi men sala basshylaryna mindetteldi. Sondyqtan atalǵan qıyndyqtan shyǵý úshin qazirgi kezeńde árbir joǵary oqý orny jáne arnaýly kásiptik oqý oryndary stýdenttik jataqhanalar salýdy oılastyryp jatqan jaıy bar. Bul sharalar qalyń eldiń, jalpy jurttyń kóńiline qýanysh uıalatty.
Muny «Bir jyldyǵyn oılaǵan dán egedi, on jyldyǵyn oılaǵan tal egedi, myń jyldyǵyn oılaǵan – urpaǵyna bilim-nár egedi», dep ejelden támsildegen dana halqymyz «Oqý – bilim azyǵy, bilim – yrys qazyǵy» degen sekildi talaı ulaǵatty oı qorytqan. Sondyqtan búgingi tańdaǵy kez kelgen kózi qaraqty ata-ana ul-qyzynyń bilim alyp, qatarynan kem bolmaǵanyn oılaıtyny belgili. Mundaı kózqaras burynǵy ótken zamandarda da, qazirgi kezeńde de, aldaǵy ýaqytta da qaıtalanyp otyratyn ıgilikti qubylys, ómirdiń zańdylyǵy.
Maqalanyń alǵashqy taraýlarynda aıtylatyn ulttyq, qoǵamdyq sanany jańartý týraly máseleler taıaý jyldary atqarylatyn naqtyly jobalardy júzege asyrýdy talap etetini, osyǵan oraı aldaǵy jyldarda qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý máselesin sóz etedi. Bul jaýapty is-shara da oqý-bilim isimen tikeleı baılanysta oryndalatyny esh dáleldeýdi qajet etpeıdi. Muny ıaǵnı latyn jazýyna kóshý jaıyn Elbasy sonaý 2006 jyly Qazaqstan halqy Assambleıasynyń májilisine qatysyp, sóılegen sózinde resmı túrde alǵash áńgime etken bolatyn. Sonda ol: «Latyn álipbıin qaraıtyn kez keldi. Bul máseleni kezinde keıinge qaldyrǵan edik. Qalaı bolǵanda da, latyn álipbıi búginde telekommýnıkasııalyq salalarda basymdyqqa ıe bolyp otyr. Sondyqtan da burynǵy keńestik elderdiń kópshiliginiń latyn álipbıine kóshýi de kezdeısoq emes. Mamandar osy máseleni zerttep, naqty usynystar jasaýy tıis», degen edi. Al arada alty jyl ótken soń 2012 jylǵy jeltoqsan aıynda jaryq kórgen «Qazaqstan-2050» strategııasynda Memleket basshysy bul taqyrypqa qaıta oralyp, «2025 jyly Qazaqstan latyn álipbıine kóshedi», dep naqtylap aıtqany jurtshylyq nazarynda. Prezıdent N.Á.Nazarbaev bul máselege odan beri de birneshe ret oralyp, el bolashaǵy úshin ózekti máselege aıryqsha kóńil bólip keledi.
Rýhanı jańǵyrý jáne bilim berý isi degende eńbektiń ekinshi taraýyndaǵy «Jańa gýmanıtarlyq bilim: Qazaq tilindegi 100 oqýlyq» atty jobany atamaı ketýge bolmaıdy. Bul ıgilikti is te qazirgi kezeńde óz sheshimin taýyp, jańa qurylǵan Ulttyq aýdarma bıýrosy tarapynan aýdarylǵan álemdegi úlgili oqýlyqtardyń alǵashqy legi bıylǵy jańa oqý jylynda stýdenttermen tabysty.
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maǵynasy tereń eńbegindegi týǵan jer, patrıotızm, óz eliniń mádenıeti men salt-dástúrine eljandylyqpen atsalysý, Qazaqstannyń qasıetti rýhanı qundylyqtary nemese «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasyn iske asyrý jumystaryn bilim berý isi men ǵylym salasy ókilderiniń qyzmetinsiz kózge elestetý esh múmkin emes der edik. Sondyqtan da muny el Prezıdenti: «...bul bilim berý salasynda aýqymdy ólketaný jumystaryn júrgizýdi, ekologııany jaqsartýǵa jáne eldi mekenderdi abattandyrýǵa basa mán berýdi, jergilikti deńgeıdegi tarıhı eskertkishter men mádenı nysandardy qalpyna keltirýdi kózdeıdi. Patrıotızmniń eń jaqsy úlgisi orta mektepte týǵan jerdiń tarıhyn oqýdan kórinis tapsa ıgi» dep oryndy eskertedi. Atalǵan ıgilikti sharalardy oryndaý jumysy bilim berý salasynyń qyzmetkerlerine, jergilikti jerlerdegi bılik ókilderine úlken mindetter júkteıdi.
Qoryta aıtqanda, «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń is-sharalaryn júzege asyrý jumysy oqý-bilimmen, ǵylymmen tyǵyz baılanysta atqarylatyn júıeli úderis. Muny kúndelikti ómir tájirıbesi kórsetip keledi.
Elbasy N.Nazarbaev aıtpaqshy: «Synaptaı syrǵyǵan ýaqyt eshkimdi kútip turmaıdy, jańǵyrý da tarıhtyń ózi sııaqty jalǵasa beretin prosess... Eki dáýir túıisken óliara shaqta Qazaqstanǵa túbegeıli jańǵyrý jáne jańa ıdeıalar arqyly bolashaǵyn baıandy ete túsýdiń teńdessiz tarıhı múmkindigi berilip otyr».
Olaı bolsa, bizdiń endigi jerdegi maqsatymyz – osy múmkindikti paıdalanyp qalý bolmaǵy lázim deımiz.
Baqtııar SMANOV,
UǴA akademıgi